Waldshut-Tiengen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe Dütschlandcharte
Wappe vo dr Stadt Waldshuet-Düenge
Waldshut-Tiengen
Dütschladcharte, Position vo dr Stadt Waldshuet-Düenge fürighobe
47.6305555555568.2494444444444341Koordinaten: 47° 38′ N, 8° 15′ O
Basisdate
Dialekt: Alemannisch
Hauptvariante: Hochalemannisch
Regionalvariante: Hotzewälderisch
Bundesland: Bade-Württebärg
Regierigsbezirk: Friburg
Landkreis: Waldshuet
Höchi: 341 m ü. NHN
Flächi: 78 km²
Iiwohner:

22.574 (31. Dez. 2012)[1]

Bevölkerigsdichti: 289 Iiwohner je km²
Poschtleitzahle: 79741–79761
Vorwahlen: 07751, 07741
Kfz-Chennzeiche: WT
Gmeischlüssel: 08 3 37 126
Stadtgliderig: 2 Kernstädt un 10 Stadtdeile
Adress vo dr
Stadtverwaltig:
Kaiserstraße 28-32
79761 Waldshut-Tiengen
Webpräsenz: waldshut-tiengen.de
Oberburgemeischter: Martin Albers (CDU)
Lag vo dr Stadt Waldshuet-Düenge im Waldshuet
Charte

Düenge un Waldshuet sin sit de 70er zämme (als Waldshuet-Düenge) Kreisstadt wore, voher sin s eigeni Gmeinde gsi. D Düengemer hän damols überlegt, ob sie mit Lauchringe zämmego sölle, wil wäge de Gmeindereform vo 1975 die chliinä Gmeindä hän sölle zu größere zämmeglegt wäre. Aber s hät gheisse, Waldshuet mit Gurtwiil und Albbruck allei isch z chlii für e Kreisstadt, und so sin Waldshuet un Düenge halt zämmegange, wiewohl si voher no nie zämmeghört hän. Hütt isch's e Großi Chreisstadt

Eigentlich isch d Schlüècht d traditionelli Gränz zwûschè m Herrschaftsgebièt vo St. Bläsy unem Albgau bzw. Chleggau, deretwäge lueget d Duengemer als Hauptort am weschlichè Ènd vom Chleggau ehnder uf Schaffhuuse am öschtlichè Ènd, wie uff Waldshuèt, wo ehnder als Vor-Huèt vom Bläsier Wald fungyrt hèn. Au im Dal vom Hochrhy cha mò Drènnscheidè in Form vom Aarbärg guèt erkennè. Öschtlich vom Aarbärg lyt s Mündigsgebièt vo dè Wuètè in Hochrhy, wo früèner s Lonza-Areal gsi isch un jetzt (Stand: 2014) dè Gewerbepark Hochrhy positionyrt isch, bzw. dè Schlüècht i d Wuètè mündet, letschterem Gebièt sait mò s Kaitle. Durch s Bebauè vom Kaitle un èm wachsendè Gewerbepark Hochrhy wachset Waldshuèt un Düenge immer mee zämme

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Waldshüet-Düenge isch am Hochrhy; di nördlige Ortsdeil länge bis in de Südschwarzwald yne. D'Chärnstadt vo Waldshüet isch ca. 2 Kilometer westlig vo de Ymündig vo de Aare in de Rhy, wo dè Waldshüèter Ortsdeil Schmittenau lyt. Nprdlich vo dè Schmittenau un dè Aaremündig drännt dè Aarbärg diè beidè Deilschtädt Waldshüèt un Düenge. Èn knappè Kilometèr rhyuffwärts mündet d Wuètè i dè Rhy. Nomoll 1,5 Kilometèr im Oschtè, also rhyuffwärts, drännt sich diè südlich Stadtgränz vo Waldshüet-Düenge vom Rhy, zwischè m Ortsdeil Homburg un èm Wyler Ettikon. Zwüschè Dogèrè im Weschtè un Ettikon gränzt d Stadt Waldshüet-Düenge a dè Kanton Aargau, dè Rhy bildet dört d Staatsgränz zwüschè Dütschland un dè Schwiz. Nördlich vo Homburg lyt èn Dalkessel, i demm sich s Dal vo dè Schlüècht un dè Wuètè mit èm Rhydal voeiniget. Düenge lyt im Wuètèdal diräkt im Oschtè vo sèllèm Kessèl. am Übergang vom Hochrhy i dè Chlettgau. Usser de Wuètè git's no d'Flüss Steina und Schlüècht nänneswärti Flüss, wo uff em Düengemer Gebiet in d'Wuètè münde. Sällewäg hät mer's friehner au "Vierdälerstadt" gnännt.[2]

Nochberstädt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sälli Städt gränze an Waldshüet-Düenge (si werre im Uhrzeigersinn gnännt; es fangt im Weste a):

Stadtglyderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Stadtgebiet vo Waldshüet-Düenge bstoht uss de Chärnstädt vo Waldshüet und Düenge und de Gmeinde Aiche (mit Güeteburg), Breitefäld, Detzle, Äschbach, Gurtwyl, Indlekofe, Kränkige, Oberalpfe und Waldchirch (mit Gaiß und Schmitzige). Sälli Gmeinde sin wäge de Gmeindereform in di beide ehemolige Städt yglydert bzw. mit ene zämmegschlosse worre.

Für alli nün friehner selbständige Gmeinde und züesätzlig für de Ortsdeil Schmitzige (z Waldchirch) sin Ortschafte ygrichtet worre, wo de bade-württebergische Gmeindeordnig entspräche. Di Wahlberächtige wähle also bi jeder Kommunalwahl e neue Ortschaftsroot mit me Ortsvorsteher, wo de Vorsitzend isch. D'Näme vo de Ortschafte sin di glyche wie sälli vo de ehemolige Gmeinde; dodevo abwyche dien Aiche-Güeteberg (für s Gebiet vo de ehemolige Gmeind Aiche), Gaiß-Waldchirch (für di beide Wohnbezirk vo de ehemolige Gmeind Waldchirch) und Schmitzige (wo friehner zu de Gmeind Waldchirch ghört hät). D'Zahl an Ortschaftsröt isch in allne Ortschafte sechs, z Gurtwyl sin's aber zäh.

Ruumblanig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Waldshüet-Düenge bildet e Mittelzändrum im Berych vom Oberzändrum Lörrach/Wyl am Rhy, wo di meiste Städt und Gmeinde im Landchreis Waldshüet zu sinem Mittelberych ghöre (e Usnahm bilde sybe Gmeinde im Ruum Bad Säckige). Usserdem git's internationali Verflächtige mit de Kantön Aargau, Schaffuse und Züri in de Schwiz.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di friehnere Städt Waldshüet und Düenge sin am 1. Januar 1975 zämmeglegt worre.

Waldshüet[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D erschte Erwähnig ghäht uffs Johr 1256 zruck; sällemols hät de Ort Waldishutum ghieße. Im 13. Johrhundert hät de Rudolf vo Habsburg e Stadt ausbaut um in syn Land Handel z'triebe; wohrschints isch d'Stadt Waldshüet, wo denoch schnäll gwachse isch, im Johr 1249 gründet worre. Im Johr 1468 hän d'Eidgnosse Waldshüet sechs Wuche lang belagert, aber letschtändlig nüt viel vo de Stadt zerstört. In de Johr 1524 und 1525 isch d'Reformation und d'Wiedertüfe ygfiehrt worre und d'Waldshüeter hän am Burechrieg deilgnoh.

1611 hät d'Pest d'Bevölcherig uff 40 Brozänt reduziert.

Ab'm Johr 1633 hät's Zerstörige durch d'Schwede und d'Druppe vom Kaiser gee. Au zwüsche 1727 und '48 isch d'Stadt als Folg vo de Salpetererchrieg mehreri Mol vo Bure belageret worre. Sit 1805 ghört's nümmi zu Vorderöstrych, sondern zum Land Bade.[3] [4]

Düenge[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uss em Johr 1148, chunnt di erschti urkundlige Erwähnig. 1241 hän s d'Stüehliger an s Bistum Chonschtanz verchauft; säll hän's an de Heinrich vo Krenkige witerverchauft. Vo ihm sinem Nochfolger, em Diethelm vo Krenkige, hät's sich s Bistum Chonschtanz aber im Johr 1431 zruckkauft.

Im Johr 1415 hät d Herzog vo Urslinge, e Erzschwob, versüecht, am Makkabäerdag Düenge z bsetze; d'Düengener hän in aber chönne abwehre. Im Gegesatz dodezüe hän d'Schaffhusemer Düenge vo 1468 bis 1476 chönne bsetze; im Schwizerchrièg annè 1499 hän si's vollständig abgfackelt.

Es hät mehreri Verpfändige gee: vo 1429-43 an de Herrmann vo Hohenlandenburg und 1443-56 an de Bilgeri vo Heudort. Deno isch es im Johr 1482 zum Graf vo Sulz cho.

Wie d'Waldshüeter hän au d'Düengemer am Burechrieg deilgnoh. Si hän sich sällemols mit de Bure uss em Chleggi zämmedo.

Im Johr 1812 isch Düenge ans Großherzogtum Bade cho. E Ysebahn-Aschluss a d Hochrhybaan git's sit 1862.[3] [5]

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Waldshuet[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Hauptschtroos z Waldshuet
D Waldshueter Altschtadt

D Hauptstroß vo Waldshuet isch d Kaiserschtroß, wo me i dem Bild links seht. Sie isch begrenzt vom Obere un vom Landratsamt - im Bild seht me s Untere Tor -, wo früener d Schtadttor gsi sin. Sit ungfähr gnau 25 Johr isch jetz d Kaiserschtroß jetz Fueßgängerzone, un d Lüt sin zimlich zfride dämit. D Chafé chönnet d Schtüel useschtelle un im Summer machet si amet am Wocheend Freilichtkino.

Schproch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Waldshueter schwätze Hotzewälderisch.

Schtadtfescht: Chilbi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Chilbi fiiret d Waldshueter sit mehrere Jahrhunderte. Am Chilbisuntig findet dä Umzug mit em Chilbibock statt, wo vo dä Waldshueter Junggselleschaft uusgsuecht un tauft wird. Sälle Umzug söll a d Belagerig vo Waldshuet im 15. Jahrhundert erinnere, wo d Junggselle d Belagerer gfoppt hän, indem sie dä letscht Bock vorzeigt hän, wie wenn sie no en Huufe z Esse hätte.

Düenge[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schloss Düenge

Düenge hät e Schloß un e Barockchirche vom Peter Thumb un vili Gässli. D Hauptschtrooß isch Fueßgängerzone un s sin jetzt einigi Kaffi dött. Au d Brünnli söt mer erwähne, sie händ no Trinkwasser. Im Schtadtbächli chönnet d Chinder ohne Gfohr schpiile. S hät Hüüser vo ungfähr 1500 a uffwärts, und mängi sin bemolt.

S git au e Heimatmuseum döt, bi de Narre- un Bürgerzumpft, wo Rüüm im Schloß hät. Zum Bsichtige mueß me sich aamelde.

Schproch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Düängemer schwätze Duängemer Dütsch, en Chleggauer Dialekt.

Schtadtfescht: Schwyzerdag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Au des Schtadtfescht isch eigentlich än Erinnerungsdag an e Belagerig, wobei mit d' Schwyzer au d'Schwobe mitgemeint sin. Zum Umzug were jedes Johr anderi Gruppe vo Ußerhalb iiglade.

Gmeinderot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zämmesetzig vum Gmeinderot
Partäi Wahle vu 2009 Wahle vu 2004
SPD 7 Sitz 6 Sitz
CDU 12 Sitz 13 Sitz
FDP 3 Sitz 2 Sitz
Bündnis 90/Di Griene 2 Sitz 2 Sitz
Wehlervereinigunge 2 Sitz 3 Sitz
Gsamt 26 Sitz 26 Sitz
Quälle: Statisdischs Landesamt vu Bade-Württebärg

Quälle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistisches Bundesamt – Gemeinden in Deutschland mit Bevölkerung am 31.12.2012 (XLS-Datei; 4,0 MB) (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011)
  2. freii Übersetzig vom hochdütsche Artikel (Versionsgschicht)
  3. 3,0 3,1 www.waldshut-tiengen.de/Gschicht
  4. Zitdafle zu Waldshüet uff waldshut-tiengen.de
  5. Zitdafle zu Düenge uff waldshut-tiengen.de

Weblinks[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Waldshut-Tiengen – Sammlig vo witere Multimediadateie