Mosambik

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
República de Moçambique

Republik Mosambik

Fahne vo Mosambik
Wappe vo Mosambik
Fahne Wappe
Amtspraach Portugiesisch
Hauptschtadt Maputo
Schtaatsform Präsidialrepublik
Schtaatsoberhaupt Präsident Armando Guebuza
Regierigschef Premierministerin Luisa Diogo
Flächi 801.590 km²
Iiwohnerzahl 19.406.703 (Stand Juli 2005)
Bevölkerigsdichti 24 Iiwohner pro km²
Bruttoinlandbrodukt 233 US-$ (2004)
Währig Neuer Metical (MZN)
Unabhängigkeit vo Portugal am 25. Juni 1975
Nationalhymne Pátria Amada
Zitzone UTC +2
Kfz-Kennzeiche MOC
Internet-TLD .mz
Vorwahl +258
LocationMozambique.svg
Mocambique-Charte-gsw.png

Mosambik [mozamˈbiːk, mozamˈbɪk] (Portugiisisch Moçambique [musɐmˈbik]) isch ä Schdaat in Südoschtafrika. Mosambik isch sit em 12. November 1995 Mitgliid vom Commonwealth of Nations. Dr Nationalfiirdig isch der 25. Juni, dr Dag vo der Unabhängigkeit (1975).

Mosambik lit am Indischen Ozean zwüschem 10. und em 27. Breitegrad Süd. Mosambik gränzt an Tansania, Malawi, Sambia, Simbabwe, Südafrika und Swasiland. Di Schdroos vo Mosambik drennt dr Inselschtaat Madagaskar vom afrikanische Feschtland.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

An dr 2800 km lange Kischte git s e brait Kischtediefland. S deckt dr grescht Dail vum Side, wird vu d Sambesimindig no Norde zues aber schmeler. Hinter dr Kischte styt s Land stapflefermig bis zum zirka 1000 m hoche Dafelland vum Hochfäld aa. Dr hescht Bärg isch dr Monte Binga in dr Provinz Manica (an dr Gränze zue Simbabwe) mit 2436 m.

Di Huffe Fliss vum Land chemen us em Hochland un fließen in Oschten in d Stroß vu Mosambik. Dr grescht Fluss isch dr Sambesi (2.574 km), wu im Weschte vu Mosambik dur dr Cahora Bassa-Damm ufgstaut wird. Anderi großi Fliss sin dr Rovuma, dr Gränzfluss zur Tansania, dr Save un dr Limpopo. Dr Malawisee bildet e Dail vu dr Gränze mit Malawi; sy Abfluss isch dr Shire, wu in Sambesi mindet.

Mit ere Landesflechi vu 801.590 km² lyt Mosambik uf Rang34 in dr Wält. 18 % vu dr Landesflechi sin Wald- un Buschland, 4 % Ackerland, 55 % Matten un Waide.

D Uusdehnig vum Land isch in Nord-Sid-Richtig 2000 km, in dr Wescht-Oscht-Richtig 50 bis 600 km. D Kischte am Indischen Ozean ischt 2.470 km lang.

Mosambik het 4.571 km Landesgränze, dodervu zue Malawi 1.569 km, zue Sidafrika 491 km, zue Swasiland 105 km, zue Tansania 756 km, zue Sambia 419 km un zue Simbabwe 1.231 km.

Flora[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Vegetation, wu vorheerscht, isch d Druckesavanne mit druckenem Grasland un e baar Druckewälder. D Baím in dr Savanne gheie zum Dail ihre Laub in dr Druckezyt ab un wären im Lauf vu dr Rägezyt wider grien. Tipischi Baim vu drDruckesavanne sin Schirmakazien un Affebrotbaim. S Gras isch in dr Druckezxt bruun un verdeert, wird aber in dr Rägezyt bis zue 2 Meter hoch.

Klima[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Land heerscht e Savanneklima vor mit ere fychten un ere druckene Johreszyt. In dr Rägezyt, wu vu Novämber bis April goht, gheie rund 80 % vu dr Johresniderschleg. Die schwanke je no Region zwische 700 un 1500 mm im Johr.Derwylscht d Tämperaturen in dr Rägezyt schwiel-haiß (tropisch) sin, het s in dr Druckezyt dytli chieleri Näächt. S ganz Johr lige d Dagestämperature zwische 25 un 30 °C, im Inland au bis 35 °C. D Näächt sin mit rund 15 bis 25 °C bsundersch an dr Kischte zum Dail seli schwiel.

In e Dail Johr, zum Byschpel 2007/2008 isch s zue uugwehnli hoche Niderschleg chuu, wu Dodesopfer gforderet un d Ärne bedroht hän.[1] Insgsamt git s im Land e hochi Klimavariabilitet un vylmol extremi Wätter, vor allem Deerine, Iberschwämmige, tropischi Zyklon. Deerine sin di hyfigschte Kataschtrofen un drätten alli zwai bis drei Johr uf. Mer goht dervu uus, ass dur di Global Ufwermig d Zyklon weniger, defir aber hefriger wäre. Wel e Großdail vu dr Bevelkerig vum Rägefäldböu läbt, sin si bsundersch aafellig gegeniber Veränderige vu dr Niderschlagsmuschter.[2]

Bevelkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Demografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di durschnittli Läbeserwartig bi dr Geburt wird mit 48,4 bis 51,78[3][4][5] Johr aagee. 43 % vu dr Bevelkerig sin unter 15 Johr alt un nume 3 % iber 65. Di zämmegfasst Fruchtbarkaitsziffere lyt bi 5,4 Chinder pro Frau. Des lyt unter anderem au dodra, ass nume 12 % vu dr ghyrotene Fraue modärni Verhietigsmethode z Verfiegig hän (Stand 2008).[6] S Land het aini vu dr hechschte AIDS-Rote vu dr Wält (12 %), was s Bevelkerigswachstum brämst.

Volksgruppe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Großdail vu dr Gsamtbevelkerig ghert Bantuvelker aa. S grescht Volk bilde mit rund 40 % Aadail d Makua. Derzue git s Tsonga (21 %), d Yao (12 %), wu au z Malawi läbe, un d Makonde im Nordoschte (11 %). Di oschtafrikanische Swahili läben im Kischtebiet un mache rund 7 % vu dr Bevelkerig uus. D Chewa (4 %) hän ihre Hauptsidligsbiet z Malawi, d Shona (3 %) z Simbabwe.

Derzue het s z Mosambik e Huffe Lyt mit eme Migrationshintergrund, Chinese, Inder, Europäer (vor allem Portugiese) un Sidafrikaner.

Sproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

SIL International fiert insgsamt 43 Sproche uf, wu z Mosambik gschwätzt wäre [7]:

  • d Niger-Kongo-Sproche Barwe (15.000 Sprächer), Chopi (760.000), Chuwabu (664.000), Dema (5.000), Kokola (80.000), Koti (77.000), Kunda (5.500), Lolo (162.000), Lomwe (1.660.000), Maindo (21.000), Makhuwa (3.220.000), Makhuwa-Marrevone (300.000), Makhuwa-Meetto (800.000), Makhuwa-Moniga (200.000), Makhuwa-Saka (212.000), Makhuwa-Shirima (500.000), Makonde (360.000), Makwe (22.000), Manyawa (150.000), Manyika (100.000), Marenje (403.000), Mwani (100.000), Nathembo (25.000), Ndau (500.000), Ngoni (53.000), Nsenga (141.000), Nyanja (599.000), Nyungwe (262.000), Phimbi (6.000), Ronga (423.000), Sena (1.390.000), Swahili (10.000), Swati (1.200), Takwane (181.000), Tawara (60.000), Tewe (250.000), Tonga (224.000), Tsonga (2.780.000), Tswa (695.000), Yao (195.000), Zulu (3.000)
  • derzue Portugiesisch (1.580.000 Muetersprochler, rund d Helfti vu dr Mosamikaner schwätzt Protugiesisch as Zwaitsproch) un d mosambikanisch Gebärdesproch

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Noch ere Hebig vu 2007 sin insgsamt 28,4 % vu dr Yywohner remisch-katholisch (in dr Hauptsach im Siden un Sidweschte) un 17,9 % moslemisch (in dr Hauptsach Sunnite, vor allem im Norden un an dr Kischte). 15,5 % sin zionistischi Chrischte, 12 % Proteschtante, dodervu 10,9 % Pfingschtler un 1,3 % Anglikaner. Dr Räscht vu dr Bevelkering (6,7 %) ghert andere Religionen aa, zmaischt Naturreligione. Kaire Religion ghere 18,7 % aa un 0,7 % sin nit ufgnuu wore.[5]

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Friegschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Yysezyt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di urspringlige Bewohner vu Mosambik sin d Jeeger un Sammler vu dr San („Buschlyt“) gsii, wu ab em 1. Johrhundert no Chrischtus in e baar Wälle vu Bantuvelker verdrängt wore sin. Die Bantu sin Buure gsii un mit ihne het in dr region d Yysezyt aagfange.

Z Mosambik het mer an verschidene Ort im ganze Land verdailt Fund us dr Yysezyt gmacht un wisseschaftlig untersuecht. Die Fund stammen us dr Zyt zwische 200 un 1000. Di sidligscht Fundstell lyt z Matola bi dr hitige Gränze zue Sidafrika, in dr Nechi vu dr yysezytlige Handelsstadt Chibuene in dr Provinz Inhambane. Nampula-Tradition wird e yysezytligi Keramik-Kultur in dr glychnamige Provinz Nampula im Norde vum Land gnännt. D Nkope-Kultur isch im Landesinnere gläge, in dr Nechi vum Malawisee. Au do, hunderti Kilometer vu dr Kischten ewäg, wyse Fund vu Glasperlen un anderem uf Handelsbeziehige mit dr Kischte, also Ort wie zum Byschpel Chibuene. Im 1. Johrtdöusert hän au Handeslbeziehige aagfange zue dr oschtafrikanische Swahelikultur. Di friescht Nännig vu Handelsbeziehige zwisch em Rote Meer un em eschtlige Afrika findet sich aber im sognännte Periplus Maris Erythraei, eme Wärch us em 1. Johrhundert no Chrischtus, wu ainzelni Handelsruute un au Häfe zwisch em Rote Meer un dr oschtafrikanische Kischte bschrybt.

D Kischte vu Mosambik as sidligschte Uuslaifer vu dr Swahilikultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Swahili-Stedt z Oschtafrika

Swahili nännt mer e islamischi, stedtisch bregti arabisch-afrikanischi Mischkultur, wu d Handelsaktivitet vun ere di gsamt Kischte vu Oschtafrika johrhundertilang bregt ghaa het. Oschtafrika isch iber si in e Handelsnetz yybezoge gsii, wu Waren un Idee driber zwische Indie, em Persische Golf un dr Großrych im Innere vu Oschtafrika, wie zum Byschpel em goldryche Munhumutaparych uusduscht wore sin. Sälbscht chinesisch Porzellan het mer bi Uusgrabigen in Swahili-Kischtestedt gfunde. E Huffe Kischtestedt vu Mosambik sin Swahili-Grindige, zum Byschpel Quelimane un Sofala. D Kischte vu Mosambik isch dr sidligscht Uuslaifer vu däm Handeslnetz gsii. Sofala im zäntrale Mosambik isch dr sidligscht afrikanisch Hafe gsii, wu regelmäßig vu arabische Chauflyt vu Oman aagfahre woren isch, Chibuene isch dergege dr sidligscht Kischtenort, wu iberhaupt im Swahili-Handelsnetz din gsii isch.

Zytwys isch dr Norde vu Mosambik unter d Herrschaft vu dr mächtige Stadt Kilwa im hitige Tansania groten un isch dodermit au bolitisch in e Swahili-Sultanat yybunde gsii.

S Landesinnere vor dr Aachumft vu dr Portugiese[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Landesinnere isch dergege zum große Dail unter em Yyfluss vu dr Kultur vu Groß-Simbabwe gstande, also em Rych vu Munhumatapa. S Zäntrum vu däm Rych isch im hitige Simbabwe gläge, syni eschtlige Provinze hän aber di zäntrale Dail vum hitige Mosambik umfasst un sin wohl bis fascht an d Kischte vum Indischen Ozean gange. Dr Goldrychtum vu däm Land isch dr Hauptgrund fir d Handelsaktivitete vu arabische un persischer Händler am Sidspitz vu Afrika un fir Stadtgrindige vu dr Swahili z Mosambik gsii.

Mosambik zwisch em 15. Johrhundert un em Unabhängigkaitskampf[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Portugiesischi un niderländischi Machtuusdehnig bis 1800[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wu dr portugiesisch Seefahrer Vasco da Gama anne 1498 an d Kischte vum hitige Mosambik chuu isch, isch er do zum erschte Mol uf sym Wäg rund um Afrika uf en islamisch bregti, stedtischi Kultur mit Gldwirtschaft droffe, un uf arabischi un yyhaimischi Kunkerränz. Är isch derzue uf Seelyt droffe, wu Erfahrig mit Handelsraise zue sym Zyyl Indie ghaa hän. D Portugiese hän di bolitische un wirtschaftlige Region scho zum Dail gchänt, wel dr Pêro da Covilhã em portugiesische Chenig Johann II. no, voreb d Flotte vum Vasco da Gama uusglofem isch, e Bricht vu syne indische un afrikanische Raisen un syne Beobachtige zum Gwirzhandel im indische Calicut het chenne zuechuu loo. D Kischte vu Mosambik isch bolitisch in e Hufe Chenigrych un Sultanat ufdailt gsii. Uf ere chaline Insle im Norde isch dr da Gama uf dr dertig Schaich Moussa Ben Mbiki droffe, wu bi dr Portugiese dr Insle dr Name gee het (Ilha de Moçambique) un wu au dr Name vum hitige Land Mosambik vun em abglaitet woren isch.

Anne 1500 isch dr Vasco da Gama retuurchuu uf Oschtafrika un het mit militerische Mittel di arabisch Kunkerränz bis in s hitig Kenia verdribe. D Portugiese sin mit Schiff mit Kanone in d Häfe vu dr Handelsstedt vu Sofala bis Mombasa chuu un hän vu dr Machthaber verlangt, ass si Untertne vu dr portugiesische Chrone wäre. Iscj d Forderig nit erfillt wore, isch d Stadt blinderet wore. D Portugiese hän ihre Handelschrieg grächtfertigt as Chryzzug gege di Uuglaibige un sin seli gruusig vorgange.[8] In dr erschte Helfti vum 16. Johrhundert hän si befeschtigti Stitzpinkt an dr Kischte vu Mosambik ufgrichtet. Uf dr Insle vu Mosambik het dr Afonso de Albuquerque zum Byscpel 1508 unter großem Ufwand e Feschtig (Fort San Sebastian) böue loo, wu d Stai dervu ainzeln nummeriert vu Portugal uf Oschtafrika transportiert wore sin. Dr Albuquerque isch anne 1506 vum Chenig Emanuel I. zum zweete Guverneer vu allne portugiesische Bsitzige z Asie gmacht wore. Vu dert uus, gnauer vum indische Goa uus, sin di portugiesische Bsitzige z Mosambik un em räschtlige Oschtafrika verwaltet wore. D Rychtimer vu Indie sin s Hauptzyyl vu dr portugiesische Eroberer gsii, d Bsitzige z Mosambik sin in dr Hauptsach Zwischestationen uf Indie gsii.

Derzue isch do aber au s Gold vu Monomotapa s Zyyl vu verschidene portugiesische Unternämige gsii. Si hän dert uf unermässligi Goldquälle ghofft, verglychbar dr Rychtimer, wu d Spanier umdesZyt us ihren amerikanische Bsitzige graubt hän. Si hän wäge däm au aagfange sich im Landesinnere feschtzsetze, necher am sagehafte Goldrych, zum Byschpel 1537 mit dr Eroberig vu dr Stadt Tete am Sambesi. E großflechigi Herrschaft hän di portugiesische Händler un Seldner bis ins 19. Johrhundert aber nit uusgiebt. In dr zwoote Helfti vum 16. Johrhundert hän si zwoo großi Expeditione mit bis zue 1.000 Freiwillige (Seldner) duregfiert, go d Goldquälle vu Munhumatapa un d Silbermine vu Chicoa z erobere. Si sin aber boodi am fir Eiropäer merderische Klima, bewaffnetem Widerstand un dailwys dr innerportugiesische Kunkerränz zwische Expeditionsfierer un em „Kapitän“ vu Mosambik gschaiteret.[9] Si hän au mieße yysääne, ass Munhumutapa kai zwait El Dorado gsii isch, D Goldmine sin do scho syt Johrhundert uusbytet wore un d Produktion het si ohni ne große tächnischen Ufwand chuum staigere loo. AmAafang vum 17. Johrhundert hän s Aagriff vu usse un inneri Konflikt s Munhumutaparych ins Wanke broht, wäge däm het s si in e sterkeri Abhängigkait vu dr Portugiese gee, e duurhafti Herrschaft hän sälli aber nit uusgiebt. Am Änd vum 16. Johrhundert hän d Portugiesen ihri afrikanische Bsitzige allmee vernochlessigt. Ab 1650 hän d Herrscher vum Sultanat vu Oman di portugiesisch Vorherrschaft nerdli vu Mosambik broche, wuno dr Eroberig vu Mombasa dur d Omani 1689 as letschte Dail vu ihrem oschtafrikanische Herrschaftsbiet ibrigbliben isch. As eiropäischi Kunkerränte sin bis 1800 d Niderländer ufdrätte, wu 1721 in dr Delagoa Bay bim hitige Maputo ne Feschtig ufgrichtet hän, s Fort Lydsaamheid, wu aber scho anne 1730 wider ufgee woren isch.

Verwaltigsgliderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Provinze vu Mosambik

Mosambik isch syter anne 1975 in elf Provinze (Províncias) ufdailt, wu sich in 141 Dischtrikt (Distritos), 415 Verwaltigsposchte (Postos administrativos) un insgsamt 1024 Gmaine (Localidades) glidere.

Lage Provinz Hauptstadt km² Yywohner (2007)
Mozambique - Cabo Delgado.svg Cabo Delgado Pemba 82.625 km² 1.606.568
Mozambique - Gaza.svg Gaza Xai-Xai 75.709 1.228.514
Mozambique - Gaza.svg Inhambane Inhambane 68.615 1.412.349
Mozambique - Manica.svg Manica Chimoio 61.661 1.207.000
Mozambique - Maputo, Province.svg Provinz Maputo Matola 26.058 ca. 1.000.000
Mozambique - Maputo, City.svg Maputo Maputo 346,8 1.094.315
Mozambique - Nampula.svg Nampula Nampula 81.606 3.985.613
Mozambique - Niassa.svg Niassa Lichinga 129.056 ca. 901.900
Mozambique - Sofala.svg Sofala Beira 68.018 1.516.166
Mozambique - Tete.svg Tete Tete 100.724 1.388.205
Mozambique - Zambezia.svg Zambezia Quelimane 105.008 ca. 4.141.000

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Rolf Steinbach: Mosambik: Schwarz und arm und ziemlich weit weg. 2. Auflage. Schmetterling-Verlag, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-89657-013-0.
  • João Mosca: Economia de Moçambique, século XX. Instituto Piaget, Lissabon 2005
  • Malyn Newitt: A History of Mozambique. Hurst, London 1995
  • Landolf Scherzer: Das Camp von Matundo. 132 Tage Afrika, Berlin 1986.
  • Rainer Grajek: Religion in Mosambik, In: Handbuch der Religionen der Welt, Markus Porsche-Ludwig und Jürgen Bellers (Herausgeber), Bautz Verlag 2012
  • Rainer Grajek: Mosambik, In: Handbuch Sozialpolitiken der Welt, Markus Porsche-Ludwig, Wolfgang Gieler, Jürgen Bellers (Herausgeber), LIT Verlag 2013, S. 413 — 419
  • Katharina Hofmann: "Wenn zwei beste Feinde ein Land ruinieren" Beitrag im ipg-journal, Januar 2014

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fueßnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Zambia declares floods 'disaster'. In: news.bbc.co.uk. 2008-01-18. Abgrüeft am 2015-02-28.
  2. Weltbank Climate Change Knowledge Portal
  3. hdrstats.undp.org
  4. apps.who.int
  5. 5,0 5,1 Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name wfb aagee wore.
  6. Länderdatebank vu dr Dytsche Stiftig Wältbevelkerig: „Mosambik“
  7. Ethnologue report for Mozambique
  8. Ki-Zerbo: Die Geschichte SchwarzafrikasS. 319.
  9. Ki-Zerbo: Die Geschichte SchwarzafrikasS. 325