Einsidle

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel behandlet d Schwiizer Gmeind Einsidle, wiiteri Bedüütige under Einsidle (Begriffsklärig).
Einsiedeln
Wappe vo Einsiedeln
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Schwyz (SZ)
Bezirk: Einsiedeln
BFS-Nr.: 1301i1f3f4
Poschtleitzahl: 8836 Biberbrugg
8836 Bennau
8840 Einsiedeln
8840 Trachslau
8841 Gross
8844 Euthal
8846 Willerzell
8847 Egg
UN/LOCODE: CH ESD
Koordinate: 698969 / 22049647.1280558.743058882Koordinaten: 47° 7′ 41″ N, 8° 44′ 35″ O; CH1903: 698969 / 220496
Höchi: 882 m ü. M.
Flächi: 110.40 km²
Iiwohner: i15'004 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.einsiedeln.ch
Hauptstrass mit Raathuus u Chloschterplatz

Hauptstrass mit Raathuus u Chloschterplatz

Charte
Ägerisee Hüttnerseeli Ilimoosweiher Teufenbachweiher Sihlsee Wägitalersee Ufenau Lützelau Zürichsee Kanton Glarus Kanton St. Gallen Kanton Zug Kanton Zürich Bezirk Höfe Bezirk March Bezirk Schwyz EinsiedelnCharte vo Einsiedeln
Iber des Bild
w

Äinsidle (am Ort sälber[2] und modern), dialäktaler au Äisele, Näisele, Äisidle, Näisidle, Äisigle,[3] rätoromanisch  Nossadunaun?/i, isch e politischi Gmeind im Kanton Schwyz i dr Schwiiz.

D Gmeind hät 13'062 Iiwohner (Ändi 2004) und isch idäntisch mit em gliichnamige Bezirk. Si setzt sich us em Dorf Einsidle und de sächs Ortschafte (Viertel) Bennau, Egg, Willerzell, Euthal, Gross und Trachslau zäme.

Dr Ort Einsidle sälber, dr meischtbsuecht Wallfahrts­ort vo dr Schwiiz, liit südlich vom Zürisee uf ere Hochebeni (öppe 880 m. ü. M.).

Bekannt isch Einsidle dank de barocke Chlooschterchile, em bedüütendschte Barockbou vo dr Schwiiz mit dr Gnadekapälle und ere Figur vo dr Schwarze Madonna, wo under Katholike vil gilt.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Scho vor rund 12'000 Jahr sind nomadisierendi Jeger is Hochtal cho. Zahlriichi Gägeschtänd us dr Schteiziit und us dr Bronzeziit sind i de vergangene Jahr uufgfunde worde. Dozmal häts aber vermuetlich kei feschti Sidlige i dere Gägend ggää.

Dr Wallfahrtsort Maria Einsidle (im Finschtere Wald) isch äng mit em Läbe vom heilige Meinrad verbunde. Im Jahr 835 säll er a dr Schtell, wo hüt d Gnadekapelle i dr Chloschterchile schtaht, e Klause und e Kapälle boue haa, zum i dr Einsidelei Gott diene (drum dr Ortsname Einsidle). Dr Saag naa isch dr Meinrad 861 vo zwee Landschtriicher erschlage worde. Druufhii sölled zwee Raabe d Mörder verfolgt und vor Gricht braacht haa. Us dem Grund gseht mer uf em Einsidler Wappe zwee Raabe.

250 Jahr lang hät dr Marchschtriit mit de Schwyzer duuret, wo zur Schlacht am Morgarte (1315) gfüehrt hät. S Chloschter hät rund d Helfti vo siine Gebiet a d Schwyzer verlore. Verschideni Bränd händ s Chloschter und s Dorf verwüeschtet. 1798 händ d Franzose s Chloschter plünderet und händ wertvolli Iirichtige verwüeschtet.

D Gründig vo dr Benediktinerabtei gaht uf s Jahr 934 zrugg. Us dr Aafangsziit vo dr Abtei gits e Viilzahl vo erhaltene und guet dokumentierte Neumehandschrifte, wo e grossi Bedüütig für d Reschtitution vom gregorianische Choral händ (Kodex Einsidle). 1065 händ zwölf Mönch us Einsidle es Filial-Chloschter in Hirsau ggründet.

S barock Chloschter isch vo 1674 bis 1735 i drei Etappe nach de Plän vom Caspar Moosbrugger entschtande. D Freske und d Schtuckarbet im Innere sind s Wärch vo de Brüeder Asam. S Deckefresko isch s grööscht vo dr Schwiiz.

Dr Pilgerort liit uf em Jakobsweg und isch i dr Vergangeheit en wichtige Sammelort für d Pilger uf Santiago de Compostela gsii. Dr Jakobsweg erreicht Einsidle vom Zürioberland her über de Etzel, wo au d Kapälle St. Meinrad schtaht.

Einsidle isch Heimetort vo verschidene jenische Familie. D Bhörde vo Einsidle händ aber d Zämearbet mit em Hilfswerk Kinder der Landstrasse verweigeret, wo vo 1926 bis 1973 jenische Familie d Chind graubt hät.

Iiwoner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Iiwoner 6821 7253 7659 8383 8506 8496 8432 8228
Jaar 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iiwoner 8053 8392 8423 8792 10020 9629 10869 12622

De Uusländeraateil isch 2010 bi 13,8 % gläge.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

77,9 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,8 % evangelisch-reformiert.

Spraach u Tieläkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 12622 Iiwoner 92,3 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 7,7 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Äisele ghöört zum Höuchschtalemannisch.

Tourismus[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Riedlandschaft am Nordufer vom Sihlsee, im Hindergrund Birchli am Fuess vom Friherreberg, rächts s Chlouschter Einsidlä und d Mythe

Einsidle isch nöd nur en bekannte Wallfahrts-, sondern au en Winterschportort. Dorfeigni Skilift, d Langlaufloipe Schweedetritt und di nööch glägene alpine Skischportort Hoch-Ybrig und Brunni (Alpthal) zeichned Einsidle uus.

D Einsidler Skischprungschanze sind im Summer 2005 fertiggschtellt und am 12./13. Augschte 2005 im Rahme vom FIS Sommer Grand Prix Einsiedeln 2005 offiziell iigweiht worde.

Dr nööch Sihlsee, en Schtausee a dr Sihl, ladt im Summer zum Bade, Surfe oder Sägle ii, im Winter isch er hüüfig au für d Schliifschuehfahrer frei. Er liferet Schtrom für di Schwiizerische Bundesbahne (SBB) und schützt s nööch, tüüfer gläge Züri au vor Hochwasser vo dr Sihl, wo früeher mit dr Schneeschmelzi regelmässig d Zürcher Arbeiter- und Induschtriequartier heimgsuecht händ.

Einsidle hät en Sackbahnhof vo dr Schwiizerische Südoschtbahn (SOB) mit halbschtündliche S-Bahn-Verbindige uf Züri.

D Pilger finded hüt nümme so zahlriich wie i de vergangene Jahrhunderte is Chloschterdorf. Demit verbunde isch di langsam sichtbar Schtrukturbereinigung i dr Hotellerie. Gliichziitig erläbt Einsidle dank siinere meischt näbelfreie Laag und dr wunderschöne Voralpe-Landschaft en Uufschwung mit em Tagestourismus. Dank dr hohe Läbesqualität wachst d Iiwohnerzahl momentan wiituus gschnäller als im Landesdurchschnitt.

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Alli paar Jahr findet vor dr Chloschterfassade es Freilichttheater – s «Gross Wälttheater» vom Pedro Calderón de la Barca (Schpilperiode 1924 bis 1992) bzw. s «Einsidler Welttheater» vom Thomas Hürlimann (Schpilperiode sit 2000) schtatt. Näbed dr Chloschterbibliothek hät de wältberüehmt Architekt Mario Botta e neui Bibliothek boue, wo sich uusschliesslich mit Architektur abgit. Bikannt isch au d Fasnacht, wo tüüf verwurzlet isch und ihre Urschprung im alemannische Bruuchtum hät. Gliichziitig sind aber au Iiflüss us em Tirol und us Venedig schpürbar. Als eltischte Bruuch gchännt me sit wiit über hundert Jahr am «Güdelziischtig» (Ziischtig nach em Rosemäntig) s Brotuusrüere. Näbed em Einsidler Tüüfel gits au dr Johee, dr Mummerie, dr Bajass, dr Ustriichler, s Domino und s Süühudi scho sit langer Ziit.

Berüehmti Einsidler[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Linus Birchler: Die Kunstdenkmäler des Kantons Schwyz, Band I: Die Bezirke Einsiedeln, Höfe und March. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 1). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1927.
  • Anja Buschow Oechslin, Werner Oechslin: Die Kunstdenkmäler des Kantons Schwyz. Neue Ausgabe III.I. Einsiedeln I. Das Benediktinerkloster Einsiedeln. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 100). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2003. ISBN 3-906131-74-2.
  • Anja Buschow Oechslin, Werner Oechslin: Die Kunstdenkmäler des Kantons Schwyz. Neue Ausgabe III.II. Einsiedeln II. Dorf und Viertel Einsiedeln. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 101) Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2003. ISBN 3-906131-75-0.
  • Georg Holzherr [Altabt]; Franz-Josef Stiele-Werdermann und Damian Rutishauser (Fotos): Einsiedeln. In: Große Kunstführer, Band 141, 2., komplett neu bearbeitete Auflage. Schnell & Steiner, Regensburg 2005. ISBN 978-3-7954-1756-7.
  • Walter R. Kälin: Einsiedler Wörterbuch. Kulturverein Chärnehus Einsiedeln, Einsiedeln 2007 (Schriften des Kulturvereins Chärnehus Einsiedeln 34).

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Einsiedeln – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Sprachatlas der deutschen Schweiz, Band V, Karte 1b.
  3. Schweizerisches Idiotikon, Band I, Spalte 352, Artikel Eisele, Band IV, Spalte 814, Artikel Neiselen und Band VII, Spalte 303, Artikel Ein-sid(e)len. S Idiotikon biläit Äisele für Luzern, Schwyz (Arth, March), Soledurn, Zug und elter verbräitet überhaupt, Näisele für Luzern, Sanggale (Amde, Toggeburg), Schwyz, Züri-Oberland (Fischetal) und d Südwalser (Pomatt, Gurin), Äisidle as verbräitet, Näisidle für s Obertoggeburg und Äisigle für Appezell, Sanggale (Berg), Schafuuse, s Turgi und s Züri-Oberland.
Information icon.svg Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Einsiedeln“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.