Stühlingen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe Dütschlandcharte
Wappe vo dr Stadt Stüèlingè
Stühlingen
Dütschladcharte, Position vo dr Stadt Stüèlingè fürighobe
47.7452777777788.4458333333333501Koordinate: 47° 45′ N, 8° 27′ O
Basisdate
Dialekt: Alemannisch
Hauptvariante: Oberalemannisch
Regionalvariante: Stüelingerdütsch
Bundesland: Bade-Württebärg
Regierigsbezirk: Fryburg
Landkreis: Waldshüet
Höchi: 501 m ü. NHN
Flächi: 93,2 km²
Iiwohner:

5028 (31. Dez. 2012)[1]

Bevölkerigsdichti: 54 Iiwohner je km²
Poschtleitzahle: 79778–79780
Vorwahlen: 07703, 07709, 07743, 07744
Kfz-Chennzeiche: WT
Gmeischlüssel: 08 3 37 106
Adress vo dr
Stadtverwaltig:
Schlossstraße 9
79780 Stühlingen
Webpräsenz: www.stuehlingen.de
Bürgermeischteri: Isolde Schäfer
Lag vo dr Stadt Stüèlingè im Waldshüet
Charte
Dialäkt: Stüèlingerdütsch

Stüelinge (dütsch Stühlingen) isch e Stadt im Landchreis Waldshuet, Bade-Württeberg.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Geografischi Lag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Luftkurort Stüèlingè lit a de Wuete am Südrand vum Schwarzwald uff ere Höchi vu 449 bis 601 Meter. diräkt a de Grenz zu de Schwyz (Gmeind Schlaate). I s Wuètèdal entwässeret a dèrè Stell vo links dè Schlaatemer Dorfbach, wo vom Schlaatemer Randè hèr kunnt, wiè au vo rächts dè Wylerbach, wellè uff èm Spièßèbärg entschpringt. Durch diè beidè Böch erwytert sich dè Talbodè durch diè beidè Mündigstrichter. Ußerdem eignet sich dè Stüèlinger Dalbodè als Krüzung vo Vokeerswäg in Nord-Süd- un Oscht-Wescht-Richtig. Stüèlingè isch Teil vum Naturpark Südschwarzwald. Nochborort vu Stüèlingè sin (im Uhrzeigersinn) Wuete, Blumberg, Schlaate (CH), Oberhallau (CH), Hallau (CH), Egginge, Üehlige-Birkedorf un Boahdorf im Schwarzwald.

Städt i de Umgebig vu Stüèlingè sin Schafuse (Schwyz), Boahdorf im Schwarzwald, Blumberg, Staa am Rhy (Schwyz), Waldshuet-Düenge, Singe (Hoetwyl) un Donaueschinge.

Stadtgliderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Roothuus Stüelinge

Zu de Stadt Stüèlingè mit de ehemolige Gmeinde Bettmaringe, Blumegg, Eberfinge, Grimmelzofe, Luuse, Muuche, Oberwange, Schwaninge, Sparreberg, Underwange und Wize ghöre d'Stadt Stüèlingè sälbr und no 32 Dörfer, Wyler, Zinke, Höf und Hüser.

Im Gebiet vu de ehemolige Gmeind Bettmaringe lige d'Wüeschtige Ottwange und Tandlekofe. Im Gebiet vo de ehemolige Gmeind Blumegg lige d'Burgruine Blumegg und Vorburg und d'Wüeschtig Huuse. Im Gebiet vu de Gmeind Luuse lige d'Rest vo-n-re Burg, wo in keinere Urkund gnännt wörd. Im Gebiet vu de ehemolige Gmeind Underwange lit d'Wüeschtig Burgstell.[2]

→ Lueg au: Liste der Orte im Landkreis Waldshut

Panorama Stüelinge

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schloss Hohelupfe im Winter

Stüèlingè war Sitz vu de Landgrafschaft Stüelinge un em Fürschtedum Füerschteberg.

Wie Fünd us de römische Zit uss de unmittelbare Noochberschaft vu Stüèlingè zeigè, isch de Dalbode bi Stüèlingè schu lang bsidelet gsy. Diä Grundfescht vum Schloss Hohelupfe söllet zue sellere Zyt als Fundament für en römische Signaldurm dient ha. Wyterhin sin by de Ziegelhütte Münze us römischer Zyt gfunde worre, wo mit de Insignie vu de XI. un XXI. Legion vum römischen Heer voseh sin. Im Oberdorf, am Fueß vum Galgebuck, isch e Mosaikfueßbode vo römischer Herchunft entdeckt worre. Zämme mit de Uusgrabunge by Juliomagus (Schlaate) im benochborte Schlaate ergit sich s Bild vu nem römische Lager, wo sich zu jenere Zyt a de Stroß vu Schaffhuuse noch Fryburg bfunde hät, dört wo d Wuete überquert worre isch.[3]

Verleihung vu de Stadt- un Märkträcht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

En markante Zytpunkt isch s Johr 1262 gsy, wo de oval, befeschtigte Ort uff eme Bergschporn hoch überm Wuetedal vum Graf Eberhard I. vo Lupfe (Grafe zu Lupfe) d Stadträcht griègt hät, un syther darf si sich (au hütt no) Stadt Stüelinge nänne. D'Stadt hät dodenoch au s Märkträcht griègt un isch de Sitz vom Gricht gsy. D Märkt hai innerhalb vo de ovale Stadtmuure stattgfunde, vor allem aber uff em Blatz bim Obere Dor, wo hütt no Marktblatz heiße duet.

Schwizerchrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Schwizerchrieg isch au d'Statthalterschaft vu de Lupfener Grafe vo uffständische eidgnössische Buurè nit verschont blibè; si hän d'Stadt im Johr 1499 brandschatzt. Vu sällem Ereignis chunnt d'Legände vum Stüèlinger Männle, wo aageblich de letscht gsi isch, wo s Massaker überläbt hät. S Männli isch sithèr uff em Wappè vo de Stadt Stüèlingè z sää.

Buerechrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Stüèlingor Buurè hän im Johr 1524 èn Uffschtand des gemeinen Mannes gege d'Herrschaft uff em Hochelupfe voaaschtaltet. Es git d'Legènde vom sognanntè Schneggeschtritt, wo Aalass botè ha söll für dè Uffschtand. Dõby handlet s sich um d Landgräfin Clementia vo Lupfè, weilli iri Untertanè zum Sammlè vo Schneggèhüsli vodunderet hèt, un zwar ymitts i d Èrntezit. È gsichereti Aanaam isch, dass sälle Uffschtand e Initialzündig für de Dütsche Buèrèchrièg gsy isch. Gründ für dè Uffschtand sin vo sozialer Nadur, è witeri Ursach bsunders für d Stadt Stüèlingè sin d Zerschtörigè wärend èm Schwizerchrièg un dè dõmit vobundenè müèselige Widderuffbau gsi. Zuèdem sin d Landgrafè vo Stüèlingè bekannt defür gsi, è verschwenderisches Hoflebbè z füürè, wa im Endeffekt immer in Form vo Abgaabè un Frondiènscht zu Laschtè vo dè Bevölkerig gangè isch.[4] Mit dè Stüèlinger Buurè wörd denn i dè aaltè Schriftè è Gruppyrig bezeichnet, die sich us Volk us èm ganzè Albgau zämmègsetzt hèt. Es isch verbrieft, dass de südbadisch Rädelsführer, de Hans Müller vo Bulgebach, us èm Wyler Bulgèbach cho isch. Bulgèbach isch am Aafang vom 16. Johrhundert ganz im Weschtè vo dè Landgrõfschaft im Süèdschwarzwald glegè. Vo Stüèlingè sèlber isch dè Michel Haim als witerè Aafüürer uff dè Sitè vom Stüèlinger Huufè in Erscheinig trettè.

Unteres un Oberes Dor[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de Mitti vom 19. Johrhundert sinn di beide Stadtdor abgrisse worre.

Landgricht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

1864 isch d Grichtsbezirk Stüèlingè uffglöst worre un a des Amtsgricht nach Bonndorf volegt worre. S Abhaalte vo Landgricht isch syt Johrhunderte ä Rächt vu de Stüèlingor gsy, well de Landgraf do sin Grafeschtuehl plaziert hät. Item häts d Stüèhlingor härt troffe, wo si das Rächt verlore häi.

Aberkennung vom Stadträcht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ahfang vum 20. Johrhundert isch s Gricht z Stüèlingè uffghobè worrè. Während em Dritte Rych isch Stüèlingè durch di Dütschi Gmeindordnig s Stadträcht aberkännt worre. Noch em Zweitè Wältchrieg isch s widder hergstellt worrè. Wäge dè Verleihig vom Stadträcht isch im Judewinkel e Linde pflanzt worrè, di sognanti Stadtlindè.

Stüèlingor Schwimmbad[ändere | Quälltäxt bearbeite]

1960 isch z Stüèlingè e Schwimmbad uffgmacht worre, wo syt de Saison vo 2006 de Verein „Schwimmfreunde Stühlingen“ bedrybt.

700 Johr Fyèr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Johr 1962 isch s 700-Johr-Jubiläum vo de Stadträcht-Verleihig (1262) gfyret worre.

Gmeindsreform[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zwische 1973 un 1975 hät sich d Stadt Stüèlingè vu 1746 uff 5176 Iwohner (Stand 1970) dank de Gmeindsreform in Bade-Württeberg vogrößeret. Dodurch isch Stüèlingè zu nere Flächegmeind mit enere Flächi vo urschprünglich 1670 ha uff 9340 ha aagwachse. Am 1. Januar 1975 isch d Reform faktisch in Kraft trätte.

Bolitik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gmeindroot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zämmesetzig vum Gmeinderot
Partäi Wahle vu 2009 Wahle vu 2004
CDU 9 Sitz 10 Sitz
Wehlervereinigunge 12 Sitz 8 Sitz
Gsamt 21 Sitz 18 Sitz
Quälle: Statisdischs Landesamt vu Bade-Württebärg

Wie durch d'Gmeindeordnig vom Land Bade-Württeberg bstimmt, hän alli Ortsdeil e gwählte Ortschaftsroot mit jewyls einem Ortsvorsteher. Di einzigi Usnahm bildet de Chernort Stüèlingè. Uss de Bürgerschaft hät sich drum e "APO" bildet, s "Offene Bürgerforum Stüehlinge" (OBS).

Wappè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Blasonyrig vom Wappe : I me Schild, wo vo Silber und Blau gspaalte wird, s armlos Stadtmännli vu Stüèlingè mit eme bruune Bart, blauer Chopfbedeckig und eneme gschlossene Wams mit drei Chnöpf.

Städtepartnerschaftè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stüèlingè bedrybt sit 1980 partnerschaftlichi Bezièhige zu de Gmeind Bellême im Département Orne. Für d'Ahlige vu de Partnerschaft isch en Förderverein mit eme 12-chöpfige Komitee zueschtändig; eins vu de 12 Mitglider isch vu Amts wege s Stadtoberhaupt. D'Partnerschaft mit Bellême isch zimlich intensiv; de Uusduusch findet bi Vorein un Schüeler statt. S git jedes Johr i beide Ort èn Schüeler- odder Jugenduusdusch.

Bekannti Lütt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Kernè Hans (1945–2013), Fasnächtler, Mundartdichter un Naturkundler

Extärni Syte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Stüèlingè – Sammlig vo witere Multimediadateie

Einzelnochwys[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistisches Bundesamt – Gemeinden in Deutschland mit Bevölkerung am 31.12.2012 (XLS-Datei; 4,0 MB) (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011)
  2. Das Land Baden-Württemberg. Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden. Band VI: Regierungsbezirk Freiburg. Kohlhammer, Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2, S. 1022–1028.
  3. Gschichte der Stadt und der vormaligen Landgrafschaft Stühlilngen, Autor Hans Brandeck, Verlag der Stadtgemeinde Stühlingen
  4. Geschichte der Stadt und der vormaligen Landgrafschaft Stühlingen, Autor Hans Brandeck, Verlag der Stadtgemeinde Stühlingen