Saderlach

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
An däm Artikel wird grad gschafft!

S cha syy, ass dr Täxt nonig vollständig isch oder ass es no greßeri Fähler din het.

Zădăreni
Saderlach
Zádorlak
Saderlach fiert kai Woobe
Saderlach (Rumänien)
Paris plan pointer b jms.svg
Basisdate
Staat: Rumänie
Historischi Region: Banat
Chrais: Arad
Koordinate: 46° 8′ N, 21° 13′ O46.13222222222221.218888888889120Koordinaten: 46° 7′ 56″ N, 21° 13′ 8″ O
Zytzone: OEZ (UTC+2)
Hechi: 120 m
Flechi: 21,45 km²
Yywohner: 2.495 (20. Oktober 2011[1])
Bevelkerigsdichti: 116 Yywohner je km²
Boschtlaitzahl: 317130
Delifonvorwahl: (+40) 02 57
Kfz-Chännzaiche: AR
Struktur un Verwaltig (Stand: 2016)
Gmaindsart: Gmai
Gliderig: Zădăreni, Bodrogu Nou
Burgermaischteri: Doina Petri (PNL)
Adräss: Str. Principală, nr. 28
loc. Zădăreni, jud. Timiș, RO–317130
Websyte:
Lag vu dr Gmai im Chrais Arad

Saderlach (rumänisch Zădăreni; ungerisch Zadorlak) isch e Gmai im Chrais Arad, im Banat z Rumänie. S Dorf isch anne 1737 vu Sidler us em Hotzewald grindet wore. Bis zue dr Uussidlig vu dr dytsche Yywohner Ändi 20. Jh. isch Saderlach dr ainzig Ort z Sidweschteuropa gsii mit eme hochalemannische Dialäkt.

Zue dr hitige Gmai Zădăreni ghert au no s Dorf Bodrogu Nou (dytsch Neu-Bodrog, ungerisch Újbodrog). Uf em Baan vu dr Gmai, vier Kilometer weschtli vu Saderlach, lyt s griechisch-orthodox Chloschter Hodoș-Bodrog, e Wallfahrtsort, wu us em Mittelalter stammt.

Geografi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

d Maarescht im Naturpark Maarescht-Aue

Saderlach lyt im Weschte vu Rumänie im nerdlige Banat. S Dorf lyt uf ere flache Aahechi am linke Stade vu dr Mureș (saderlacherisch Maarscht oder Maarescht, dytsch Marosch oder Mieresch, ungerisch Maros), acht Kilometer weschtli vu dr Chraisstadt Arad (saderlacherisch Aaret), rund 120 Meter iber dr Adria. Zue dr hitige Gmai Zădăreni ghert au no s Dorf Bodrogu Nou. Uf em Baan (saderlacherisch Hotter) vu dr Gmai, vier Kilometer weschtli vu Saderlach lyt s griechisch-orthodox Chloschter Hodoș-Bodrog, wu us em Mittelalter stammt.

D Nochbergmaine vu Saderlach sin Pecica (dytsch Petschka, ungerisch (Magyar-)Pécska, kroatisch Pečka, serbisch Печка) im Nordweschte, Aradul Nou (saderlacherisch Nei-Aaret, dytsch Neu-Arad, ungerisch Újarad) im Nordoschte, Fântânele (dytsch Engelsbrunn, ungerisch Angyalkút bzw. bis 1899 Kisfalud) im Oschte, Șagu (dytsch Segenthau, volkstimlig au Dreispitz, ungerisch Németság) im Sidoschte, Vinga (veraltet: Theresiopolis; saderlacherisch Winge, dytsch Winga, veraltet Theresienstadt, ungerisch Vinga) im Side, Felnac (dytsch Fellnack, ungerisch Fönlak, serbisch Фенлак) im Sidweschte un dr Ortsdail Bodrogu Nou (ungerisch Újbodrog) im Weschte. Im Norde gränzt Saderlach an d Maarscht. D Gränze vum Baan bildet do e große Rank vu dr Maarescht, wu dur d Flußregulierig vu 1937 entstanden isch.

D Landschaft um Saderlach isch e wyti, waldlosi Ebeni. E baar wenigi Lessbuckel het s, wu zum Dail mit Wald deckt un zum Dail waldlos sin.

Klima[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gegnig ghert zue dr niderungerische Ebeni un het e uusbregt Kontinentalklima, mit große Tämperaturschwankige, haiße, schwiele Summer un seli chalte Winter.

Monatligi Durschnittstemperature un -niderschleg fir Saderlach
Jan Feb Mär Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dez
Max. Temperatur (°C) 1,9 5,1 11,3 17 22,3 25,4 27,5 27,2 23,6 17,6 9,7 3,8 Ø 16
Min. Temperatur (°C) -4,6 -2,3 1 5,6 10,1 13,5 14,6 14,2 11 6,2 2,2 -1,6 Ø 5,8
Niderschlag (mm) 37 36 33 47 64 80 59 52 41 38 47 50 Σ 584
T
e
m
p
e
r
a
t
u
r
1,9
-4,6
5,1
-2,3
11,3
1
17
5,6
22,3
10,1
25,4
13,5
27,5
14,6
27,2
14,2
23,6
11
17,6
6,2
9,7
2,2
3,8
-1,6
Jan Feb Mär Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dez
N
i
e
d
e
r
s
c
h
l
a
g
37
36
33
47
64
80
59
52
41
38
47
50
  Jan Feb Mär Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dez


Naturpark Maarescht-Aue[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uf bode Syte vu dr Maarescht lyt dr Naturpark Maarescht-Aue (rumänisch Parcul Natural Lunca Mureșului), wu si vu Arad aabezues bis zue dr ungerische Gränze ziet. Die Auelandschaft isch anne 2005 zum Naturschutzbiet wore. Do het s unter anderem Seeadler, Schreiadler, Zwärgadler, Schwarzsterch, Syyderaigel, Blauracke, Fischotter, Ziesel, Sumpfschildchrotte un Wels.[2]

Etymology vum Name[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Ortsname chunnt vum ungerische Personename „Zádor“, verbunde mit em ungerische „lak“ fir „Wohnsitz, Burg, Bsitz“. Zum erschte Mol gnännt wird dr Name in dr päpschtlige Zehntlischte vu 1332: Petrus (sacerdos) de Zadarlaka. Wyteri Nännige sin de Zadorlaka 1397, de Zadorlaka 1406, castellum Zadorlaka 1474, Zadorlaka 1482, Zatrelak 1713, pag. Szaderlak, Zaderlak, Saderlak 1808, Zaderlak 1858, Zaderlak vagy Szaderlak 1863, Zadorlak, Szadorlak 1873, Zádorlak, Szadorlak, Zárdalak, Zudorlaka 1882, Zadărlac 1909, Zădăreni comună 1950.[3]

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ur- un Friegschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uf em Baan vu Saderlach het mer verschideni archeologischi Fund gmacht.[4] An dr Fundstätt „La Vii“ isch e Wohnblatz us dr Badener Kultur (Chupferstaizyt) gfunde wore un au ne befeschtigt Gebei us dr osmanische Zyt. Am Nordrand vum Dorf het mer Schäärbe us dr Bronzezyt un dr frieje Yysezyt gfunde. In dr Fundstätt „Cartierul Nou” im Nordweschte vum Dorf het mer anne 1957 vier Greeber us dr dakisch-sarmatische Epoche uusgrabe, im Weschte vum Dorf an dr Stroß uf Bodrog nomol fimf Greeber us dr glyche Zyt. Die nyyn Greeber sin Dail vun ere remisch-dakischi Nekropole us em 2. bis 3. Jh. Au d Schäärbe, wu rund 1,5 km eschtli vum Dorf gfunde wore sin, sin in die Zyt datiert wore, derzue zwai remischi Denar mit em Abbild vum Mark Aurel (2. Jh.).

Vum Mittelalter bis zue dr Tirkeherrschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zum erschte Mol gnännt wird e Sidlig mit Name „Zadarlaka“ in dr päpschtlige Zehntlischte (Registrum decimarium papalium) vu 1332. Dertemol het s do ne Bfarrei gee, wu zum Erzdechanat Arad ghert ghaa het.

In dr zwoote Helfti vum 15. Johrhundert het Saderlach em Mezöcsányi Michael ghert, wu s anne 1470 em Emmerich Doczy verchauft het. Där het ab do derno dr Byname „Zádorlaki“ gfiert un het mit em Böu vu me Schloss aagfange[5]. Unter syre Witfrau Margaretha isch s Schloss fertig wore. Anne 1500 het sy Suhn Franz Doczy s Schloss ibernuu, derno het au d Familie Dienesy Aasprich druf gstellt. E Landrichter het s Schloss anne 1505 däre Familie zuegsproche, dr Doczy het s aber nit abgee un 1507 het er vum Chenig no Ufschub fir d Ibergab kriegt. Im Ungerische Buurechrieg isch s Schloss anne 1514 vu dr Ufständische unter em György Dózsa blinderet un niderbrännt wore, doderby sin au alli Familie-, Schänkigs- un sunschti Läächeurkunde verbrännt. S Domkapitel z Arad het dr Dienesy s Guet Saderlach nit ibergee, s isch im Bsitz vu dr Doczy blibe. No dr Schlacht vu Mohatsch 1526 hän d Sihn vum Franz Doczy, dr Nikolaus un dr Gabriel, s Guet Saderlach gerbt. Anne 1552 isch s Banat vu dr Osmanen eroberet wore, s Schloss Zádorlak isch im Septämber 1551 vum Sokollu Mehmed Pascha ohni Widerstand yygnuu wore.[6]

In dr Zyt vu dr Tirkeherrschaft isch dr Ort verschwunde, nume ne chlaine Wyler mit Name Szallas (Praedium = Niderlossig) wird gnännt, wu villicht 30 Lyt gläbt hän un wu wohl in dr Neechi vum hitige Sallaschberg gsii isch. D Näme „Zigeunergasse“ un „Zigeunerberg“ im Dorf leen vermuete, ass es e Romasiidlig chennt gsii syy. Mer het do bi Uusgraabige e Hufe Haafnerwaar gfunde,[7] wäge däm vermuetet mer, ass d Lyt um des Zyt vum Haafnere gläbt hän.

Neigrindig dur dytschi Sidler[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Saderlach uf dr Charte vu dr „Josephinische Landesufnahm“ (1769-72)

Anne 1716 het dr Brinz Eugen vu Savoyen d Feschtige Temeschburg un Belgrad vu dr Tirken eroberet. Mit em Friide vu Passarowitz (1718) isch s Banat e habsburgischi Chronland wore. Derno het mer aagfange, d Region blanmäßig widerzbsidle. Dr Eugen het dr lothringisch Grof Claudius Florimund Mercy, dr Fäldmarschall vu dr chaiserlige Armee, zum Gouveneur vum Banat gmacht. In dr Zyt vu dr Eroberig isch d Bevelkerig vum Banat arg dezimiert wore, au d Gegnig vu Saderlach isch mänscheläär gsii. Am 28. Juni 1719 het dr Hofchriegsrot z Wien en Yyrichtigsbefähl erloo, wu dr Mercy ufgforderet woren isch, d Yywohnerzahl im Banat z vergreßere. Dr Mercy het derno blanmäßig ab 1720 dytschi Sidler aagsidlet, rund 50 Derfer sin unter ihm grindet wore.

Saderlach isch 1717 noch em Hoffman as „ein elendes Dorf mit nur 25 Hütten“ bschribe wore.[8] 1722 hän d Mench vu Bodrog bi dr Landesverwaltig z Temeschwar aagfrogt, eb so s Biet chennte paachte. Am 3. Juni 1723 isch ene für 50 Gulde derno uf ai Johr s „nunmehr öde liegende verlassene Dorf“ iberloo wore.[9] Im e Bricht vum 3. Jänner 1725 vum Tescheschwarer Verwaltigsamt wird dr Baan in s Verzaichnis vu dr Ort im Dischtrikt ufgnuu, wu mer chennt dytschi Familie aasidle. Anne 1727 isch en Aadrag vu dr Gmai Neu-Arad fir d Paacht vum e Guet uf em Saderlacher Baan abglähnt wore. In ere Antwort uf e Paachtaadrag vu Bodrog vum 3. April 1737 schrybt s Tescheschwarer Verwaltigsamt, mer diei scho uf dytschi Kolonischte warte. No im Johr 1734 hän d Fönlaker uf em Baan vu Saderlach e Mihli böue.

Dur Uuswärtig vu Prozässakte vum Chloschter Bezdin vu 1744 het dr Leo Hoffmann chenne noowyse, ass im Johr 1737 di erschte dytsche Sidler uf Saderlach chuu sin, di eltschte Yydreg iber dytschi Sidler z Saderlach in dr Bfaarbiecher vu Neu-Arad, wu s Dorf aafangs as Filiale derzue ghert het, fange im Septämber 1737 aa. Friejeri Datierige vu dr erschte Aasiidlig sin mittlerwyli widerlait.[10] Dodermit isch Saderlach nit im Rame vum erschte Schwobezug (1722–1726) grindet wore.

In dr Chilchebiecher vu Neuarad sin in dr Johr 1737-1744 32 Ehbaar yydrait, wu z Saderlach gläbt hän. Anne 1744 cheme 30 Familie derzue un anne 1747 nomol 47 Familie. Dr Oskar Kilian het d Härchumftsort vu dr Saderlach Sidler untersuecht.[11] Vu insgsamt 439 Lyt, wu zwische 1737 un 1760 us em Rych un us dr Schwyz uf Saderlach uusgwanderet sin, het er bi 235 dr Härchumpftsort „mit Sicherhait“ oder „wahrschyns“ chenne noowyse. Vu däne 235 sin 54 vu Grofuuse gsii, 41 vu Schluchsee, 21 vu Schönau, 20 vu Ütlete, 13 vu Maisele, 12 vu Lottstette, je 10 vu Kirchzell un vu Chaischde, 6 vu Mudau, 5 vu Fieze, 4 vu Höcheschwand, je 3 vu Erzige, vu Heppeschwand un vu Dettighofe, je 2 vu Rieder un 2 vu Hüsere un je ai Person vu Strittberg, Unterweschnegg, Büel, Gündelwange un Schimmeldewog. Dodermit stamme e Großdail vu dr erschte Sidler us em sidlige Schwarzwald, us em Zwing un Baan vum Chloschter St. Bläsi, us dr Grofschaft Hauestai, us dr Grofschaft Bonndorf, us dr Landgrofschaft Stüelinge, us dr Landgrofschaft Chläggi un us em Firschtedum Firschtebärg, derzu us em schwzerische Fricktal un us em sidlige Ourewald. Wel um die Zyt no dr Salpetererchrieg Hauestainer Familie in s Banat deportiert wore sin, het mer vermuetet, ass au Salpetererfamilie uf Saderlach chuu sin. Forschige vum Jakob Ebner hän aber scho in dr 1920er Johr zaigt, ass schyns kaini Salpeterer uf Saderlach brocht wore sin.[12]

In dr Zyt vum Russisch-Eschtrychische Tirkechrieg sin dytschi Sidler us em sidlige Banat as Flichtling in s Nordbanat chuu, im Friejohr 1739 au uf Saderlach. Noch em Fride vu Belgrad im Septämber 1739 hän die Flichtling wider chenne retuur goo. Um die Zyt het in dr Region au d Pescht gwietet. In däne Aafangsjohr het au s Sumpffieber un d Cholera e Hufe Sidler s Lääbe gchoschtet, no 1830, 1831 un 1836 het s großi Choleraepidemie gee. Anne 1749 hän großi Schwärm vu Haigumper alles abgfrässe.

In dr Aafangsjohr isch Saderlach kai aigeni Bfarrei gsii, derfir e Filialort vu dr Bfarrei Nei-Arad. Wänn dr Bfaarer vu dert chuu isch, het mer dr Gottesdienscht im e Privathuus abghalte. En erschti Chilcheglocke isch 1749 aagschafft wore, si hangt hit no in dr kadolische Chilche. Am 31. Augschte 1751 hän d Saderlacher en Yygab an d Kayserliche Königliche Hoff-Deputation in Bannaticus gstellt fir en aigeni Bfarrei. Die Yygab isch abglähnt wore, wel d Ärn eso gring gsii isch, ass dr Unterhalt vum e Bfaarer nit gsicheret gsii isch. Au ne zwooti Yygab im Jänner 1755 wird im Merz 1756 abglähnt. Erscht e dritte Aadrag im Dezämber 1758 wird am 3. Mai 1759 gnähmigt. Am 1. Juli 1759 wird derno dr Lorenz Streck as Capellanus curatus dr erscht Bfaarer (saderlacherisch Geischtlig) vu Saderlach. Am 15. Februar 1777 isch dr Jakob Puzz, Capellanus curatus syt 1766, dur d Chaiseri zum „würklichen Pfarrer“ ernännt wore.

Scho 1740 het mer z Saderlach e chlaini Schuel yygrichtet mir eme Schuelmaischter, wu ab 1750 vu dr Gmai zahlt woren isch. Dr Schuelmaischter het au dr Dienscht as Kantor un as Meesmer mieße verrichte un zytwys isch er au Gmaischryber gsii.

D Yywohnerzahl vu Saderlach isch dur Zuzug vu neie Sidler schnäll aagstige:[13]

  • 1750: 350 Yywohner
  • 1755: 361
  • 1759: 379
  • 1766: 519, derzue sin 55 Sidler chuu, wu in däm Johr ibergangswys z Saderlach aagsidelt wore sin, bis ihri Hyyser in andere Derfer fertig gsii sin.
  • 1778: 627

Entwicklig vu 1775 bis 1848[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am 4. Jänner 1775 isch dr Baan noch eme neie Urbarialrecht ufdailt wore. D Grundstuck sin no dr Conskriptionlischte („Urbarrium Banaticum“) ufdailt wore. Im Johr 1778 isch dr Saderlach Hotter (Baan) us 106 ganze, 6 halbe un 3 viertel „Sessione“ bstande. E Session het insgsamt 34 Juchete ghaa: 24 Juchete Ackerfäld, 6 Juchete Mattfäld, 3 Juchete Huetwaid un ai Juchete fir Huus un Hoof, e halbi Session sin 19 Juchete gsii, 12 Juchete Ackerfäld, 4 Juchete Mattfäld, 2 Juchete Huetwaid un 1 Juchete fir Huus un Hoof.

Anne 1778 isch di „kaiserliche Provinz Temescher Banat“ ufglest wore un 1779 in s habsburgisch Chenigrych Ungere yyglideret wore, dodermit au Saderlach. Di bolitisch Verwaltig isch an di „Königliche Hungarische Incorportations-Hofkomission“ ibergange, di wirtschaftli Verwaltig an d „Temescher Kameraladminstration“. D Grundherrschaft isch vorerscht bi dr Chaiseri blibe.

E Hufe Derfer im Banat sin in dr Zyt dernoo an privati Grundherre verchauft wore. Saderlach isch anne 1781 fir 59.200 Gulden an dr Basil Damjanovich verchauft wore. Lyybaige sin d Yywohner dodermit nit wore, aber derfir erbuntertänig. E baar Johr speter het er s fir 75.000 Gulden an dr Sigismund Lovasz wyter verchauft. D Heef un dr Boode sin as Erbpaacht vergee wore. Dr Grundherr het dr gwehlt Schultuss un di Gschworene derfe ernänne. Är het au s Maut- un s Wasserrächt ghaa, s Mihlirächt, s Schankrächt, s Rächt zum Metzge un au s Rächt zum Ziegelmache. Die Rächt hän d Buure vun em all Johr mieße paachte. E jedes Huus het im Johr ai Sessionalgulde mieße zale un Froondienscht („Robot“) verrichte. Bi re ganze Session sin des 100 Däg Frondienscht gsii, bi re halbe Session 58 Däg, bi re viertel Session 34 Däg un bi re achtel Session 21 Däg. Derzue sin Abgabe (Zehnt) fir Frucht, Waise, Lämmer, Imme un Dubak chuu un e Mihli-Abgab, wu bi re Wassermihli 6 Gulde gsii sin.[14]

Anne 1812 het mer zue dr fimf bishärige Gasse (Herregass dt. „Herrengasse“, Ziginergass „Zigeunergasse“, Gabelgass „Gabelgasse“, Chritzgass „Kreuzgasse“, Schlossburggass „Schloßberggasse“) ne sechsti aaglait, d Straßgass „Straßgasse“ un bal derno di erscht Gass vu dr Vorstadt. Vum Hotter vu Fenlak sin 700 Juchete Alliodialgrund ibernuu un an 176 Yywohner as Paachtfäld verdailt wore un 1820 het mer d Mattfälder am Rand vum Ort umbroche. Im Johr 1826 isch mit em Grundherr, em Grof Lovász, e Verdrag gschlosse wore, ass mer uf 35 Juchete het derfe Rääbe setze, di Neuen Weingärten. S Wyyschankrächt het d Gmai au vum Grundherr iberchuu, nämli vu Michaeli (29. Septämber) bis Georgi (23. April). Die Rächt het d Gmai derno unterverpachtet.

Wu s Schuelhuus z chlai woren isch, het d Gmai s Buurehuus näb em Bfaarhuus gchauft un het do 1814 e neii greßeri Schuel böue.

Noch em Dod vum Imre Lovász, wu kaini Sihn ghaa het, het sy Dochter Amalia (1825-1907) im Johr 1846 dr Grof Laszlo Zelinsky (1809-1963) ghyrote, wu derno d Grundherrschaft iber Saderlach ibernuu het. Dr Grof Zelinsky het dr Saderlacher im e Brief vum 10. Septämber 1846 aagchindet, ass si dytliger weniger Abgabe hän mieße zahle.

D Yywohnerzahl isch als wyter aagstige:[15]

  • 1792: 870 Yywohner
  • 1802: 1082
  • 1819: 1325
  • 1823: 1412
  • 1835: 1665

Im Johr 1844 sin insgsamt 28 Familie vu Saderlach furtzoge un hän dr Ort Kowatschi bi Temeschburg grindet, s Alemannisch isch dert aber schnäll vum Fränkisch vu dr andere Sidler verdrängt wore.

1848 bis 1867[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Anne 1848/1849 isch au Saderlach in d Revolution z Ungere yynezoge wore. D Nechi zue dr Feschtigsstadt Arad het im Wächsel ungerischi Revolutionsgardischte oder chaiserligi Druppe in s Dorf brocht. D Buure hän mieße Proviant z Verfiegig stelle un Dienscht mit em Fuhrwärch laischte. Us em Dagebuech vum Saderlacher Joseph Weiß goht firi, ass d Saderlacher ender ungerefryndlig gsii sin. Fir dr Kampf um Freihait un fir d Abschaffig vu dr Grundherrschaft het mer 270 Nationalgardischte gstellt, d Gmai het Cheschte vu insgsamt 3246 Gulde drait.[16] Wu di ungerisch Revolution nidergschlaa gsii isch, isch s Banat, un dodermit au Saderlach, Dail vu dr „Woiwodschaft Serbien und Temeser Banat“ wore. Die Zyt isch vu dr Donauschwobe ender as Schreckesherrschaft empfunde wore un het si dr eschtrychische Chrone entfrämdet.[17]

Di sognännt Erbuntertänigkeit isch z Eschtrych uf Initiativ vum Rychsdagsabgordnete Hans Kudlich mit Dekret vum 7. Septämber 1848 ganz abgschafft wore. An d Stell vu dr Abgabe, wu an d Grundherre hän mieße verrichte wäre, sin staatligi Styre drätte.

S Johr 1863 isch in d Gschicht vu Saderlach as Hungerjohr yygange. E Drickini vum Spotjohr 1862 bis in dr Summer 1863 het d Ärn zum große Dail vernichtet. Mer het bi dr Kameralverwaltig Hilf gsuecht, het au Frucht zum Ässe un Saaje kriegt, aber ainewäg het mer d Chie un d Ross mieße verchaufe. E Armuetskommission het mieße yygrichtet wäre, 39 Chinder un 19 eltere Lyt hän all Dag e warmi Suppe kriegt, 87 Lyt sin mit Brot un andere Lääbesmittel versorgt wore.

Anne 1866 isch dr Chrieg zwischen Preußen un Eschtrych uusbroche. Alli Reservischte vu Saderlach sin yygruefe wore, zwee Gardischte sin gfalle. Im nämlige Johr isch z Saderlach au ne Cholerapdiemy uusbroche, wu 67 Mänsche dra gstorbe sin.

1867 bis 1920[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Iber dr Eschtrychisch-Ungerisch Uusglych anne 1867 het mer si aafangs gfrait, vor allem wel dr Nationalitete Säbschtverwaltig versproche woren isch un ass si ihri Muetersproche derfe bruuche. Mit dr Zyt isch aber dr Assimilationsdruck z Ungere all greßer wore.[18]

Um 1890 isch d Ywohnerzahl uf e vorlaifige Hegschtstand chuu. Ab dr 1890er Johr sin au allmee Familie no Ibersee uusgwanderet, vo allem uf Amerika, aber au uf Brasilie oder Kanada.

  • 1850: 1747 Yywohner
  • 1860: 1774
  • 1870: 1939
  • 1880: 2352
  • 1890: 2356
  • 1900: 2339
  • 1910: 2127

Im Erschte Wältchrieg sin 342 Manne zum Militerdienscht in dr k.u.k. Armee un dr ungerische Nationalarmee yyzoge wore, 169 dervu sin verwundet wore, 55 sin gfalle. Mit em Änd vum Chrieg isch Eschtrych-Ungere ussenandergheit, anne 1920 isch s Banat uf drei Länder ufdailt wore: Ungere, Rumänie un Jugoslawie. S Biet um Saderlach isch rumänisch wore.

1920 bis 1945[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mit dr Agrarreform 1925 isch d Grundherrschaft ändgiltig entaignet wore, 416 Juchete het s Dorf Saderlach iberchuu, 46 Juchete sin Staatsbsitz wore un 205 Juchete het d Herrschaft, d Grofe vu Lovász, derfe bhalte. Die hän ihre Bsitz an zwee Buure vu Nagylak (Nadlak) verchauft, wu s speter wyter an d Saderlacher verchauft hän. Mit dr Agrarreform sin au di erschte rumänische Neikolonischte z Saderlach aagsidlet wore, e rumänischi Grundschuel isch ufgmacht wore. Ab 1934 het mer fir di neie Yywohner au neii Hyser böue.

Im Zweete Wältchrieg hän 47 Saderlacher in dr rumänische Armee dient, 26 dervu sin gfalle. Wu s Dytsch Rych un Rumänie am 12. Mai 1943 im e Abchuu bschlosse hän, ass volksdytschi rumänischi Staatsburger in d Wehrmacht un d Waffe-SS hän chenne yygruefe wäre, sin 141 Saderlacher yyzoge wore, 39 vun ene sin im Chrieg gfalle, di andere sin alli in Gfangeschaft chuu. Noch em Wächsel vu Rumänie zue dr Alliierte un em Yymarsch vu dr Roote Armee anne 1944, sin alli Rumäniedytschi as Staatsfynd aagluegt wore. Im Jänner 1945 isch e Großdail vu dr dytschsprochige Yywohner vu Rumänie im Alter vu 17 bis 45 zur Zwangsarbet in d Sowjetunion deportiert wore. Vu Saderlach sin am 14. Jänner 1945 225 Manne un Fraue deportiert wore. In dr Arbetslager Stalino Dnjepropetrovsk, Kriwoj-Rog un Marganetz sin 44 dervu gstorbe.[19]

Noochriegszyt bis hite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mit em Bodereformgestz vum 23. Merz 1945 sin di rumäniedytsche Buure entaignet wore. Z Saderlach het mer am 14. Februar 1946 aagfange, rumänischi Familie im Dorf aazsidle. Mer het doderzue aafangs dytschi Familie entaignet, wu ne Suhn bi dr Wehrmacht oder dr Waffe-SS ghaa hän, speter di ibrige dytsche Familie. 154 rumänischi Familie hän je 4 Hektar Land iberchuu, s ibrig Land isch kollektiviert wore un in Staatsfarme zämegfasst wore. Wel d Buure vu Saderlach jetz kai aige Land mee ghaa, hän si Arbet gsuecht bi dr Yysebahngsellschaft (CFR) as Schinesetzer, wu zwytwys iber 300 Manne un Fraue vu Saderlach gschafft hän, as Daglehner bi dr Staatsfarme z Neuarad un z Tschala (uf dr äänere Syte vu dr Maarscht) oder in dr Fabrike vu Arad.

Ab 1948 sin alli, wu no buurt hän, in ere Gnosseschaft (Intoväräsire) un am 4. Juni 1950 in ere Kollektivwirtschaft „Roter Oktober“, dr spetere LPG, zämegfasst wore. Mer het in dr LPG bal wider aagfange Dytschi as Brigadelaiter yyzsetze. Mit eme Dekret vu 1954 hän z Rumänie di rumäniedytsche Buure di 1945 entaignete Hyyser un Heef retuurkriegt, aber ohni Vii, Land oder Maschine. Z Saderlach hän d Buure anne 1956 d Hyyser retuurkriegt.

Im Rame vun ere Verwaltigsreform het Saderlach 1968 sy Aigeständigkait as Gmai verlore un isch an d Nochbergmai Felnac aagschlosse wore.

Syt em Zweete Wältchrieg sin all mee Saderlacher uf Dytschland uusgsidlet. Aagfange het des mit dr Soldate, wu im Chrieg in Gfangeschaft grote gsii sin un nimi hän chenne retuurchuu. E greßeri Wälle vu Uusraise het in dr 1970er Johr aagfange, wu dur Familiezämefierige un Flucht e große Dail vu dr dytsche Yywohner s Land verloo het. Au z Saderlach sin Uussidler vu dr Bundesrepublik „freigchauft“ wore, vo 1979 bis 1986 sin fir rund 400 Lyt 4 Millione DM an dr rumänisch Staat zahlt wore.[20] Het s bi dr Volkszelligg vu 1948 no 1250 Dytschi vu insgsamt 2250 Yywohner gee (49 %), sin s 1966 no 941 Dytschi vu 1966 Ywohner gsii (47 %) un 1977 no 786 vu 2223 (35 %).

E zwooti Uusraisewälle het 1989 noch em Sturz vu dr Ceaușescu-Diktatur yygsetzt. Innerhalb vu sechs Monet hän iber 111.000 Dytschstämmigi fluchtartig s Land verloo. Scho 1992 het s z Saderlach nume no 54 Dytschi gee vu insgsamt 2032 Ywohner (2,7 %), bi dr Volkszellig 2011 sin s no 13 vu 2495 gsii (0,5%). Mittlerwyli isch Saderlach kai dytschsprochig Dorf me.

Zyter anne 2004 isch Saderlach wider en aigeständigi Gmai, zäme mit em Wyler Bodrogu Nou.

Widerentdeckig vum „Alemannedorf“[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zwische 1856 un 1858 isch dr Basler Arnold Laur (1833–1908), speter Spitalverwalter z Basel, as Guetsbeamte vu dr Grofe vu Zelinsky z Nei-Arad gsii. Um des Zyt isch er au mol uf Saderlach chuu go d Arbete uf dr Herrschaftsfälder z bschaue. Zwee jungi Manne hän grad e Haiwage glade ghaa un wu dr aint het welle abegumpe, hert dr Laur, wie dr ander em zuerieft: „Gump abe – aber gib obacht, daß du nit abekcheisch!“[21] Dr Laur het s Wunder gnuu, ass er do im Banat zmols en Alemannisch hert, wie s au in syre aigene Haimet gschwätzt wird. Är het si mit dr Lyt z Saderlach aagfryndet un isch au no syre Ruckchehr in d Schwyz in Kontakt zue dr Saderlacher blibe, wie Brief zwische 1892 un 1895 zaige.[22] In dr Basler Nochrichte het d Basler Ortsgruppe vum Dytsche Schuelverain am 21., 24. un 28. Mai unter em Titel „Wiedergefunden Hotzen“ e Serie mit drei Ufsätz iber Saderlach publiziert, wu des Dorf in dr Schwyz un z Bade wider bekannt gmacht het. Dodermit händ Saderlacher wider Kontakt kriegt zue dr Ursprungshaimet vu ihre Vorfahre im Hotzewald. Anne 1910 isch dr Oberreallehrer Krumm vu Löörech uf Saderlach chuu.[23] un ab dr 1920er-Johr sin all mee Wisseschaftler un Haimetforscher in s Banat chuu go des alemannisch Dorf aaluege. Im Augschte 1927 isch dr Emil Adolf Johanne Maenner (1888–1964) zum erschte Mol uf Saderlach chuu, e Gimnasialprofässer am Realgimnasium z Weinheim an der Bergstraße, wu urspringlig us ere Chaiserstieler Familie chuu isch un z Waldkirch ufwachsen isch. Är isch en engaschiert Mitglid im dytschnationale „Verein für das Deutschtum im Ausland“ gsii, unter anderem langi Johr Vorsitzer vum Badische Landesverband. Är het d Saderlacher anne 1930 zum Badische Haimetdag („Welttreffen der Badener“) am 11. bis 14. Juli uf Charlsrue yyglade, wu derno sechs Lyt vu Saderlach dailgnuu hän. Am 21./22. Augschte 1937 isch z Saderlach d 200. Widerchehr vu dr Ortsgrindig im e große Fescht gfyyrt wore, s grescht Fescht, wu s je z Saderlach gee het. Vu Dytschland sin iber 100 Gescht chuu, unter anderem dr Volkskundler Oskar Kilian, dr Schriftsteller un Haimetforscher Hans Matt-Willmatt un dr „Hotzevater“ Gustav Huber, derzue dr Bischof Pacha un e Hufe Verain vu andere Banater Schwobe-Derfer. Bi däre 200-Johr-Fyyr isch e Film drillt wore un zwee Monografie sin publiziert wore, vum Emil Maenner[24] un vum Johannes Künzig.[25] Dr Volkskundler Johannes Künzig isch zwische 1930 un 1939 insgsamt fimfmol z Saderlach gsii, vu syre Monografy Saderlach 1737–1937, eine alemannische Bauerngemeinde im rumänischen Banat., eme „Griene Buech“, wie s vu dr Saderlacher bal gnännt woren isch, het er e jedere Familei ai Exemplar gschänkt. Die baide Biecher sin in vyle Familie näb dr Bibel e Läsebuech fir d Chinder gsii, drotz ass si zytwys verbote gsii sin.[26] Syt däm Fescht un vor allem syt dr Monografy vum Maenner nänne d Saderlacher ihre Ort au Alemannendorf.

Bevelkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Yywohnerzahl[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Volkszellig[27] Ethnie
Johr Yywohner Rumäne Ungere Dytschi Anderi
1880 2192 160 45 1985 2
1890 2356 199 51 2098 8
1900 2339 180 63 2086 10
1910 2127 176 82 1860 9
1920 1934 123 34 1776 1
1930 1727 180 14 1529 4
1941 1740 248 36 1426 30
1966 1966 998 22 941 5
1977 2223 1383 42 786 12
1992 2032 1894 63 54 21
2002 2104 2006 58 21 19
2011[1] 2495 2297 49 13 136

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di dytschsprochige Yywohner vu Saderlach sin draditionäll kadolisch gsii.

Konfession[28]
Johr Kadolike Orthodoxi Jude Reformierti
1840 1638 193 8 1
1850 1579 155 6 1
1860 1594 171 7 2
1870 1795 140 3 1

Dur dr Zuezug vu Rumäne noch em Zweete Wältchrieg sin allmee orthodoxi Chrischte in s Dorf chuu un mit dr Dytschstämmige hän in dr zwoote Helfti vum 20. Johrhundert au di maischte Kadolike s Dorf verloo.

Anne 2013 sin 75,3 % vu dr Yywohner rumänisch-orthodox gsii, 13,2 % Mitglid bin ere Pfingschtchilche, 2,4 % remisch-kadolisch, 2 % griechisch-kadolisch un 1 % Baptischte. 1,8 % hän ere andere Religion aaghert un 4,3 % sin kumfessionlos gsii.[29]

Verchehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

e Lokomotiv vum Regiotrans

Saderlach lyt an dr Chraisstroß (Drum județean) DJ 692 un an dr Yysebahnstrecki Neu-AradGroß-Sankt-Nikolaus, wu in dr Johr 1909 un 1910 böue woren isch. Am 23. Novämber 1910 demorge am e zehni het dr erscht Zug vu Arad z Saderlach aaghalte. Hite bruucht dr Zug (Regiotrans 215) vu Arad us rund 20 min un fahrt fimf bis sechs Mol am Dag (Stand Oktober 2017).

Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Dialäkt vu Saderlach ghert zum Hochalemannisch un wyst Gmainsamkaite uf mit em Dialäkt vum Hauestainer Land.

Iber s Saderlacherisch sin an dr Universitet Temeschwar zwoo Diplomarbete gschribe wore, wu dr Schwärpunkt uf Wortschatzanalyse ghaa hän.[30] Darstellige vum Dialäkt un Täxtprobe findet mer au in dr Monografie vum Künzig un vum Maenner, die sin aber in ere Laietranskription verfasst, wu vor allem bim Dialäktkapitel in dr Künzig-Monografy,[31] wu dr Richard Gäng gschribe het, dytli bregt isch vu gängige Dialäktschrybwyse z Sidbade, zem Byschpel findet mer dert au Schrybige wie <ö>, <ü>, <üe>, <eu>, drotz ass es Saderlacherisch nume entrundeti Vokal chännt, z. B. „Die Saderlacher kennen neben Rittplatz auch das alte Wort Schür“.[32]

* k-Verschiebig
* Verbplural uf -et
* stimmhafti Verschlusslut un Ryyblut im Inlut, stimmlos im Aalut un Uuslut

Mhd. â erschynt im Normalfall as ufig ò: t Plòòg /t plɔːk/ '(die) Plage', mhd. ae as ufig è: rèès /rɛːs/ 'gesalzen', vor j as aae: saaeje /saːejɘ/ 'säen', mhd. ê as zuenig e: te Chlee /tɘ xleː/ '(der) Klee', mhd. ô as zuenig o: root /roːt/ 'rot', mhd oe mit Entrundig as e: pleet /pleːt/ 'blöde'. Mhd. î, mhd. û un mhd. iu sin vor Konsonant im Normalfall as Monophtong erhalte: riich /riːx/ 'reich', gchirzt z.B. in Strit /ʃtrit/ 'Streit', s Huus /s huːs/ '(das) Haus', gchirzt z. B. in lut /lut/ 'laut', t Hiiser /t hiːsɘr/ '(die) Häuser'. Im Uuslut un im Hiatus dergege sin mhd. î, mhd. û un mhd. iu diphthongiert: frei /frei/ 'frei', kcheie /kxeijɘ/ 'fallen', poue /pouɘ/ 'bauen', nei /nei/ 'neu', eijer /eijɘr/ 'euer'

Di mittelhochdytsche Vokal ö, ü, oe, iu, öu un üe sin entrundet: t Hel /t hel/ '(die) Hölle', te Schìblìng /tɘ ʃɪːblɪŋ/ '(der) Schübling, eine Art Wurst', pleet /pleːt/ 'blöde', t Schiire /t ʃiːrɘ/ '(die) Scheuer, Scheune', t Traem /t traem/ '(die) Träume', t Prieder /t priɘdɘr/ '(die) Brüder'.

E iberufig /æ/ git s im Saderlacherisch nit.

Yyfliss no dr Yywanderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Us dr eschtrychische Amtssproch: S Faschierts „Hackfleisch“, t Faatsche „Tasche“, t Fasching „Fastnacht“, te Fiaker “Fiaker“, s Chrachel „eine Art Brauselimonade“, te Guschto „Geschmack“, t Maot „Gebühr“, s Salettel „Laube“, s Schpalettel „Fensterladen“, s Schtampele „Schnapsglas“, s Schtanitzel „Papiersäcklein“.

Us em Ungerisch: te Altemasch „Unterhaltung, bei der viel getrunken wird, nach einem freudigen Ereignis“ (unger. áldamás), te Pogontsch „hoher Schuh“ (unger. bakancs), te Patschker „Schuh zur Feldarbeit“ (unger. baskar), t Tschaeke „altes Geschirr“ (unger. csajka), t Tschige „Rolle“ (unger. sciga „Schnecke“), te Schinaagel „Kahn“ (unger. csónak), t Tschutre „Flasche aus Metall“ (unger. csutra), s Kulaasch „Gulasch“ (unger. gulyáshús), te Hambar „Speicher für Getreide“ (unger. hamár), te Kokosch „Hahn“ (unger. kakas), te Hontsch „Zopf“ (unger. kanty), potje „umsonst“ (unger. potya), t Tschatre „Zelt“ (unger. sátor), te Taranje „Graupen“ (unger. tarhanya).

Us em Rumänisch: te Brindze „Schafskäse“ (rum. brânză), te Kike „Zopf“ (rum. chică), te Rake „Schnaps“ (rum. rachiu), t Alimentaare „Lebensittelladen“ (rum. alimentară), t Aotosavire „Selbstbedienungsladen“ (rum. autosavire), te Avants „Vorschuss“ (rum. avans), te Prigadier „Brigadier“ (rum. brigadier), s Kemiin „Kulturheim“ (rum. cămin cultural), t Kombaene „Mähdrescher“ (rum. combaina), te Kondukter „Fuhrmann“ (rum. conductor), t Kresche „Tagesheim“ (rum. creşa), t Ferma „Staatsgut“ (rum. ferma).

Nochbersproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In dr Region sidlig vu dr Maarscht verlauft d Gränze zwische dr Banater Dialäkt (rum. graiul bănățean) vu dr rumänische Sproch un dr Dialäkt, wu mer im weschtlige Siebenbürgen schwätzt (rum. graiul crișean „Kreisch-Dialäkt“).

Im Nochberort Vinga het mer traditionäll Bulgarisch gschwätzt, vum Dialäkt här het des zum Banater Bulgarisch ghert.[33]

Nerdli vu Saderlach un derno au wyter nordweschtli wäre d Theiß-Dialäkt (tiszai nyelvjárások) vum Ungerisch gschwätzt, weschtli derno Siddialäkt (déli nyelvjárások).

Verwaltig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vu 1968 bis 2004 isch Saderlach zue dr Nochbergmai Felnac yygmaindet gsii. Anne 2004 isch zäme mit Bodrogu Nou en aigeni Gmai wore.

Burgermaischter vu dr Gmai Zădăreni isch syter anne 2004 d Doina Petri vu dr Partidul Național Liberal (PNL). Bi dr letschte Kommunalwahle zum Gmairot 2016 het s des Ergebnis gee:[34]

  • Partidul Național Liberal: 8 Sitz
  • Partidul Social Democrat: 2 Sitz
  • Partidul Noua Dreaptă: 1 Sitz

Chilche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Anne 1767 het dr Provinzialingenieur Karl Alexander Steinlein e Bfaarchilche fir Saderlach entworfe, wu aber nit realisiert woren isch.[35] No mehrere Aadreg dur dr Bfaarer Nocker, het d Kameralherrschaft schließlig anne 1777 mit em Böu vun ere kadolische Chilche aagfange wore, ai Johr speter isch si yygweit wore.

Scho in dr 1820er Johr hän d Saderlach bim Grundherr, wu mit dr Grundherrschaft au d Patronatpflichte vu dr Kameralherrschaft ibernuu het, gchlagt, ass d Chilche mittlerwyli z chlai gsii isch. Wel dr Emmerich Lovász aber 1827 gstorben isch, het si lang nyt me due. Wägr däm het anne 1855 dr Gmairot vu Saderlach aistimmig bschlosse, ass mer sälber e neii Chilche wett böue, wel aber kai Gäld do gsii isch, isch s au do nit derzue chuu. Schließlig het mer 1861 fir e Chilcheneiböu zee Juchete vu dr Huetwaid verchauft un au no 75 Juchete verpachtet. Anne 1869 isch mit em Böu vun ere neie Chilche aagfange wore, am 24. Juni 1871, em Dag vum Hl. Johannes em Daifer, isch si dur dr Temeschwarer Kapiteldomherr Josef Gettmann yygweit wore. Vermuetli stammt au d Orgele us däre Zyt. Si isch vum Anton Dangl vu Arad böue wore (Anton Dangl és Fia. Aradon). D Traktur bstoht us ere mechanische Chegellade, dr Spiildisch stoht uf dr Empore vor dr beede Orgelschränk (Manual, Pedal).[36]

Manual C–f3

1. Principal 8′
2. Salicional 8′
3. Fl. major 8′
4. Fl. Dolce
5. Octav
6. Quint 223
7. Octavin
8. Mixtur III
Pedal C–h
9. Subbass 16′
10. Contrabass 16′
11. Principalbaß 8′
12. Cornettbass III

In dr 1970er Johr het mer mit em Böu vun ere rumänisch-orthodoxe Chilche aagfange, wu anne 1982 yygweit woren isch.

Schuel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Scho 1740 het mer z Saderlach e chlaini Schuel yygrichtet mir eme Schuelmaischter, wu ab 1750 vu dr Gmai zahlt woren isch. Dr Schuelmaischter het au dr Dienscht as Kantor un as Meesmer mieße verichtet un zytwys isch er au Gmaischryber gsii. Är het 170 Gulde un 17 Chryzer im Johr kriegt, derzue 70 Prseeburger Metze Waise, 9 Chlofter Brännholz, 4 Juchete Ackerfäld, e Garte un e Wohnig im Schuelhuus. As Kantor het er im Johr 15 Chryzer fir Gyygesaaite iberchuu. En Unterlehrer het d Chinder in dr erschte Klass mieße unterrichte un d Glocke lyte. Är het im Johr 85 Gulde un15 Pressburger Metze Waise iberchuu. Scho frie hän d Saderlacher druf gluegt, ass ihri Chinder in d Schuel gange sin, drotz ass es no kai Schuelpflicht gee het. Wu s Schuelhuus z chlai woren isch, het d Gmai s Buurehuus näb em Bfaarhuus gchauft un het do 1814 e neii greßeri Schuel böue.

Anne 1845 isch e nei Schuelsatz uusegee wore. Di wichtigscte Unterrichtsgegeständ sin dr Kadolisch Katechismus un d Bible gsii, Sittellehr, Läse, Schryben un Rächne. Vu 6 bis 12 Jihr sin d Schueler in d „Alldagsschuel“ gange, derno in d „Widerholigsschuel“.

Im Johr 1870 isch di erscht Schuelkommission yygsetzt wore, bis dert het si d Gmai fir d Schuel gluegt. Im nämlige Johr het mer im e PRibvathuus aagfange ne dritti Klass z unterrichte.

Noch em Eschtrychisch-Ungerische Uusglych isch 1868 e nei Schuelgsetz in Chraft drätte. S sin Gmaischuele yygfiert wore, wu uf Ungerisch unterrichtet woren isch. Saderlach het aber sy konfessionälli Schuel bhalte, wäge däm isch do als furt uf Dytsch unterrichtet wore. Anne 1879 isch Ungerisch as Pflichtgegestand yygfiert wore. Dr Elementarschuelunterricht vu 6 bis 12 isch in sechs Klasse yydailt wore, derno sin d Chinder no bis 15 Johr uf dr Widerholigsschuel schuelpflichtig gsii. Um die Zyt isch au dr Lohn vu dr Lehrer ufegsetzt wore.

Ab 1883 händ Schuelkatalog, wu bis dert nume uf Dytsch gfiert wore sin, zwoosprochig uf Dytsch un Ungerisch mieße gfiert wäre, ab 1897 bis 1919 hän si nume no uf Ungerisch derfe gschribe wäre.

Syter anne 1885 sin d Lehrer nume no mit Gäld zahlt wore, dr Deputatwaise isch noch em Durschnittsbryys vu dr letscte zeh Johr umgrächnet wore. Bal het dr Staat d Lehrerghälter feschtgschribe, zerscht uf 800 Chrone, speter uf 1200 Chrone.

Anne 1891 isch e nei Schuelhuus böue wore.

S Schuelgsetz vu 1906, wu nume Ungerisch as Unterrichtssproch zuegloo het, het si uf di konfessionäll Schuel z Saderlach nit uusgwirkt. Unterrichtet wore isch als furt zwoosprochig in Ungerisch un Dytsch. Des Schuelgsetz isch noch em Erschte Wältchrieg ufghobe wore, d Unterrichtssproch het däjenig chenne feschtlege, wu d Schuel erhalte het. Am 19. Dezämber 1919 het d Saderlacher Schuelkommission Dytsch as ainzigi Unterrichtssproch feschtglait. Churz derno isch s Temeschwarer Banat aber zue Rumänie chuu.

Noch em rumänische Schuelgsetz vu 1925 isch d Schuel wider zwoosprochig wore, D Gschicht un d Ärdkund vu Rumänie un di Rumänisch Sproch hän mieße uf Rumänisch unterrichtet wäre, di ibrige Fächer sin uf Dytsch gsii.

Anne 1931 isch fir di rumänische Chinder e rumänischi Staatselementarschuel ufgmacht wore, drei Johr speter, 1934, isch fir di rumänisch Schuel e aige Gebei böue wore.

Im Johr 1979 het s no vier Klasse gee, wu uf Dytsch unterrichtet wore, zäme sin s 24 Schueler gsii, ab dr fimfte Klass sin d Schueler uf di rumänisch Schuel gange, wu si freiwillig no zwoo Dytschstunde in dr Wuche hän chenne bsueche.[37] 1988 sin s no 17 Schueler in däne vier dytsche Klasse gsii.[38]

Bodrogu Nou[ändere | Quälltäxt bearbeite]

E Wyler mit Name Bodruch wird anne 1422 zum erschte Mol in ere Urkund gnännt (1492 Bodrogh). Bis 1561 het s dr Familie Bessenyei ghert. In dr Zyt vu dr Tirkeherrschaft isch s Dorf gschlisse wore un erscht aafangs 19. Johrhundert wider as „Nei-Bodrug“ (rumänisch Bodrogu Nou, ungerisch Újbodrog) ufböue wore. Anne 1838 het s 166 Yywohner ghaa. Bis 1848 het s Chloschter Hodoș-Bodrog d Grundherrschaft iber s Dorf ghaa, un no bis aafangs 20. Johrhundert isch s dr grescht Grundaigetimer gsii. Zäme mit Saderlach isch Bodrogu Nou anne 1968 zue dr Gmai Felnac chuu un 2004 zue dr Gmai Zădăreni.

Chloschter Hodoș-Bodrog[ändere | Quälltäxt bearbeite]

s Chloschter Hodoș-Bodrog

S Chloschter Hodoș-Bodrog (rumänisch Mănăstirea Hodoș-Bodrog) lyt vier Kilometer weschtli vu Saderlach im Naturpark Maarscht-Aue. Bis anne 1839 isch s Chloschter am rächte Stade vu dr Maarscht gläge un het zum Dorf Bodrogu Vechi, Gmai Pecica ghert. Wäg dr regelmäßige Iberschwämmige dur d Maarscht isch dää Fluss aber 1839 unter em Abt Grigore Chirilovici mit Hilf vu dr territoriale Beherde vu Arad umglaitet wore.[39] S Chloschter isch zum erschte Mol anne 1177 gnännt wore as ecclesia de Hudust. S Benediktinerstift Hodoș wird au in Urkunde vu 1213, 1233, 1278 un 1293 gnännt,[40] het aber as weniger wichtig Stift gulte.[41] Im „Mongolesturm“ isch s Chloschter um 1241 verwieschtet wore. Dr Name Bodrog wird zum erschte Mol in ere Urkund vu 1446 gnännt. Im Johr 1479 chunnt s Biet vu Hodosch an d Brieder Stefan un Markus Jaksich fir ihri Verdienscht in dr Tirkechrieg. Anne 1498 losst dr Markus Jaksich an dr Stell vum kadolische Stift e griechisch-orthodox Chloschter böue zue Ehre vu Mariae Liechtmäss (Praesentatio beatae Mariae virginis). D Chloschterchilche stammt vu 1370 un isch noch em byzantinische Trikonchos-Stil böue mit drei Apsiden.[40] Im Innere vu dr Chilche het s Freske vum Nicodim Diaconul vu 1658. Vu 1938 bis 1940 un nomol vu 2009 bis 2010 sin si reschtauriert wore. D Ikonoschtase isch vum Bildhauer Busuioc gschaffe wore. In dr Zyt vu dr osmanische Herrschaft vu 1552 bis 1690 isch s Chloschter d Residänz vu dr Erzprieschter gsii. Im 19. un 20. Johrhundert het d Chilche as Grabstätt vu dr Arader Bischef dient. D Gebei im Oschte vu dr Aalag sin in dr zwoote Helfti vum 18. Johrhundert böue wore, d Kapäll un d Menchszälle zwische 1904 un 1907. Anne 1949 isch s Chloschter ufglest wore. Im Johr 1975 isch s nei grindet un vu 1979 bis 1985 wider instand gsetzt wore. No 1990 isch e Chilche, Menchszälle, e Refektorium un e Chloschterhärbärg böue wore, derzue ne Museum mit ere wärtvolle Sammlig vu Hailigebilder, Biecher, Handschrifte un Kultgegeständ.[39] Zurzyt läbe 25 Mench im Chloschter (Stand 2017).

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Saderlach isch bis in s 20. Johrhundert e Buuredorf gsii. Zue dr Arbet im Lauf vum Johr zitiert dr Emil Maenner in syre Monografy vu 1937 dr Mathäus Müller („’s Daníele Matthis“):

„Im Apríl gemm’r Kukurutz setze, ím Maí gemm’r hacke un ím Wígarte hefte un sprítze. Im Juní gemm’r go broche, un nochedemeter werd d’r Kukurutz g’híflet. An de Chílbí werd Haí g’maít, no Peter un Paul míem’r ín de Schnítt go. Wemm’r fertíg sín mít ’m Schnítt, míem’r Garbe fíehre. In d’r alte Zítt hemm’r d‘ Frucht aíbíl usg’rítte mít de Roß, um achtzeh’hundertnínzíg sín dí erschte Dreschmaschíne cho, - nom ísch’s líchter gange. Nochdem wírd g’struchet un ’s zweítmol brochet. Nochdem wírd Strauh heímg’fíehrt. Usgang September gemm’r Kukurutz breche, un nochdem gemm’r Trube lese. Sell ísch e schení Zítt, wenn ’s Wí gítt. An Martíní wírd d’r Wí verchoschtet un zuegschlage. Nochedemeter goht ’s Schlachte a‘. Wa meínet ’r, do gítt’s guetí Wírscht, Schíblíng, Schunke un Speck. Wenn ’s Fleísch guet ígsalzre ísch, hänget m’r ’s alles ín Rauchfang. Nochedemeter chunnt’s ín d’ Speckchammer. Wenn’s emol so wítt ísch, nom chunnt au’ bald d’Wíhnächte un ’s Chríschtchíndlí.“

Maenner 1937, S. 82–83

Anne 1937 sin z Saderlach 2600 Juchete mit Waise aaböue wore, 2500 Juchete mit Wälschchorn, 1000 Juchete mit Linse, 500 Juchete mit Wicke/Haber, 100 Juchete mit Haber, 100 Juchete mit Gärschte, 100 Juchete mit Härdepfel, 100 Juchete mit Chlee un 160 Juchete mit anderem. Mer het Bfluumebaum ghaa un Rääbe. An Vii het s des ghaa: 751 Ross, 469 Chie, 1074 Schof, 1451 Sei, 8037 Hiener un 61 Immevelker. Im Ort het s dodmol 5 Chaufläde gee, zwoo Motormihline, zwoo Motorschroter, 4 Wäbstiel, 4 Wagner, 5 Schryner, 4 Metzger, 4 Schnyder, 5 Schmid, 5 Zimmerlyt, 8 Muurer, 2 Sailer, 1 Kirschner, 3 Sattler, 3 Moler, 3 Blächner un Schlosser, derzue 3 Wirtshyser un ai Sodawasserfabrik.

Zwische 1958 un 1962 isch Saderlach an s effetli Stromnetz aagschlosse wore,[42] dr Aaschluss an d Stadtkanalisation vu Arad isch aafangs 2013 gnähmigt wore.[43]

Wu mer in dr 1960er Johr Ärdeel uf em Baan vu Saderlach gfunde het, isch d Gmai am 1. Juli 1967 Sitz vu dr regionale Ärdeelzäntrale wore. Zytwys hän do iber 1200 Lyt gschafft.

Syter anne 2013 git s mit dr Pescaria Zadareni e Fischzucht, wu unter anderem Barbe, Brachse, Hächt, Karpfe, Nase, Rotauge, Rottel, Schlaie, Schuebere, Sterlet un Wäller zichtet wäre.

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Fueßballverain vu Saderlach Muresul Zădăreni spiilt in dr Saison 2017/18 in dr fimfte rumänische Liga.

Verain[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Verain im 19. un 20. Johrhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In dr zwoote Helfti vum 19. Johrhundert sin z Saderlach e Hufe Verain grindet wore. Zum Dail hän si d Zyt vu dr beede Wältchrieg iberläbt, aber mit dr Uussidlig vu dr Dytschstämmige uf Dytschland bis Ändi 20. Johrhundert sin mit Uusnahm vu dr Fyyrwehr die Verain alli ufglest wore. Im Lauf vu dr Zyt het s die Verain z Saderlach gee:

  • Burgerwehr „Freiwilliger Saderlacher Schützenverein“, grindet um 1850 us dr „Bürgergarde“, wu 1848 entstanden isch. Aaglait isch d Burgerwehr gsii mit blaue Tschoobe, wysse Hoose un eme Tschako. No dr Neigrindig 1871 dur dr Bfaarer Lorenz Streck het mer ungerischi Schniertschoobe, dunkelblaui Hoose mit Rehrestiifel un Tschako drait. Ab 1900 isch d Burgerwehr ender e Paradedruppe gsii, wu bi Fescht un Fyrdig uusgruckt isch un Ehresalve abgee het. Anne 1921 isch dr Verain vu dr rumänische Beheerde verbote wore.
  • Saderlacher Gwärbverain, grindet 1853, ufglest 1907, nei grindet 1920
  • Gsangsverain, grindet 1867. Anne 1925 spaltet si dr Verain uf in dr Mannegsangverain un dr Chilchechor.
  • Freiwilligi Fyyrwehr, grindet 1889, isch bis 1989 no vu Dytsche kommandiert wore
  • Buureverain „Schwäbischer Landwirtschaftsverein“, grindet 1892
  • Creditbank, grindet 1900
  • Dytsche kadolische Jugedverain, grindet 1925
  • Dytsche kadolische Maidlichranz, grindet 1929
  • Dytsch-kadolische Fraueverain, grindet 1931
  • Buuregnosseschaft „Die Erzeuger“, grindet 1931

HOG Saderlach[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Woobe vu dr HOG Saderlach
Saderlach-Dänkmol z Gerbel

Im April 1983 het s z Haidelbärg en erscht Haimetdräffe vu dr uusgsidlete Saderlacher gee, 180 Lyt sin chuu. Bi däm Aaloss isch am 23. April d Heimatortsgemeinschaft Saderlach (HOG Saderlach) grindet wore, zum ersche Vorsitzer isch dr Josef Eisele (1926-2002) gwehlt wore. D HOG ghert zue dr Haimetortgmainschafte in dr Landsmannschaft der Banater Schwaben e. V. un veraastaltet syt dr Grindig all zwai Johr e Dräffe, im Wächsel im Ruum Augschburg oder im Schwarzwald. Anne 1987 het d HOG z Schluchsee e Fyyr zue 250 Johr Saderlach veraastaltet mit eme Feschtzug un Draachtegruppe us em ganze Schwarzwald, 620 Lyt hän dert dailgnuu, dodervu rund 400 Saderlacher. Zu däre Fyyr isch d Monografy vum Johannes Künzig im e Neidruck erschine un e Feschschrift uusegee wore. Bi däm Dräffe isch au ne neie Vorsitzer gwehlt wore, Johann Burger, wu z Minche läbt. Zum erschte Dräffe z Gerbel anne 1991 sin 991 Saderlacher chuu. Anne 1995 isch bim Dräffe z Gerbel e Saderlach-Mahnmol ufgstellt wore, wu vum Jakob Ferch vu Singe entworfe woren isch. Zum Dräffe 2012 het d HOG s Saderlacher Sippenbuch: 1737–2012 uusegee, wu uf dr Vorarbete vum Peter Kleemann un Franz Eisele basiert het. 2015 isch dr Franz Winterhalter zum neie Vorsitzer gwehlt wore.

Vorstand vu dr HOG Saderlach im Dezember 2015[44]

  • Vorsitzer: Franz Winterhalter, Duttlinge
  • Stellverdrättende Vorsitzer: Josef Schmalz, Augschburg
  • Stellverdrättende Vorsitzer: Maria Burger, Augschburg
  • Schriftfierer: Franz Neff, Ulm
  • Chassewart: Katharina Eisele, Konschtanz

Ehrevorsitzer isch dr Johann Burger.

Anne 2000 het d HOG 1028 Miglider ghaa. Gläbt hän die vor allem z Bayern un z Bade-Wirttebärg:[45]

  • Bayern: 502
  • Bade-Wirttebärg: 386
  • Nordrhy-Weschtfale: 57
  • Hesse: 16
  • Saarland: 15
  • Sachsen: 3
  • Pfalz: 2
  • Eschtrych: 3
  • Kanada: 13
  • USA: 12

Lyt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Mathias Aizele (1779-1856), remisch-kadolische Bfaarer z Reschitza (1812-1836)
  • Matthias Eisele (1877-1944), remisch-kadolische Erzdechant z Guttenbrunn (1916-1943)
  • Josef Eisele (1903-1981), remisch-kadolische Bfaarer, Obmann vum kadolische dytsche Jugedbund
  • Hans Weisz (1903-1982), Chilchemusiker un Komponischt
  • Josef Müller (1919-1959), Chinschtler
  • Andreas Porfetye (1927–2011), Kumpenischt, Pedagog un Domkapällmaischter

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Johann Burger: Saderlach 1737–1987. Festschrift zur 250-Jahrfeier. VMM, Emmendingen 1987.
  • Johann Burger, Franz Eisele, Peter Kleemann: Saderlacher Sippenbuch: 1737–2012. Heimatortsgemeinschaft Saderlach, 2012.
  • Hildegard Frey: Der Wortschatz der Mundart von Saderlach. Diplomarbeit. Temeswar 1965.
  • Elke Hoffmann, Peter-Dietmar Leber und Walter Wolf: Das Banat und die Banater Schwaben. Band 5: Städte und Dörfer. Mediengruppe Universal Grafische Betriebe München GmbH, München 2011, ISBN 3-922979-63-7.
  • Leo Hoffmann: Kurze Geschichte der Banater Deutschen: von 1717 bis 1848. Druck der Schwäbischen Verlags-Aktien-Gesellschaft, 1925.
  • Peter Kleemann: Ortssippenbuch von Saderlach 1739–1851. Kirchroth 1986.
  • Karl Kraushaar: Kurzgefasste Geschichte des Banats und der deutschen Ansiedlungen. Wien 1923.
  • Johannes Künzig: Saderlach 1737–1937, eine alemannische Bauerngemeinde im rumänischen Banat. Karlsruhe 1937.
  • Emil Maenner: Alemannen im Banat. In: Schweizer Monatshefte. Zeitschrift für Politik, Wirtschaft, Kultur. Band 14 (1934–1935), Heft 8 (Online)
  • Emil Maenner: Bei den Hotzen in Saderlach im Banat. In: Vom Jura zum Schwarzwald N.F. 9, 1934, S. 29–32.
  • Emil Maenner: Chemmet ine! : Bilder aus Vergangenheit und Gegenwart des Alemannendorfes Saderlach im rumänischen Banat 1737–1937. Der Alemannengemeinde Saderlach zu ihrer Zweihundertjahrfeier gewidmet von ihrem Landsmann E.M. Verlag Volksdeutsche Lesehefte für Schule und Haus, Weinheim 1937
  • Hubert Matt-Willmatt: 250 Jahre Saderlach im Banat (1737–1987). In: Das Markgräflerland 1988, Heft 1, S. 82–89
  • Rudolf Post: Die hochalemannische Siedlungsmundart von Saderlach/Banat und ihre Interferenzen aus dem Österreichischen. In: Herbert Tatzreiter, Maria Hornung, Peter Ernst (Hrsg.): Erträge der Dialektologie und Lexikographie. Festgabe für Werner Bauer zum 60. Geburtstag. Wien 1999: S. 343–353.
  • Theresia Schelb: Sitten und Bräuche und ihre Widerspiegelung im Wortschatz der alemannischen Mundart von Saderlach. Diplomarbeit. Temeswar 1979.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fueßnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. 1,0 1,1 Volkszellig 2011 z Rumänie (MS Excel; 1,3 MB)
  2. Websyte vum Parcul Natural Lunca Mureșului
  3. Zădăreni. In: Szabó M. Attila: Erdély, Bánság és Partium történeti és közigazgatási helységnévtára Csíkszereda 2003.
  4. Sabin Adrian Luca: Descoperiri arheologice din banatul românesc – repertoriu. Bibliotheca Septemcastrensis XVIIIv. Sibiu, 2006, S. 276-277 (Online)
  5. S Schloss isch dert gsii, wu speter s Huus mit dr Nummere 101 gstanden isch.
  6. Joh. Heinr. Schwicker: Geschichte des Temeser Banats. Historische Bilder und Skizzen. Bettelheim, Grosz-Becskerek 1861. S. 154 (Online)
  7. Medeleţ Florin, Bugilan Ion: Contribuţii la problema şi la repertoriul movilelor de pământ din Banat, în Banatica 9 (1987): S. 87–198: S. 181
  8. zitiert in Künzig 1937, S. 8
  9. noch em Hoffmann, zitiert in Künzig 1937, S. 8
  10. Lueg Künzig 1937, S. 9 (Fueßnote 10): Dr Franz Griselini het en Aasidlig in dr Zyt vum Claudius Florimund Mercy ab 1720 vermuetet, was scho 1829 dur dr Barôti widerlait woren isch. Au dr Kaindl het en Aasidlig zwische 1720 un 1732 aagnuu un dr Wilhelm Groos un no ihm dr Jakob Ebner hän 1728 gnännt. Dur d Untersuechig vum Hoffmann sin aber au die Theorie widerlait.
  11. Oskar Kilian: Die ersten Saderlach Siedler und ihre Urheitmat. In: Künzig 1937: S. 259–354
  12. Künzig 1937, S. 39
  13. Künzig 1937, S. 52
  14. Künzig 1937, 53 f.
  15. Künzig 1937, S. 54
  16. Künzig 1937, S. 58–69
  17. Künzig1937, S. 69
  18. Geschichte: Blütezeit uf saderlach.de
  19. Geschichte: Vergehen uf saderlach.de
  20. Geschichte: Vergehen uf saderlach.de
  21. Maenner 1937, S. 8
  22. Maenner 1937, S. 8
  23. Maenner 1937, S. 10
  24. Maenner 1937
  25. Künzig 1937
  26. Geschichte: Blütezeit uf saderlach.de
  27. kia.hu (PDF; 784 kB), E. Varga: Statischtik vu dr Yywohnerzahle no Ethnie im Chrais Arad no dr Volkszellige vu 1880–2002
  28. Künzig 1937, S. 76
  29. Rezultatele finale ale Recensământului din 2011: Tab13. Populaţia stabilă după religie – judeţe, municipii, oraşe, comune. Institutul Național de Statistică din România. Juli 2013. Abgrüeft am 5. August 2013.
  30. Frey 1965, Schelb 1979
  31. Richard Gäng: Die Sprache der Saderlacher. In: Künzig 1937, S. 219–240
  32. Richard Gäng in Künzig 1937, S. 222, Kursivsetzig im Orginal
  33. Banater Bulgarisch in dr Enzyklopädie des europäischen Ostens (EEO)
  34. Lista competitorilor care au obținut mandate (XLSX) Biroul Electoral Central pentru alegerile locale din 2016.
  35. Swantje Volkmann: Die Architektur des 18. Jahrhunderts im Temescher Banat. Arbeit zur Erlangung des Grades eines Doktor phil. an der Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg, Philosophisch-Historische Fakultät, Kunsthistorisches Institut. Heidelberg 2001, S. LXXIII– LXXIV
  36. Franz Metz: Saderlach / Zadareni bi dr Edition Musik Südost
  37. Schelb 1979, S. 2
  38. Geschichte: Vergehen uf saderlach.de
  39. 39,0 39,1 Stadt Zădăreni, Das Komitat Arad uf primariaonline.ro
  40. 40,0 40,1 Das Kloster Hodos-Bodrog uf www.informator.md
  41. Koloman Juhasz: Die Stifte der Tschanader Diözese im Mittelalter Ein Beitrag zur Frühgeschichte und Kulturgeschichte des Banats. Aschendorffsche, Münster in Westfalen 1927. Zitiert in Künzig 1937, S. 4
  42. Geschichte: Vergehen uf saderlach.de
  43. Kanalisation für Saderlach, ADZ, 18. Jänner 2013
  44. HOG uf saderlach.de
  45. Geschichte: Zukunft uf saderlach.de