Stühlingen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe Dütschlandcharte
Wappe vo dr Stadt Stüèlingè
Stühlingen
Dütschladcharte, Position vo dr Stadt Stüèlingè fürighobe
47.7452777777788.4458333333333501Koordinaten: 47° 45′ N, 8° 27′ O
Basisdate
Dialekt: Alemannisch
Hauptvariante: Hochalemannisch
Regionalvariante: Stüelingerdütsch
Bundesland: Bade-Württebärg
Regierigsbezirk: Fryburg
Landkreis: Waldshüet
Höchi: 501 m ü. NHN
Flächi: 93,2 km²
Iiwohner:

5028 (31. Dez. 2012)[1]

Bevölkerigsdichti: 54 Iiwohner je km²
Poschtleitzahle: 79778–79780
Vorwahlen: 07703, 07709, 07743, 07744
Kfz-Chennzeiche: WT
Gmeischlüssel: 08 3 37 106
Adress vo dr
Stadtverwaltig:
Schlossstraße 9
79780 Stühlingen
Webpräsenz: www.stuehlingen.de
Bürgermeischteri: Isolde Schäfer
Lag vo dr Stadt Stüèlingè im Waldshüet
Charte
Dialäkt: Stüèlingerdütsch

Stüelinge (dütsch Stühlingen) isch e Stadt im Landchreis Waldshuet, Bade-Württeberg.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Geografischi Lag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Luftkurort Stüèlingè lit a de Wuete am Südrand vum Schwarzwald uff ere Höchi vu 449 bis 601 Meter. diräkt a de Grenz zu de Schwyz (Gmeind Schlaate). I s Wuètèdal entwässeret a dèrè Stell vo links dè Schlaatemer Dorfbach, wo vom Schlaatemer Randè hèr kunnt, wiè au vo rächts dè Wylerbach, wellè uff èm Spièßèbärg entschpringt. Durch diè beidè Böch erwytert sich dè Talbodè durch diè beidè Mündigstrichter. Ußerdem eignet sich dè Stüèlinger Dalbodè als Krüzung vo Vokeerswäg in Nord-Süd- un Oscht-Wescht-Richtig. Stüèlingè isch Teil vum Naturpark Südschwarzwald. Nochborort vu Stüèlingè sin (im Uhrzeigersinn) Wuete, Blumberg, Schlaate (CH), Oberhallau (CH), Hallau (CH), Egginge, Üehlige-Birkedorf un Boahdorf im Schwarzwald.

Städt i de Umgebig vu Stüèlingè sin Schafuse (Schwyz), Boahdorf im Schwarzwald, Blumberg, Staa am Rhy (Schwyz), Waldshuet-Düenge, Singe (Hoetwyl) un Donaueschinge.

Stadtgliderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Roothuus Stüelinge

Zu de Stadt Stüèlingè mit de ehemolige Gmeinde Bettmaringè, Blommegg, Eberfinge, Grimmelzofè, Luusä, Muuche, Oberwange, Schwaninge, Sparreberg, Unterwangè und Wizä ghöre d Stadt Stüèlingè sälbr und no 32 Dörfer, Wyler, Zinke, Höf und Hüser.

Im Gebiet vu de ehemolige Gmeind Bettmaringe lige d Wüeschtige Ottwange und Tandlekofe. Im Gebiet vo de ehemolige Gmeind Blumegg lige d Burgruine Blumegg und Vorburg und d Wüeschtig Huuse. Im Gebiet vu de Gmeind Luuse lige d Rest vo-n-re Burg, wo in keinere Urkund gnännt wörd. Im Gebiet vu de ehemolige Gmeind Unterwangè lit d Wüeschtig Burgstell.[2]

→ Lueg au: Liste der Orte im Landkreis Waldshut

Panorama Stüelinge

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schloss Hohelupfe im Winter

Stüèlingè war Sitz vu de Landgrafschaft Stüelinge un em Fürschtedum Füerschteberg.

Wie Fünd us de römische Zit uss de unmittelbare Noochberschaft vu Stüèlingè zeigè, isch de Dalbode bi Stüèlingè schu lang bsidelet gsy. Diä Grundfescht vum Schloss Hohelupfe söllet zue sellere Zyt als Fundament für en römische Signaldurm dient ha. Wyterhin sin by de Ziegelhütte Münze us römischer Zyt gfunde worre, wo mit de Insignie vu de XI. un XXI. Legion vum römischen Heer voseh sin. Im Oberdorf, am Fueß vum Galgebuck, isch e Mosaikfueßbode vo römischer Herchunft entdeckt worre. Zämme mit de Uusgrabunge by Juliomagus (Schlaate) im benochborte Schlaate ergit sich s Bild vu nem römische Lager, wo sich zu jenere Zyt a de Stroß vu Schaffhuuse noch Fryburg bfunde hät, dört wo d Wuete überquert worre isch.[3]

Verleihung vu de Stadt- un Märkträcht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

En markante Zytpunkt isch s Johr 1262 gsy, wo de oval, befeschtigte Ort uff eme Bergschporn hoch überm Wuetedal vum Graf Eberhard I. vo Lupfe (Grafe zu Lupfe) d Stadträcht griègt hät, un syther darf si sich (au hütt no) Stadt Stüelinge nänne. D'Stadt hät dodenoch au s Märkträcht griègt un isch de Sitz vom Gricht gsy. D Märkt hai innerhalb vo de ovale Stadtmuure stattgfunde, vor allem aber uff em Blatz bim Obere Dor, wo hütt no Marktblatz heiße duet.

Schwizerchrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Schwizerchrieg isch au d'Statthalterschaft vu de Lupfener Grafe vo uffständische eidgnössische Buurè nit verschont blibè; si hän d'Stadt im Johr 1499 brandschatzt. Vu sällem Ereignis chunnt d'Legände vum Stüèlinger Männle, wo aageblich de letscht gsi isch, wo s Massaker überläbt hät. S Männli isch sithèr uff em Wappè vo de Stadt Stüèlingè z sää.

Buerechrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Stüèlingor Buurè hän im Johr 1524 èn Uffschtand des gemeinen Mannes gege d'Herrschaft uff em Hochelupfe voaaschtaltet. Es git d'Legènde vom sognanntè Schneggeschtritt, wo Aalass botè ha söll für dè Uffschtand. Dõby handlet s sich um d Landgräfin Clementia vo Lupfè, weilli iri Untertanè zum Sammlè vo Schneggèhüsli vodunderet hèt, un zwar ymitts i d Èrntezit. È gsichereti Aanaam isch, dass sälle Uffschtand e Initialzündig für de Dütsche Buèrèchrièg gsy isch. Gründ für dè Uffschtand sin vo sozialer Nadur, è witeri Ursach bsunders für d Stadt Stüèlingè sin d Zerschtörigè wärend èm Schwizerchrièg un dè dõmit vobundenè müèselige Widderuffbau gsi. Zuèdem sin d Landgrafè vo Stüèlingè bekannt defür gsi, è verschwenderisches Hoflebbè z füürè, wa im Endeffekt immer in Form vo Abgaabè un Frondiènscht zu Laschtè vo dè Bevölkerig gangè isch.[4] Mit dè Stüèlinger Buurè wörd denn i dè aaltè Schriftè è Gruppyrig bezeichnet, die sich us Volk us èm ganzè Albgau zämmègsetzt hèt. Es isch verbrieft, dass de südbadisch Rädelsführer, de Hans Müller vo Bulgebach, us èm Wyler Bulgèbach cho isch. Bulgèbach isch am Aafang vom 16. Johrhundert ganz im Weschtè vo dè Landgrõfschaft im Sûdschwarzwald glegè. Vo Stüèlingè sèlber isch dè Michel Haim als witerè Aafüürer uff dè Sitè vom Stüèlinger Huufè in Erscheinig trettè.

Unteres un Oberes Dor[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de Mitti vom 19. Johrhundert sinn di beide Stadtdor abgrisse worre.

Landgricht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

1864 isch d Grichtsbezirk Stüèlingè uffglöst worre un a des Amtsgricht nach Bonndorf volegt worre. S Abhaalte vo Landgricht isch syt Johrhunderte ä Rächt vu de Stüèlingor gsy, well de Landgraf do sin Grafeschtuehl plaziert hät. Item häts d Stüèhlingor härt troffe, wo si das Rächt verlore häi.

Aberkennung vom Stadträcht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ahfang vum 20. Johrhundert isch s Gricht z Stüèlingè uffghobè worrè. Während em Dritte Rych isch Stüèlingè durch di Dütschi Gmeindordnig s Stadträcht aberkännt worre. Noch em Zweitè Wältchrieg isch s widder hergstellt worrè. Wäge dè Verleihig vom Stadträcht isch im Judewinkel e Linde pflanzt worrè, di sognanti Stadtlindè.

Stüèlingor Schwimmbad[ändere | Quälltäxt bearbeite]

1960 isch z Stüèlingè e Schwimmbad uffgmacht worre, wo syt de Saison vo 2006 de Verein „Schwimmfreunde Stühlingen“ bedrybt.

700 Johr Fyèr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Johr 1962 isch s 700-Johr-Jubiläum vo de Stadträcht-Verleihig (1262) gfyret worre.

Gmeindsreform[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zwische 1973 un 1975 hät sich d Stadt Stüèlingè vu 1746 uff 5176 Iwohner (Stand 1970) dank de Gmeindsreform in Bade-Württeberg vogrößeret. Dodurch isch Stüèlingè zu nere Flächegmeind mit enere Flächi vo urschprünglich 1670 ha uff 9340 ha aagwachse. Am 1. Januar 1975 isch d Reform faktisch in Kraft trätte.

Bolitik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gmeindròòt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zämmesetzig vum Gmeinderot
Partäi Wahle vu 2009 Wahle vu 2004
CDU 9 Sitz 10 Sitz
Wehlervereinigunge 12 Sitz 8 Sitz
Gsamt 21 Sitz 18 Sitz
Quälle: Statisdischs Landesamt vu Bade-Württebärg

Wiè durch d'Gmeindorning vom Land Badè-Württèbärg bschtimmt, hän alli Ortsdeil èn gwähltè Ortschaftsròòt mit jewyls eim Ortsvorschtehèr. Di einzigi Uusnaam bildet de Chernort Stüèlingè. Uss de Bürgerschaft hèt sich drum è "APO" bildet, s "Offeni Bürgerforum Stüèhlingè" (OBS).

Wappè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Blasonyrig vom Wappe : I me Schild, wo vo Silber un Blau gschpaaltè wörd, è armloses Stadtmännli vo Stüèlingè mit èmè bruunè Bart, blauèr Chopfbedeckig un ènèmè gschlossenè Wams mit drei Chnöpf.

Städtepartnerschaftè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stüèlingè bedrybt sit 1980 partnerschaftlichi Bezièhige zu de Gmeind Bellême im Département Orne. Für d'Ahlige vu de Partnerschaft isch en Förderverein mit eme 12-chöpfige Komitee zueschtändig; eins vu de 12 Mitglider isch vu Amts wege s Stadtoberhaupt. D'Partnerschaft mit Bellême isch zimlich intensiv; de Uusduusch findet bi Vorein un Schüeler statt. S git jedes Johr i beide Ort èn Schüeler- odder Jugenduusdusch.

Kultùr un Sehenswürdigkeitè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Museè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Landmaschinnèmuseum im Stüèlinger Städtli
  • Buppèmuseum im Stüèlinger Städtli, eröffnet im Johr 2014
  • Galerie 1741, Herrègassè 4

Kirchè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Kloschterkirchè Maria Loreto, baut am nördlichè Kopf vo dè Balbach'schè Gärtè im Johr 1743
  • Heilig-Chrütz-Stadtpfarrkirchè, baut 1785 im Unterdorf, hèt s baufällige chlyne Unterdorf-Kirchle ersetzt, wo nò dè Gottsacker nebbè dannè cha hèt
  • Sebastianskapellè im Städtle a dè Herrègassèe im Städtle isch es älteschte Stüèlinger Gotteshuus
  • Evangelischi Kirchè i dè Baanhofstrõß, d Dreifaltigkeitskirchè, baut im Johr 1913

Naherholig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Wuètèschlucht un Gauchachschlucht
  • Wuètèflüè (Schlucht vo Achdorf gu Grimmelzofè)
  • Roggenbacher Schlösser (urschprünglich zwei Burgè, welli abber wöhrend èm Buèrèchrièg zerschtört worrè sin)
  • Düfelschuchi, chlyni Schlucht a dè linkè Wangè vom Wuètèdal, unterhalb vo dè Ziègelhüttè
  • Judèlöcher, Höälègebilde uff halber Höchi vom Ruckwaald [5]
  • Wylersee, chlynè Wyher im hinterè Wylerdal im ehemòligè Steibruch
  • Randè, Höèzùg mit bis zuè 912 m ü. NHN, nördlichschtè Uusläufer vom Schwizer Jura. Gröschtèdeils uff schwizerischem Hoheitsgebièt glegè, gildet als beschtè Uussichtspunkt i dè Stühlinger Umgebig

Bekannti Lütt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ehrèbürger[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Franz Hug (* unbekannt, † unbekannt), Gwerbsschuèllehrer un 1921 bis 1971 Dirigènt vom Sängerbund
  • Gustav Häusler (* 26. April 1894 z Rièdöschingè, † 8. Juni 1964 z Stüèlingè), Heimetforscher
  • Adolf Amann (* 1911, † 30. Septembèr 2011 z Stüèlingè), Dirigènt un Orcheschterleiter
  • Franz Kehl (* 18. Novembèr 1920, † 2012 z Ludwigshafè am Rhy), Unternèmmer uss Ludwigshafè, gebürtigè Schwaninger

Söön un Döchter vo dè Stadt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Saagè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Stüèlinger Männle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Stüèhlinger Männle sich langi Zit vor 1495 in èrè Zit mit großer Nòt dè einzige Überläbende vom großè Stärbè z Stüèlingè gsi. S Männli isch scho ohni Ärm un Bei uff d Wält cho. Im Grüninger Huus i dè Herrègassè hèt er sich i dè Felsèkellèr gschleppt, um sich von èm Laib Schwizerchäs un „firnem“ Wy z ernäärè. Dè Haanè vom Wyfass hèt er natürlich müèeè mit èm Muul öffnè un schlüèßè. So hèt s Männli si Läbbè gfrischtet, bis è Frau dezuè chõ isch, wo nèr ghürõtè hèt. Dè Saage nõch entstammed alli Stüèlinger uss sellèrè Ehe. Dè Aalass für selli Erzellig lòt sich leider nimmi bschtimmè.

's Ruckwiibli[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nõch èm Schwizerchrièg isch è Wyb, wo im Juddèwinkl gwohnt hèt, im Vorrõt beschuldigt. D Städter hèn irè vorgworfè, dè Belagerer èn geheimè Zuègang i diè befeschtigti Stadt zeigt z haa un d Kataschtrophè dõdurch mit voschuldet z haa. Diè im Hochvòrõt Beschuldigti isch vowunschè und èm Hungerdòt uusgsetzt worrè. Sither hèt si im Ruckwald yr Uuwesè tribbè un zaallosi Untatè voüèbt, bis si èmòll zwei Maitli zum Lachè brõcht hèt un dõdurch erlöst worrè isch. S Stüèlinger „Ground Zero“ vo 1499 isch woll è brudal traumatischs Erlèbnis gsi, dõrum hèt unbedingt è Sündèbock erschaffè wörrè müèsè, um sell Ereignis erklärè z könnè. Intressant isch d Wahl vom Ort, denn d Juddèlöcher im Ruckwald sin nõch 1743 vo dè vodribbenè Stüèlinger Juddè als Rückzugsort bruucht worrè. Wiè mò uss dè Chronikè ersichtlich, so sin d Juddè dõmolls gèrn und oft als Sündèböck missbruucht worrè.

Extärni Syte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Stüèlingè – Sammlig vo witere Multimediadateie

Einzelnchwys[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistisches Bundesamt – Gemeinden in Deutschland mit Bevölkerung am 31.12.2012 (XLS-Datei; 4,0 MB) (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011)
  2. Das Land Baden-Württemberg. Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden. Band VI: Regierungsbezirk Freiburg. Kohlhammer, Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2, S. 1022–1028.
  3. Gschichte der Stadt und der vormaligen Landgrafschaft Stühlilngen, Autor Hans Brandeck, Verlag der Stadtgemeinde Stühlingen
  4. Geschichte der Stadt und der vormaligen Landgrafschaft Stühlingen, Autor Hans Brandeck, Verlag der Stadtgemeinde Stühlingen
  5. http://www.hochschwarzwald.de/Media/Touren/Rundwanderung-zu-den-Judenloechern-beim-Schloss-Hohenlupfen
  6. Stefan Schmidt: 850 Jahre Kloster Thennenbach, Feschtschrift zum Gründigsjubiläum, S. 33ff.