Walliserdeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Wallisertiitsch

Wallisertiitsch isch där Dialäkt va nu Titschschwizer im Kanton Wallis und kheerut zär heeggschtalemannischu Dialäktgruppa.

Allgimeins[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D' Schpraachgränza zum franzeesischsprachigu Unnärwallis geyt nördlich vam Rottu dum Bach Raspille zwischu Sidärs un Salgäsch naa und südlich vam Rottu isch im Pfynwald. 'z Wallisärtitsch hett nit numu än eyguni Grammatik, äs hett öi än eygundi Syntax und etlichi eyguni Vokablä, wa vill öi üsum Wälsch und Italienisch 'ntleenti sind. Äs isch darum fär Schprächer üs är Hochtitschu Schpraach numu schweer z'värstah.

Friänär het fascht jedes Deerfji schine eygunt Dialäkt khä, so dass mu anär Schpraach meischtuns gmerkt het, va wa där andru cho isch. Wägu där schtercheru Durchmischig sind abär settigi Unnärschid am verschwinndu. Hittu chamu gwännli numu meh sägu, üs wellum Telli einä chunt.

Mit dum Walliserditsch vrwandt isch där Dialäkt va du Walser, wa im 13. und 14. Jahrhunnärt üsum Wallis üsgwandrut sind und an vilu Ortjini im Alpurüm Sidlige gigründund hent. Äs isch gwänli so, dass mu inu Walsersidiligä z'Wallisärtitsch nu wiä zär Ziit va dä Wandrige redt.

z'Wallisärditsch het schich abär sit deru Ziit starch 'ntwicklut; en Walliser isch i der restlich Schwiiz aber no immer nit ganz eifach z verstah.

Bischpil[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • "Wer heit iischum Neeschi di Zigubuschi an du Bidil gepfigot?" Wer hat unserer Ziege den Kürbiskern an den Bauch gespuckt?"
  • "Där Güägu a ner Welbi mottut schi": "Der Käfer an der Decke bewegt sich"
  • "Ich la mi nit la vergeyku!": "Ich lasse mich nicht verarschen!"
  • "Ich müess no bis am Frontag uf miine Etro wartu.": "Ich muss noch bis am Donnerstag auf meinen Onkel warten"
  • "Ich han mi trumpiert.": "Ich habe mich geirrt."
  • "In dem Hischi isch sichär dr Boozu dri...booznuts währli": "In dem Haus geistert es bestimmt."
  • "Chasch mär sus bitte zii läggu": "Kannst Du mich bitte daran Erinnern."
  • "Das isch ä Nol/Göich.": "Das ist ein dummer Kerl."
  • "En Tschiffreta Päglete der Tschuggu embricha triebu.": "Einen Korb voller Holzstücke den Felsen hinunter werfen."
  • "Wier hei Miisch in iischum Hiischi.": "Wir haben Mäuse in unserem Haus."
  • "Was fer en cheibu Siäch.": "Welch listiger Bursche."
  • "Tumä Siäch.":"Dummer Kerl."

Wallisertitschi Verbe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

brauchen = brüüchu
ich brüüchu
dü brüüchsch
är brüücht
wier brüüche/brüüchä
ier brüüched/brüüchäd
schi brüüchund
stehen = staa
ich staa
dü steisch
är steit
wier stää/stee
ier stäät/steet
schi stäänt/steent
gehen = ga
ich gaa
dü geisch
är geit
wier gä/ge
ier gäät/geet
schi gänt/gent
haben = ha
ich hä/ha
dü hesch
är het
wiär hey
ier heit
schi heind/hend

Täkscht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am Moorgnd, nuch im Maannischiin (wen nuch dr Maann schiint), geid dr Puir an ds Maad (San meejn). Zi Säggschän (Um säggschi) weckt r schini Froiw us hertm Schlaaf. Schi schtreeld schich, tretschud ds Haar und geid imbriin inn fiischtrn (fiischtrri) Chäldr gan Aichn, Chees und Härdepfl (r)reichn. Dernaa reisudsch (grächudsch) ds Früäschtuck (früher: ds Niächtrru). Schi trüchnd Milchkaffee und ässnd Aichnbrood dr zuä (Brood und Aichn drzuä). De faad d streng Arbeit vam Heiwun (d streng Heiwärarbeit) aan. Mu muäs zeerscht d Madä zettn, speetr zämmrächu(n), illeggn und in dr Schiir mumm bid dr Gablun zrzettn. Widr Aabnd heicht dr Maan ä Riggchorb (äs Rrääf, ä Rriggablun) än d Aggslun und Seid imbruif uf d Alpu(n). Da ischt nuch Seng Uistag. D Murmdä pfiiffund, d Alpuroosn bliäjnd schoon, abr äs hed nuch Loiwischnee inn Gräbmi (inn Gräbun, älter: inn Chrachun) (wörtlich übertragen: abr äs liggnd nuch Rräschtä va Lloiwinun inn Gräbun); wan äs hed im Wintr vil und of gschniid und giguxud. Da obmäna iss jetz flott (hipsch)! Dr Puir ischt abr miädä choon und setzd schich äs Schutzlin ufn Vorschtuäl (ufn Baich) fr z liiwän und äs Pfüffätlin z rreikn.

Am Morget, we nu der Maanet schiint, geit der Püür uf d Matta fer ga z määje. Ds Heiw ischt jetz ripfs. Äm säggschi weckt är schiini Fröw, wa nu teif gschlaafe het. Schi sträälet ds Haar, macht en Tschügge und geit de ine finschter Chäuwer embri. Schii geit da ga Äiche, Chääs und Häärpfel reiche und grächet de iner Chuchi ds Früeschtuck. Schii triichent Miuchkaffe und ässent Äichebrot derzüe. Dernaa faad d schwäär Heiwerarbeit a. Zeerscht mües me ga d Made woorbe, dernaa ga zämmeräche und de ds Heiw in d Schiir trääge und da wider zette. Gäge Abed nimmt der Püür d Tschiffera uf de Rigg und geit uf d Aupa embrüf. Da obena isch nu Langsi. D Murmete pfiiffent, d Auperoose bliejent schoo, aber ine Gräbe liggent nu Räschte va Löwine; äs het im Winter e Hüüfe gschnit und aupot ggugset. Hibsch isch es jetzt hie obena. Der Püür ischtaber mieda. Är setztschi nu es Schutzji ufs Bäichji fer z kirme und es Piiffetji z röüke.

Schpezielli Begriff[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • "Ausserschweiz" ("Üsserschwiiz" üsgschprochu), wird für d' Schwiiz usserhalb vom Kanton Wallis verwändet. Schwiizer, wa nit üs dum Wallis schtammund, wärdund als Üsserschwiizer (Ausserschweizer) odr alternativ als Grüezini bezeichnut, will das in där übrigu Diitschschwiiz verbreiteti Grüesswort "Grüezi" im Wallis nid üblich isch. Anderersiz seit mu wäder z Friburg, no z Bäru, no z Solothuru "Grüezi" (sondern "Grüessech"), aber d meischtu Walliser sägunt dene "glii öi "Grüezini". Z Visp sägunsch nu öi nu "Chrütggagger"
  • "embrüüf" oder "obschi(g)" ("hinauf")
  • "emapcha" oder "embricha" oder "embri" ("hinunter")
  • "tullu" oder "brillu" oder "flännu" (weinen)
  • "Tschifra" (Aus Holz geflochtener Rückentragekorb. Behältnis zum Materialtransport.)
  • "Putti-Tschifra" (BH)
  • "Abärellu" (April)
  • "d Wägschta" (die Schönste)
  • "der Geifetsch" (der Morgennebel)
  • "der Riiffu" (der Morgentau)
  • "di Poort" oder "di Poorta" oder "z Tiri" (die Tür)
  • "z Ginschet" (die Türklinke)
  • "di Tili, di Tälli oder z Plafond oder eu t Welbi" (Die Decke eines Raumes)
  • "z Rispli" (Der Bleistift)

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]