Südwalserdeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dänggmool ùf Greschoneititsch an dr Chilchemuure vù Greschunei Oberteil (La-Trinité)

S Siidwalserisch isch e Uusdrùg fir di hegschdalemanische Dialäkt, wù in dr Walsergmaine z Italie ùn im Tessin gschwäzd wääre.

Im Piemont
Im Augschtal (dt. Aostatal)
Im Tessin
  • Gurin (ital. Bosco-Gurin)

Uusgschdoorbe sin midlerwyyli d Walserdialäkt vù:

  • Arimmu (ital. Rima): syd dr 1970er Joor nùme no im Sùmer bewoond
  • Salei (ital. Salecchio): vù dr ledschde Yywooner ane 1964 verloo

Weenig wais mer iber d Walserdialäkt vù

  • Aager (ital. Agaro): ane 1937 im Schdausee (Lago di Agaro) versùngge.
  • Goabi (ital. Gaby): Bis ane 1950 hed s im Ordsdail Niel no Lyd gee, wù Walsertitsch hän chene.
  • Urnafasch (ital. Ornovasso): 1963 isch dr ledschd Walsertitsch-Schbrächer gschdoorbe.

Uuser e baar Fluurnäme isch nyd me iibrig bliibe vù dr Walserdialäkt vù:

  • Opsu (ital. Ausone): nimi bewoond
  • Rifu (ital. Riva Valdobbia): romanisierd

Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen im Oktober ane 1929 Tonbandùfnaame vù verschiidene Siidwalser Dialäkt gmachd. Die Ùfnaame sin voorberaided woore vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle ùn sin vùn ene ane 1952 verefendligd woore.

Dr Paul Zinsli hed d Fluurnäme vù dr Siidwalser Gmaine ùfgnùù ùn die Samlig derno ane 1984 in syym Buech "Südwalser Namengut" verefendligd.

Vù dr Siidwalser Gmaine, wù in dr 50er Joor no ne lääbige Dialäkt ghaa hän, hän dr Fritz Gysling ùn dr Rudolf Hotzenköcherle zwische 1951 ùn 1955 Ùfnaame fir dr Schwyzer Schbroochatlas gmachd (Arrimmu: IT 5. Eischeme: IT 1. Greschonei: IT 2. Gurin: TI 1. Im Land: IT 3. Makanaa: IT 4. Pomatt: IT 8. Remmallju: IT 6. Salei: IT 7). Vù Aager ùn vù Niel (Goabi) sin kaini me gmachd woore.

Inhaltsverzeichnis

Merkmool vù dr Siidwalser Dialäkt [ändere]

Typisch fir d Siidwalser Dialäkt sin noch em Rudolf Hotzenköcherle drèi Mèèrgmool:

  1. Konservativi Merkmool, wù nùme no doo voorcheme
  2. Nèierige, wù sùnschd niene voorcheme
  3. Schdaarchi Yyflis us em Romanisch

Dooderbyy chaa mer ùnderschaide zwische hegschdalemannische, walserische ùn siidwalserische Mèèrgmool.

Hegschtalemannischi Mèèrgmool [ändere]

Konservativi Mèèrgmool im Hegschtalemannisch [ändere]

Walser Hus z Im Land - „Wïtte mu häd aswenn g'lebed im Land“
1. Mhd. â

Mhd. â isch im Hegschdalemannisch nid verdùmbfd. In dr Siidwalser Dialäkt isch die Verdùmbfig aber in dr maischde Dialäkt yydräde.

Pomatt: Jaar (dt. Jahr). Salei: Jaar (dt. Jahr)

aber: Makanaa: Jààr (dt. Jahr). Gurin: Jòòr (dt. Jahr), Remmallju: Jòòr (dt. Jahr). Arrimmu: Jòòr (dt. Jahr), Im Land: Joor (dt. Jahr)

Z Greschonei ùn z Eischeme isch mhd. â diphthongiert: Greschonei: Oabe (dt. Abend), bloase (dt. blasen), Joar (dt. Jahr). Eischeme: Oabe (dt. Abend), goan (dt. gehen). Die Diphthongierig isch au z Goabi gängig gsii (vgl. Name!).

2. Mhd. î, iu, û im Uuslud ùn im Hiatus

In dr hegschdalemanische Dialäkt sin mhd. î, iu, û im Hiatus ùn im Uuslud in Wèèrder wie mhd. drî, frî, snîen, gehîen, srîen, sû, bûwen, niuw, niuwe (dt. drei, frei, schneien, fallen, Sau, bauen, neu, neue) as Monophthong erhalde, derwyylschd si in andere alemannische Dialäkt diphthongierd sin. User z Eischeme, wù ali mhd. Langvokal diphtongierd sin, ùn z Rimmu sin si in dr Südwalser Gmaine zem greeschde Dail as Monophthong erhalde.

Aager: driia (dt. drei), schniia (dt. schneien). Greschonei: drii (dt. drei), schnuuä (dt. schneien), ghiiä (dt. fallen), schriiä (dt. schreien), buuä (dt. bauen), nuu (dt. neu), nuue (dt. neue). Gurin : schniia (dt. schneien), büwä (dt. bauen), niwe (dt. neue). Im Land: schnüwe (dt. schneien), khie (dt. fallen), schraju (dt. schreien), buwwa (dt. bauen), nüwe (dt. neue), drii (dt. drei). Makanaa : schniia (dt. schneien), khiie (dt. fallen, werfen), schriie (dt. schreien), büwe (dt. bauen), niiw (dt. neu), nuuwe (dt. neue), drii (dt. drei), frii (dt. frei). Pomatt: schniia (dt. schneien), khiia (dt. fallen), schriia (dt. schreien), büwa (dt. bauen), niwe (dt. neue), drii (dt. drei), (dt. Sau). Remmallju: schnuwu (dt. schneien), schreju (dt. schreien), nuwe/noue (dt. neue). Salei: schniiä (dt. schneien), khiiä (dt. fallen), buuä (dt. bauen), niiw (dt. neu), niwe (dt. neue)

aber: Arrimmu: schneuwa (dt. schneien), khaja (dt. fallen), schreja (dt. schreien), bouwa (dt. bauen), nouwe (dt. neue). Eischeme: schnouwe (dt. schneien), gheije (dt. fallen), schreijä (dt. schreien), bouwe (dt. bauen), naue (dt. neue).

3. Enklitischs –ru

Ahd. iro (Gen. Pl., dt. „ihrer“) erschyynd enklitisch as –ru.

Arrimmu: Ich wilju rùn auch iich. (dt. Ich will auch von ihnen.). Eischeme: Ich wil ru auch. (dt. Ich will auch von ihnen.). Greschonei: Ich hän mu ru gseit. (dt. Ich habe ihm ihrer gesagt, hier: Schimpfwörter.). Im Land: Ich wil rù auch. (dt. Ich will auch von ihnen.). Makanaa: Wir hen t rù ou zwìe. (dt. Wir haben auch zwei von ihnen.). Pomatt: Wir sin rù wenig in der Familiu gsi. (dt. Wir waren wenige in der Familie.). Remmallju: Ès hèd ru nit. (dt. Es hat keine von ihnen.). Salei: Ich hän d rù nit. (dt. Ich habe keine von ihnen.)

4. Adjektiv in prädikativer Schdelig

Adjektiv wääre au in ere prädikative Schdelig dekliniert.

Aager: Am Morgè chùnt ds Tòòtè gnùùt ùn ùùfpùnnès ùf zwèi Lattelti Lattelti ùn esòò chùnt s träges bis Bätsch.. Arrimmu: Der Heer escht tauba. (dt. Der Pfarrer ist nicht gescheit.), Äs escht noch ds jongs. (Es ist noch jung.). Eischeme: Dan Baum ischt hübschi. (dt. Der Baum ist schön.), Ds Bet ischt woarms. (dt. Das Bett ist warm.). Greschonei: Der Ettru isch liebe. (dt. Der Onkel ist lieb), D Muema isch liebi. (dt. Die Tante ist lieb), Ds Techterli isch liebs. (dt. Die Tochter ist lieb), D Ettrunga sin liebi. (dt. Die Onkel sind lieb), De Techterlene sin liebi. (dt. Die Töchter sind lieb), D Mueme sin liebi. (dt. Die Tanten sind lieb). Gurin: Der Wolf hät gmeint, der Fuks siigi rotä va Blüät. (dt. Der Wolf meinte, der Fuchs sei rot vom Blut.), Wiä düä der Urännu afa aaltä chu ischt. (dt. Wie der Urgrossvater langsam alt wurde.), Dass d Chriädschi afaan rooti chu. (dt. Dass die Kirschen allmählich rot werden.). Im Land: D Aju isch jungi und hìbschi. (dt. Die Mutter ist jung und hübsch.). Makanaa: Är isch laame. (dt. Er ist lahm.), Dü bìsch nò ganz jungge, das magsch no gsìe. (dt. Du bist noch ganz jung, das kannst Du noch sehen.), Schi isch wuol globigi gsi. (dt. Sie war durchaus gläubig.), Hìe isch alls nò gsii pleits. (dt. Hier war noch alles bewachsen.), Dischi Wiiber sin aalti. (dt. Diese Frauen sind alt.), Hipschi sindsch gsii, di Bööchjini. (dt. Schön waren sie, die Bücher.). Pomatt: Der Mischt isch nasse. (dt. Der Mist ist nass.), D Chüö sigi siechi. (dt. Die Kuh sei krank.), Wenn s Wätter schlächts ischt. (dt. Wenn das Wetter schlecht ist.), D Wälder sin grossi. (dt. Die Wälder sind groß.), D Chie sinn feissti. (dt. Die Kühe sind fett.). Remmallju: Ds Häi isch dṣcha derrs. (dt. Das Heu ist schon dürr.), D Bemma ṣchind füllu. (dt. Die Balken sind faul.), D Pum isch noch gṣchid underrifte. (dt. Der Apfel ist noch unreif gewesen.). Salei: Där Ennù ischt siächä (dt. Der Großvater ist krank.), Wär wan de ou nò chliinì. (dt. Wir waren damals auch noch klein.)

5. sumi „einige“

Im Land: schummi. Makanaa: sumi. Pomatt: summi

6. Haupt „Kopf“

Aager: Hoiwt. Arrimmu: Aupd/Chaupd. Eischeme: Hopt. Greschonei: Hopt. Gurin: Höt. Im Land: Aupd. Pomatt: Höit/Höd. Remmallju: Chepd/Hepd/Achepd. Salei: Hoit.

aber: Makanaa: Chopf

7. Spiegel „Brille“ (zem Dail au dr Uusdrùg „Glareisen“)

Arrimmu: Augschpieglù. Eischeme: Schpiigla. Greschonei: Ougschpiegla. Gurin: Öigschpiegla. Im Land: Augschpiegla. Makanaa: Ougschpiigla. Pomatt: Öigschpiegla/Öiguschpiigla. Remmallju: Öigschpiegla, Gluuriischä. Salei: Gluriisä

Nèierige im Hegschtalemannisch [ändere]

1. Ahd. iu > öü, ei, ai

Arrimmu: Wljaigu (dt. Fliege). Eischeme: töif (dt. tief), Vljöigù (dt. Fliege). Greschonei: teif (dt. tief), Fleigù (dt. Fliege). Gurin: teif (dt. tief), Fleigù (dt. Fliege). Im Land: taif (dt. tief), Flaiga (dt. Fliege). Makanaa: teif (dt. tief), Fleigù (dt. Fliege). Pomatt: teif (dt. tief), Fleiga (dt. Fliege). Remmallju: taif (dt. tief), Fljaigù (dt. Fliege). Salei: teif (dt. tief), Fleigù (dt. Fliege)

aber: Arrimmu: tiaf (dt. tief)

2. Mhd. nk

In dr hegschdalemanische Dialäkt isch mhd- -nk in Wèèrder wie Bank, Gstank, trinke, denke, danke, Anke verschoobe zue ch: Baach, Gstaach, triiche, deeche, daache, Aache. User z Greschonei ùn z Aager finded mer die Verschiebig au in dr Südwalser Dialäkt, maischdens zue –nch.

Arrimmu: trengche (dt. trinken), Bangch/Baach (Bank). Eischeme: tringche (dt. trinken), Banch (dt. Bank). Gurin: triächä (dt. trinken), Baach (Bank), Aachä (dt. Butter). Im Land: tringchä (dt. trinken), Bangch (Bank). Makanaa: tringche/triiche (dt. trinken), Bangch/Baach/Bouch (Bank), Aache/Ouche (dt. Butter). Pomatt: triiche (dt. trinken), Baach (Bank), deeche (dt. denken), Aache (dt. Butter). Remmallju: trengchu (dt. trinken), Bangch (dt. Bank), Angchu (dt. Butter). Salei: triichä (dt. trinken), daachä (dt. danken)

aber: Aager: tankchä (dt. danken). Greschonei: tringgä (dt. trinken), danggä (dt. danken)

3. Mhd. -rn

In dr hegschdalemanische Dialäkt erschyynd mhd -rn in Wèèrder wie Garn, Horn, gern as –re: Gaare, Hoore, geere.

Arrimmu: gèèra (dt. gern), Huroa/Chuora (dt. Horn), mòòre (dt. morgen). Eischeme: geere (dt. gern), Huore (dt. Horn), muore (dt. morgen). Greschonei: Goare (dt. Garn), Hoore (dt. Horn), Zoore (dt. Zorn). Gurin: gäärä (dt. gern), Hòòrä (dt. Horn), mòòrä (dt. morgen). Im Land: geere (dt. gern), Houre/Oure (dt. Horn), moure (dt. morgen). Makanaa: giääre (dt. gern), Huore (dt. Horn), muore (dt. morgen), fiääre (dt. letztes Jahr), Gaare (dt. Garn). Pomatt: gääre (dt. gern), Hòòrä (dt. Horn), mòòrä (dt. morgen). Remmallju: gèèru (dt. gern), Ööru (dt. Horn), mööru (dt. morgen). Salei: Gaare m. (dt. Garn)

4. Mhd. –rm.

Greschonei: Doarä (dt. Darm), Oarä (dt. Arm), Wuurä (dt. Wurm). Im Land: Dooru (dt. Darm), Ooru (dt. Arm), Wuuru (dt. Wurm). Makanaa: Daare (dt. Darm), waare (dt. warm). Pomatt: Daarä (dt. Darm), waarä (dt. warm). Salei: Daarä (dt. Darm)

Arrimmu: Doora (dt. Darm), Òòra (dt. Arm), aber: òòram (dt. arm), wòòram (dt. warm)

Gurin: Dòòrum (dt. Darm). Remmallju: Daarum (dt. Darm), Òòrum (dt. Arm), wòòrum (dt. warm), Wùùrum (dt. Wurm)

Eischeme: Doarm (dt. Darm), Oarm (dt. Arm), Wurm (dt. Wurm)

5. mhd. -hs

Im Wallisertitsch erschyynd mhd. –hs in Wèèrder wie Fuchs, sechs as –ks, nid wie in vyyle Schwyzer Dialäkt as –chs: Fuks, sekschi.

Aager: säkschi (dt. sechs). Arrimmu: Wogsch (dt. Fuchs), sakschi (dt. sechs), Akslu (dt. Achsel). Eischeme: Vùks (dt. Fuchs), seksi (dt. sechs), . Greschonei: Fuks (dt. Fuchs), säkschi m. (dt. sechs). Gurin: Fuks (dt. Fuchs), säkschi (dt. sechs), Akslä (dt. Achseln). Im Land: sakschi (dt. sechs), Akschla (dt. Achseln). Makanaa: Fuks/Fuksch (dt. Fuchs), säkschi (dt. sechs), Akslù/Akschlù (dt. Achsel), wakse (dt. wachsen). Pomatt: Fuksch (dt. Fuchs), säkschi (dt. sechs), Akslä (dt. Achsel). Remmallju: Wuksch (dt. Fuchs). Salei: Fùks m. (dt. Fuchs)

6. 2.,3. Sg. gân, stân

Di 2./3. Sg. vù mhd. gân (dt. gehen) ùn stân (dt. stehen) erschyyne mid Diphthong. Derwyylschd d Foorme in dr iibrige alemanische Dialäkt (z. B. du goosch / är good) ùf regulärs ahd. dû gâs / ër gât zrùggeen (oder ùf ahd. dû gês / ër gêt, wie z. B. elsässisch dü geesch / är geed), sin si im Hegschdalemanisch mid dr Ändige –is bzw. –it bilded (dû gâ-is, ër gâ-it).

Arrimmu: du gäisch / èr gäid, du schtäisch / èr schtäid. Eischeme: du geischt / is geit, du schteischt / is schteit. Greschonei: du geischt / er geit, du steischt / er steit. Gurin: düw geischt / är geit , düw schteischt / är schteit. Im Land: du gaischt / er gaid, du schtaischt / er schtaid. Makanaa: du geischt / är geit, du schteischt / är schteit. Pomatt: dü geischt / är geit, dü schteischt / är schteit. Remmallju: du gäischd / is gäid, du schtaischt / is schtait. Salei: du geischt / är geit, du steischt / är steit

7. Diminutivbildig.

Im Hegschdalemannisch sin verschiideni Diminutivsuffix gängig: -elti, -ji, -li, -si, -tsi, -tschi.

Aager: Lattelti. Arrimmu: Hundsi, Hòòkji, Roodje, Trooge, Weegalti. Eischeme: Hündji, Öpfelti, Woogelti. Greschonei: Hundji, Hoakji, Reedji, Epfelti, Voogälti. Gurin: Doorftschi, Bliämdschi, Mannli, Hiändli, Terli, Alpulti, Schtekchälti. Im Land: Hundsi, Hookji, Reidsi, Trougji, Vegelti. Makanaa: Hundji, Räädji, Epfelti, Vogelti. Pomatt: Hundschi, Haakji, Raadje, Troogji, Epfelti, Vogulti. Remmallju: Hundsi, Reedje, Woogelte. Salei: Hundschi, Haakji, Roodje, Epfelti, Voogälti

8. Passivbildung

Im Hegschdalemannisch wääre Passivkonschtruktione nid mid „wääre“ bilded, sundere mid „chùù“.

Aager: Am Morgè chùnt ds Tòòtè gnùùt ùn ùùfpùnnès ùf zwèi Lattelti Lattelti ùn esòò chùnt s träges bis Bätsch.. Arrimmu: Wänn äs chènnt z Mittòòg (dt. wenn es Mittag wird). Greschonei: daas Huus chint verchoufts (dt. das Haus wird verkauft). Gurin: Un tas Fèscht ischt gmachuts chu. (dt. Und das Fest wurde gemacht.), Ds Heww escht gotzs chu. (Das Heu wurde verfüttert.). Makanaa: Ìsch z chleis gchùo. (dt. Es ist zu klein geworden.), Jetzt ìscht er gchùo gschtraaffe. (dt. Jetzt ist er bestraft worden.). Pomatt: Mu mös scheen riibä, suscht chunt s nit süvers. (dt. Man muss fest reiben, sonst wird es nicht sauber.), Der Ziger chunt gsalzne. (dt. Der Zieger wird gesalzen.)

Walserischi Mèèrgmool [ändere]

Konservativi Mèèrgmool im Walserisch [ändere]

1. Voli Vokal

Di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe sin nid abgschwèchd woore.

Aager: bättu (dt. beten), Tòòtuchaschte (dt. Sarg), Sonnutak (dt. Sonntag), ùssar (dt. außer), Gmeinù (dt. Gemeinden). Arrimmu: salbu (dt. salben), schniida (dt. schneiden), lose (dt. zuhören), Hennjo (Henne), ech issan (dt. ich esse). Eischeme: Feädru (dt. Federn, Pl.), Weäga (dt. Wege, Pl.), Noami (dt. Namen, Pl.). Greschonei: machu (dt. machen), Eeschil (dt. Esel), Fuksa (dt. Füchse). Gurin: littä (dt. läuten), badu (dt. baden), Bètti (dt. Betten). Im Land: Schnoobul (dt. Schnaabel), Hoomra (dt. Hämmer), Achär (dt. Acker). Makanaa: Mattù (dt. Wiese), Naagla (dt. Nägel), Schlùssil (dt. Schlüssel). Pomatt: büwwu (dt. bauen), Taga (dt. Tage), Hasu (dt. Hase). Remmallju: Beero (dt. Bär), getragut (dt. getragen), unna (dt. unten), Zungu (dt. Zunge), chrüttu (dt. mähen). Salei: machù (dt. machen), Vogil m. (dt. Vogel), Pl. Vogla, ich bliibù (dt. ich bleibe)

2. Part. Perf. vor Dental.

Arrimmu: gtròògad / gatraage. Im Land: gatraage. Makanaa: gtraagùd, gìtrùnche, gìzelld, gìzwenggt, getreid. Remmallju: gtraagud / gatraage

Eischeme: traagä. Greschonei: trechnet, trenggt, träit. Gurin: träägä. Pomatt: traagä. Salei: traagä

3. Ùnderschaidig vù dr ahd. Verbchlasse
Ort I schdaarch: schniide II –jan: hefte III –ôn: salbu IV –ên: lose
Eischeme schneide hefte salbu lose
Greschonei schniidä heftä salbu losä
Im Land schniide hefte salbu losi
Makana schniide hefte salbu lose
a Rimmu schniida hefta salbu lose
Remallju schniidu heftu salbu lose
Salei schniidä heftä salbu losä
Pumat schniidä heftä salbu losä
Gurin schniidä heftä salbu losä
4. Ùnderschaidig Pluralforme Verbe

Im Wallisertiitsch wääre no drèi Pluralfoorme ùnderschiide: wir schniide, iir schniidet, schi schniident.

Arrimmu: wiar andre tròògen, iar andre tròògad, schi andre tròògend. Gurin: wiär schriibä, iär schriibät, schi schriibän. Im Land: wiär suachi, iär suached, schi suachind. Pumat: wier zellä, ir zellät, schi zellän. Remallju: endschandre ṣchegewer, jerandru ṣchegeder, ṣchiandru ṣchegent.

In e Dail Siidwalser Dialäkt wääre nùme zwoo Foorme ùnderschiide: Eischeme: wir cheemen, ir cheet, dschi cheemen, Greschonei: wir singen, iir singet, dschi singen. Makanaa: wir traagen, ir traaget, schi traagen. Salei: wier ässùn, ier ässùt, schi ässùn.

5. Pluralbildig ooni Ùmlud

In dr Siidwalser Dialäkt wääre bi vyyle Wèèrder d Pluralforme no wie im Ahd. ooni Ùmlud bilded, z. B. im Woord Oofe (dt. Ofen).

Arrimmu: Oowa / Oofno. Greschonei: Oofä / Oofna. Gurin: Ofä / Ofnä. Im Land: Oufu / Oufna. Makanaa: Ofe / Ofna. Salei: Ofä / Ofna.

aber: Pomatt: Ofä / Efäm.

6. Genitiv.

In dr Siidwalser Dialäkt sin s no lääbigi Genitivfoorme erhalde.

Arrimmu: dar Bruud Angscht (dt. die Angst der Braut), dar Bruud Kovalje (dt. das Körbchen der Braut), dar Bruud Schapf (dt. der Schopf der Braut), auer oltù Ljitù Einikeit (dt. euer alten Leute Einigkeit), tsch Brittjensch Ajù (dt. des Bräutigams Mutter), dar Halscha dar Mualtùn (dt. der Deckel der Teigmulde), d Hanja dar jiabùn Wraun (dt. die Hennen der lieben Frau, d .h. Marienkäfer), dar Dschabta dar Hanjo (dt. der Fuss der Henne), dar Firtog endsch Landsch (dt. der Feiertag unseres Landes), d Kovalje dar Bruud (dt. das Körbchen der Braut), im Huusch misch Attan (dt. im Haus meines Vaters), der Tail misch Guadsch (dt. der Teil meines Gutes), d Chend descha Zit (dt. die Kinder dieser Zeit). Eischeme: Tu nöi scheämen deir Houslöitu. (dt. Schäme dich nicht deiner Verwandten.), Was tuscht al der Chüünu? (dt. Was machst Du mit all den Kühen?), diisch Mansch Bruuder (dt. dieses Mannes Bruder), ds Suunsch Hous (dt. das Haus des Sohnes), ds Moanendsch Schein (dt. der Mondschein), dar Vröinun Ketschi (dt. die Häuser der Freunde), dar Rossun Goade (dt. der Pferdestall), d Güüter dar Nizjungu (dt. die Güter der Neffen), an Buada ds Uavansch (dt. ein Ofenboden), höit z tagsch (dt. heutzutage). Greschonei: Endi ds Maanudsch (dt. Ende des Monats), Aafangsch Meije (dt. anfangs Mai), bi Gotsch Hilf (dt. mit Gottes Hilfe), riichär Littu Vee (dt. reicher Leute Vieh), guetär Dingu sii (dt. guter Dinge sein), Bisch hiina gutär Dingu? (dt. Bist du heute Abend gut gelaunt?), Ich tuen der miineru gää (dt. Ich gebe die von meinen.), Desche Hersch Mattu (dt. die Wiese dieses Herrn), Weschi isch diischi Chue? (dt. Wessen ist diese Kuh?), Weeleru sin dii? (dt. Wessen sind diese?), kcheische Wiibsch Huus (dt. das Hause keiner Frau), Sin di ganzu Chin alli eische? (dt. Sind die ganzen Kinder alle eines Vaters?). Gurin: ds Chenns Chappi (dt. das Käppchen des Kindes), an allä Sitä där Chilchu (dt. an allen Seiten der Kirche), dsch Attä Tschoopä (dt. Vaters Rock), ds Hansch Chiä (dt. die Kühe des Hans), ds Chatzisch Tällärli (dt. das Tellerchen des Kätzchens), dsch Morgändsch (dt. am Morgen), dsch Aabändsch (dt. am Abend), tagsch (dt. am Tag), nachtsch (dt. nachts). Im Land: der Soo miisch Vettersch (dt. der Sohn meines Vetters), miisch Vatersch Huus (dt. meines Vaters Haus), ds Huus miisch Vatersch (dt. das Haus meines Vaters), sich versicherre der Woorhait (dt. sich der Wahrheit versichern), sich bdianu dsch Messersch (dt. sich des Messers bedienen). Makanaa: Dèr Bäärù hen s taa gchaa. (dt. Dort hatten sie Bären.), dèr Brüüch alter Jaarù (dt. der Brauch früherer Zeiten), tè Jänd dèr Wìält (dt. das Ende der Welt), alli Chritzù Liide (dt. alle Leiden des Kreuzes), Ùn tè hed er appù sèli mössù böössù wäge däschi. (dt. Und dann musste er deswegen sehr büssen.), es Tagsch (dt. eines Tages), es Morgentsch (dt. eines Morgens), es Sùnnùtagsch (dt. eines Sonntags), ùnderdäschi (dt. unterdessen). Pomatt: ä Meter desch Töch (dt. ein Meter dieses Tuchs), Samschtag ds Abendsch (dt. am Samstagabend), Welsch Jarsch häid er gheirate? (dt. In welchem Jahr habt ihr geheiratet?), Misch Atte (dt. Meines Vaters), tsch Attisch (dt. Vaters), Jitz sin deru mer. (dt. Heutzutage gibt es mehr von diesen.). Remmallju: d Oischpiegle tsch Attu (dt. die Brille des Vaters), d Hüt der Gäis (dt. die Haut der Ziege), dsch Wattersch Urlodsch (dt. des Vaters Uhr), ts Hüsch misch Barba (dt. das Haus meines Onkels), der Awangscht tsch Weeg (dt. der Anfang des Weges), Ṣchind töt tsch Hungersch èswmängs Chend (dt. Es sind einige Kinder Hungers gestorben.), dsch Mörgundsch (dt. am Morgen), Tagsch un Nachtsch (dt. bei Tag und Nacht), Ä fard ṣchin gṣchi hie dèr Littu. (dt. Einmal sind hier Leute gewesen.), z vil tsch Schneesch (dt. zuviel des Schnees), ladu dèr Èèschel tsch Salz (dt. den Esel mit Salz beladen), Ich hè dèr Manglu tsch Wèt. (dt. Ich benötige Brennholz), D Ṣchwambe ṣchin noch dèrun èfeeru. (dt. Die Pilze sind noch von denen von letztem Jahr.). Salei: Äs steit an tsch Attùsch Wìllä. (dt. Es hängt von Vaters Willen ab.), Är geit ùf tsch Eschilsch Rìk. (dt. Er reitet auf des Esels Rücken.), Ìch weis nìmme där Storjù Livrätù. (dt. Ich weiß das Ender der Geschichte nicht mehr.), ts Schnepfjì tsch Ouksch (dt. Ohrläppchen), Ìch psìnnùm mì dessì nìmmì. (dt. Ich kann mich dessen nicht mehr erinnern.)

7. Pluralbildig vù Modalverbe

Bi dr Modalverbe (z. B. können, mögen, dürfen, sollen) wääre d Pluralfoorme in dr maischde Siidwalser Dialäkt no ooni Ùmlud bilded.

Arrimmu: wiar andre chònnen, iar andre chònnad, schi andre chònnend, wiar andre tòrfen, iar andre tòrfad, schi andre tòrfend. Eischeme: wir chonnu, ir chònnit, dschi chonnu, wir toffun, ir toffit, dschi toffun, wir sollun, ir sollit, dschi sollun. Greschonei: wir channän, ir channät, dschi channän, wir torfän, ir torfät, dschi torfän. Gurin: wiär chunu, iär chunut, schi chunun, wiär mugu, iär mugut, schi mugun, wiär turfu, iär turfut, schi turfun, wiär sulu, iär sulut, schi sulun. Im Land: wiär chonni, iär chonnd, schi chonnind, wiär mùùn, iär mùùd, schi mùnd, wiär scholli, iär scholld, schi schollind, wiär turfi / turri, iär turfd / turred, schi turfind / turrind. Pomatt: wier chuunu, ir chunt, schi chunnun, wier mugu, ir mugt, schi mugun, wier turfu, ir turfud, schi turfun. Salei: wier chùnnän, ier chùnnät, schi chùnnän, wier mùgùn, ier mùgùt, schi mùgùn, wier sùllùn, ier sùllùt, schi sùllùn, wier tùrffùn, ier tùrffùt, schi tùrffùn

aber: Makanaa: ir meind, ir meid, schi mein. Remmallju: endschandre chennwer, jerandru chenneder, ṣchiandru chennund.

8. Gerundium.

Z Pomatt ùn z Salei wird bi me Infinitiv mid „z“ no ne Gerundium bruuchd.

Pomatt:Häni scho a Schuppe Sache z tin. (dt. Ich habe immer noch viel zu tun.) - Inf. , In hei z chon häni ds Mötti ksee. (dt. Als ich nach Hause kam, habe ich Mutter gesehen.) - Inf. chu. Salei: Äs gfiälì mär wol, s z machùn. (dt. Es gefiele mir wohl, es zu machen) – Inf. machù

9. Aldi Verwandschafdsuusdrùg.

In dr Siidwalser Dialäkt sin no verschiideni aldi Verwandschafduusdrùg lääbig bliibe. Im Pomattertiitsch wird sogar no ùnderschiide zwisch em Vaterbruder (Ettru) ùn em Mutterbruder (Eechi).

Arrimmu: Attù (dt. Vater), alt Attù (dt. Grossvater), Aajù (dt. Mutter), alt Aajù (dt. Grossmutter), Ettru (dt. Onkel),. Eischeme: Attu (dt. Vater), oalt Attu (dt. Grossvater), Ejo (dt. Mutter), oalt Ejo (dt. Grossmutter), Ettru (dt. Onkel), Muuma (dt. Tante). Greschonei: Attu (dt. Vater), oalt Attu (dt. Grossvater), Eiju (dt. Mutter), oalt Eiju (dt. Grossmutter), Ettru (dt. Onkel), Muama (dt. Tante). Gurin: Àttu (dt. Vater), Anä (dt. Grossmutter), Eechi (dt. Onkel), Ènnu (dt. Grossvater). Im Land: Attu (dt. Vater), olt Attu (dt. Grossvater), Aajù (dt. Mutter), olt Aajù (dt. Grossmutter), Ettru (dt. Onkel). Pomatt: Ana (dt. Großmutter), Attu (dt. Vater), Ennu (dt. Großvater), Ettru (dt. Onkel: Vaterbruder), Eechi (dt. Onkel: Mutterbruder), Mömä (dt. Tante). Remmallju: Àttu (dt. Vater), alt Àttu (dt. Grossvater), Aju (dt. Mutter), Eelte (dt. Grossmutter). Salei: Aani (dt. Großmutter), Attù (dt. Vater), Ennù (dt. Großvater), Ettrù (dt. Onkel), Muämä (dt. Tante)

Nèierige im Walserisch [ändere]

1. Entrùndig

Uuser z Eischeme sin mhd. ü, ö, iu, oe, üe, öu endrùnded.

Aager: Rik (dt. Rücken), niin (dt. neun). Arrimmu: frìa (dt. früh), Wèksch (dt. Füchse), beesch (dt. böse), Heuw (dt. Heu). Greschonei: Hittu (dt. Hütte), Hiischär (dt. Häuser), beesch (dt. böse), Mersil (dt. Mörser). Gurin: Chebil (dt. Kübel), Biilu (dt. Beule), dèrrä (dt. dörren), Eechi (dt. Onkel), Leiffär (dt. Läufer), friä (dt. früh). Im Land: Tiir (dt. Tür), Leflji (dt. Löffel), Hiischär (dt. Häuser), Chiä (dt. Kühe), Hai (dt. Heu). Makanaa: Lècher (dt. Löcher), bìesch (dt. böse), Sìnd (dt. Sünde), Miisch (dt. Mäuse), Heuw (dt. Heu), riime/rieme (dt. rühmen). Pomatt: Hiischer (dt. Häuser), Beedem (dt. Böden), Heww (dt. Heu), siess (dt. süß), Brekke (dt. Brücke). Remmallju: Tiiwal (dt. Teufel), Bekṣchu (dt. Büchse), hit (dt. heute), mied (dt. müde), beesch (dt. böse), Häi (dt. Heu). Salei: Fiks (dt. Füchse), hiit (dt. heute), kheerä (dt. hören, fühlen, schmecken), friäj (dt. früh)

aber: Eischeme: Möisch (dt. Mäuse), Vüksch (dt. Füchse), grüün (dt. grün), tö̀if (dt. tief)

2. germ. s

E karakteristisch Merkmol vù alene Walserdialäkt isch d Palatalisierig vù germ. s in Wèèrder wie Eis, Häuser, sie, sich, uns zue sch: Iisch, Hiischer, schi, schi/schich, ünsch/insch.

Aager: in ischem Hùis (dt. in unserem Haus), säkschi (dt. sechs), wasch (dt. was). Arrimmu: endsch (dt. uns), schi (dt. sie, Sg.), schi (dt. sie, Pl.), schech (dt. sich), desche (dt. diese), schi (dt. sein, Poss.pron.), sakschi (dt. sechs), schoscht (dt. sonst), Cheesch (dt. Käse), Foschnacht (dt. Fasnacht), Gloosch (dt. Glas), Gschang (dt. Gesang), Huusch (dt. Haus), Schend (dt. Südnde), Schido (dt. Seide), Schirinado (dt. Serenade), Schoon (dt. Sohn), Wogsch (dt. Fuchs), bschennän (dt. besinnen), schengan (dt. singen), schjass (dt. süss). Eischeme: dschi (dt. sie), dschi (dt. sich), ünsch (dt. uns), Eisch (dt. Eis), Höischer (dt. Häuser), Chiesch (dt. Käse), Scheido (dt. Seide). Greschonei: dschi (dt. sie), dschi (dt. sich), insch (dt. uns), diischi (dt. diese), säkschi m. (dt. sechs), Biksche (dt. Büchse), Miis (dt. Mäuse), Hiischär (dt. Häuser), Eeschil m. (dt. Esel). Gurin: iäsch (dt. uns), schech (dt. sich), schii (dt. sie), schin (dt. sein), diischä (dt. dieser), beeschi (dt. böse), säkschi (dt. sechs), Chääsch (dt. Käse), Eeschil (dt. Esel), Feksch (dt. Füchse), Gèmschi (dt. Gemse), Hiischär (dt. Häuser), Liisch (dt. Läuse), Määsch (dt. Messe), Miisch (dt. Mäuse). Im Land: indsch (dt. uns), sakschi (dt. sechs), schiiban (dt. sieben), Akschla (dt. Achsel), Cheisch (dt. Käse), Hiischär (dt. Häuser), Iisch (dt. Eis), Iische (dt. Eisen), Liisch (dt. Läuse), liischmu (dt. stricken), Masch (dt. Messe), Miisch (dt. Mäuse), Nooscha (dt. Nase), Schagascha (dt. Sense), schelle (dt. sollen), Schiida (dt. Seide). Makanaa: schi (dt. sie), iisch (dt. uns), schiis (dt. sein), schi (dt. sich), dischi (dt. diese), säkschi (dt. sechs), Chìesch (dt. Käse), Èèschil (dt. Esel), Fiksch (dt. Füchse), Glèèscher (dt. Gläser), Iisch (dt. Eis), Miisch (dt. Mäuse), Akschlù/Akslù (dt. Achsel), Bikschù (dt. Büchse), Gèmschù (dt. Gemse), linksch (dt. links). Pomatt: schi (dt. sie), schi (dt. sich), insch (dt. uns), diischi (dt. diese), säkschi (dt. sechs), Fuksch (dt. Fuchs), Hiischär (dt. Häuser), Iisch (dt. Eis), Liisch (dt. Läuse), Miisch (dt. Mäuse). Remmallju: ṣche (dt. sie), ènsch (dt. uns), ṣchech (dt. sich), diṣche (dt. dieser), Bekṣchu (dt. Büchse), Ṣchache (dt. Sachen), Cheesch (dt. Käse), beesch (dt. böse), ṣchèège (dt. sagen), Hiiṣcher (dt. Häuser). Salei: schia (dt. sie), schì (dt. sich), ìnschì (dt. uns)

Siidwalser Mèèrgmool [ändere]

Konservativi Mèèrgmool im Siidwalserisch [ändere]

1. Präteritum

S Saleytitsch isch dr ainzig alemanisch Dialäkt ùn au dr ainzig im ganze ooberdydsche Schbroochruum, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed. Im Aagernertitsch hed s no Räschdfoorme gee vùm Präteritum.

Aager: Wa da t Milch drin was. (dt. Wo die Milch darin war), Ùn dèr groos gwalt Schnee hèèt das Tal alls ùnnartekcht, das mù njòòng Wassèr me hèt gfùùna fir z bruhe ùn muòstù dr Schnee zerlaa. (dt. Und die große Schneemasse deckte das ganze Tal dermaßen zu, dass man nicht einmal mehr Wasser fand für den täglichen Gebrauch, sondern Schnee schmelzen musste.). Salei: ich hat (dt. ich hatte), du torftùscht (dt. du durftest), wier wassùn (dt. wir waren), schi wärchùtùn (dt. sie arbeiteten), ich hat gässä (dt. sie hatte gegessen), schi wass plìbä (dt. sie war geblieben).

2. Relativsatz

Relativsatzbildig mid "der, die das": Salei: Där Hergùt het äreert t Lùft ùnd där Häärt, ùnd där Hìmmìl ùbär där Lùft, ts Lann ùnd ts Mer, all Waalda, ùn als Vee ìn allär Wäält, d Fìschä ùn t Vogla, dì daa an där Lùft fleigän. Dennä Wiibrù, dììù da di schwäär Bùrdì trägän

Relativsatzbildig mid "das": Arrimmu: D Kovaljiene, doos du trogend d Moon (dt. Die Körbchen, die die Männer tragen). Eischeme: Da Chiesch, das di hescht gchauvt geschter isch nöid guuti. (dt. Der Käse, den du gestern gekauft hast, ist nicht gut.), D Waidu, das dsch essen da ouv isch besser. (dt. Die Weide, die sie da oben abfressen, ist besser.). Remmallju: Hèt s kilhut, das isch mun altschi nachgstannud. (dt. Sie hat den geheiratet, der die ganze Zeit hinter ihr her war.), Händsch ènkuntrart tèr Heeru, das isch kangu nètṣchech. (dt. Sie sind dem Pfarrer begegnet, der herab kam.)

Relativsatzbildig mid wa/wo. Makanaa: Schi säägen, t altù Litt hen tè gseid, dass di jerschtù Wùoner, wa sind gchùo va Saas anna, sìnd ga machù d Hiischer embru im Wald da deer. (dt. Sie sagen, die alten Leute erzählten, dass die ersten Bewohner, die von Saas drüben gekommen sind, ihre Häuser dort oben im Wald gebaut haben.)

3. Partizip Präsens.

In e Dail Siidwalser Dialäkt gid s no ne lääbig Partizip Präsens.

Aager: di Lèèbontù ùnd di Tòòtù (dt. die Lebenden und die Toten), Naachomanda (dt. Nachkommen). Greschonei: stipfens Graas (dt. stechendes Gras), Dits Graas isch stipfens. (dt. Dieses Gras ist stechend.), E gaksleni Hennu (dt. ein gackerndes Huhn). Die Chue isch troageni. (Diese Kuh ist tragend, d. h. trächtig). Makanaa: en trùolende Schtei (dt. ein rollender Stein). Pomatt: hangend (dt. hängend). ). Salei: di chomend Wùchù (dt. kommende Woche).

4. Grùndedi Vokal.

Im Eischemtöitschu gid s im Geegesaz zue dr andere Siidwalser Dialäkt no grùndedi Vokal.

Eischeme: Möisch (dt. Mäuse), Vüksch (dt. Füchse), grüün (dt. grün), tö̀if (dt. tief)

Nèierige im Siidwalserisch [ändere]

1. Mhd. â.

Mhd. â isch in e Dail Siidwalser Dialäkt verdùmbfd, z. B. in Joor (dt. Jahr)

Makanaa: Jààr. Gurin: Jòòr, Remmallju: Jòòr. Arrimmu: Jòòr. Im Land: Joor

Z Greschonei ùn z Eischeme isch mhd. â diphthongiert: Greschonei: Oabe (dt. Abend), bloase (dt. blasen), Joar (dt. Jahr). Eischeme: Oabe (dt. Abend), goan (dt. gehen). Die Diphthongierig isch au z Goabi gängig gsii (vgl. Name!).

aber: Pomatt: Jaar. Salei: Jaar

2. Mhd. ê, ô

Mhd. ê ùn ô sin in e Dail Siidwalser Dialäkt diphthongiert.

Im Land: Schnei (dt. Schnee), Brout (dt. Brot), Eischeme: Schnie (dt. Schnee), Broat (dt. Brot), Makanaa: Schnie (dt. Schnee), Brùot (dt. Brot)

aber: Arrimmu: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Greschonei: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Gurin: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Pomatt: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Remmallju: Schnee (dt. Schnee), Bròòt (dt. Brot). Salei: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot)

3. Monophthongierig

Im Geegesaz zue andere alemanische Dialäkt sin im Eischemtöitschu di mhd. Diphthong ie, üe, uo monophtongierd.

Eischeme: Diib (dt. Dieb), Güüti (dt. Güte), Bruuder (dt. Bruder)

4. Vorsilbe a- vor r.

Arrimmu: Arrimmu (Rima), aredù (dt. reden), Arosch (dt. Ross, Pferd), areschtan (dt. rüsten), arjemu (dt. rühmen), zär Arrächtùn (dt. zuer Rechten). Im Land: Arrifu (dt. Reif)

5. Ùnderschaidig h/ch

D Ùnderschaidig zwische h ùn ch schwinded in e Dail Siidwalser Dialäkt.

Arrimmu: Chaschta / Haschta (dt. Kosten), chaupfen / haupfen (dt. kaufen), Chend / Hend (dt. Kind), chemän / hemän (dt. kommen), chennän / hennän (dt. können), cholt / holt (dt. kalt). Makanaa: Chälder / Hälder (dt. Keller), Holz / Cholz (dt. Holz).

6. Sonorisierig vù f.

Germ. f isch in e Dail Siidwalser Dialäkt schdimhafd.

Arrimmu: gwäälä (dt. gefallen), Wälch (dt. Volk), wäròòtne (dt. verratene), Wogsch (dt. Fuchs), wòn (dt. von), Wrau (dt. Frau)

7. Sonorisierig vù s, sch.

Germ. s ùn sch sin in e Dail Siidwalser Dialäkt schdimhafd.

Arrimmu: ṣiittär (dt. seither), diiṣ (dt. deines), ṣchi (dt. sind), Ṣcheel (dt. Seele), gṣiin/gṣchiin (dt. gewesen), gṣchäid (dt. gesagt).

8. Palatalisierig vù l, r, m, n, ng.

Nasal, Lateral ùn Vibrante sin i e Dail Siidwalser Dialäkt palatalisiert.

Aager: è haljbi Stonn (dt. eine halbe Stunde). Arrimmu: wailljan (dt. wollen), ljik (dt. klein), arjemu (dt. rühmen),. Eischeme: njüf (dt. Karotte), Vljöigu (dt. Fliege), welljen (dt. wollen).

9. enklitische Pron. > Flexion

wir gangewer, iir gangeder, schi gangendsch.

Makanaa: Heider iir Angscht? (dt. Habt ihr Angst?), T räächt Chilchù heiwer wiir gchaa zèr altù Chilchù. (dt. Die richtige Kirche hatten wir zèr altù Chilchù.), Das chùmmer mir wùol no z Sint. (dt. Das fällt mir wohl noch ein.), Di „Zeiche“, wi tiwer wir sääge. (dt. Die „Zeichen“, wie wir sagen.), Wir andrù heiwer dè nid kchaa ds Glettiise èlèktrik (dt. Wir hatten damals kein elektrisches Bügeleisen.). Remmallju: endschandre ṣchegewer (dt. wir sagen), jerandru ṣchegeder (dt. ihr sagt), endschandre ässwer (dt. wir essen), jerandru ässeder (dt. ihr esst).

10. Ùnderschaidig schwachi/schdaarchi Part. Perf.

Dr Ùnderschiid bi dr Bildig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche ùn schwache Verbe schwinded in e Dail Siidwalser Dialäkt.

Makanaa: gìbrùngge / gìbrùngged / gìbracht (brìngge), kange / kanget (gaa), gheisse / gheisst (heisse), ghouwe / ghouwet (houwe), klööge / klöögt (lööge), gmachù / gmachùd / gmacht (machù), gschtùorbe / gschtùorbet (schtäärbe), gìtrùnche / gìtrùnchet (trììche).

Romanisme [ändere]

1. noi altri.

Bim Personalpronome gid s in e Dail Siidwalser Dialäkt verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn "andere", analoig zem ital. „noi altri“.

Arrimmu: wiar andre (dt. wir), iar andre (dt. ihr), schi andre (dt. sie). Eischeme: wirendri, ündscherandru, irandri, auwerandru, dschiendri, ürjerandru. Makanaa: Wir andrù, ir andrù, schi andrù. Remmallju: endschandre, jerandru, ṣchiandru.

2. Germ h im Aalud.

Germ. h im Aalud schwinded in e Dail Siidwalser Dialäkt.

Arrimmu: Ai (dt. Heu), Aupd (dt. Haupt). Im Land: Aupd (dt. Haupt). Remmallju: Ai (dt. Heu), Achepd (dt. Haupt).

3. Bildig vùm Komparativ

Makanaa: Är isch mie gschichte wan ich. (dt. Er ist intelligenter als ich.)

4. Woordschdelig

Makanaa: der Schtiir isch gsii siiche (dt. der Stier war krank), Sakchji eifachs (dt. einfacher Rucksack). Remallju: Ich mess berru Wet (dt. Ich muss Holz tragen), I ga wennu min Briöder siechs. (dt. Ich gehe meinen kranken Bruder besuchen.)

Ùnderschiid zwische dr Siidwalser Dialäkt [ändere]

In dr Siidwalser Dialäkt chaa mer in vyyle Merkmool e weschdligi Grùbe (Arrimmu, Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa, Remmalju) vùn ere eschdligi Grùbe (Gurin, Pumat, Saley) ùnderschaide. In dääre Ùnderdailig zaigd sich di ùnderschiidlig Bsiidliggschiichd: Di weschdlige Walsergmaine sin us em ùndere Wallis uus bsiidled woore, di eschdlige Walsergmaine vùm Goms im oobere Wallis uus.

1. mhd. æ

Mhd. æ in schwer, Käse, Montag

eschtligi Dialäkt: Aager: (Alp)chääs, Määntak. Gurin: schwäär, Chääsch, Määntak. Pomatt: schwäär, Chääsch, Määntak. Salei: schwäär, Chääsch, Määntak

weschtligi Dialäkt:. Arrimmu: schweer, Cheesch, Meentak. Eischeme: schwier, Chiesch, Mientak. Greschonei: schwer, Cheesch, Meentak. Im Land: schweer, Cheeisch, Meeintak. Makanaa: schwìer, Chìesch, Mientak. Remmallju: schweer, Cheesch, Meentak

2. Deenig in ere ùfige Silb, z. B. in Grabe, Ofe vs. Graabe, Oofe

Deendi Vokal hän Eischeme, Greschonei, a Rimmu, Remmalju, Makanaa ùn Im Land.

Chùùrzi Vokal wie im Wallis hän Saley, Pumat ùn Gurin.

3. Aisilberdeenig, z. B. in Grab / Greber vs. Graab / Greeber

Deendi Vokal hän Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa, a Rimmu ùn Remmalju.

Chùùrzi Vokal wie im Wallis hän Saley, Pumat ùn Gurin.

4. mhd. -nd

In vyyle Dialäkt im weschdlige Dail vùm Hooch- ùn vùm Hegschdalemanisch isch mhd. –nd in Wèèrder wie Hund, finde, Chinder, Rinde zue nn oder ng: Hunn/Hung, finne / finge, Chinner / Chinger, Rinne / Ringe. Au in vyyle Südwalser Dialäkt chaa mer des finde.

Eischeme: Hun / Hung, finnen. Greschonei: Hunn, finnä. Pumat: Hunn, finne. Salei: Hunn, finne.

Gurin: Hunn, finda. Remallju: Hund, finnu.

aber: Arrimmu: Hund, finda. Im Land: Hund, finde. Makanaa: Hund, finde.

5. mhd. ng

Mhd. –ng, z. B. in Hunger erschyynd in dr Siidwalser Dialäkt zem Dail no in dr alde Form.

[ŋg] (Hungger) hän Greschonei, Im Land ùn Makanaa

[ŋx] (Huncher) hed a Rimmu

[ŋ] (Hunger) hän Eischeme, Remmalju, Saley, Pumat ùn Gurin

6. germ. -kk

Germanisch kk, z. B. in drücke/drucke isch:

  • verschoobe zue kch z Im Land, Makanaa, Remmalju, Saley, Pumat ùn Gurin
  • nid verschoobe z Eischeme, Greschonei, a Rimmu

Literatur [ändere]

  • Angela Bacher: Bärulussä. Il prato più bello dell'orso. Suoni, nomi e luoghi nella parlata walser di Formazza. Tararà Edizione, Verbania 1995
  • Emil Balmer: Die Walser im Piemont. Francke, Bern 1949
  • Marco Bauen : Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont). Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28)
  • Karl Bohnenberger: Die Mundart der Deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten. Verlag Huber, Frauenfeld 1913 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik 6)
  • Silvia Dal Negro: The Decay of a Language. The Case of a German Dialect in the Italian Alps. Peter Lang, Bern 2004.
  • D'Eischemtöitschu. Vocabolario Italiano - Töitschu. Gressoney St-Jean (Aosta). Centro Studi e Cultura Walser della Vallle d'Aosta / Walser Kulturzentrum, 1988.
  • D'Eischemtöitschu. Vocabolario Töitschu - Italiano. Gressoney St-Jean (Aosta): Centro Studi e Cultura Walser della Vallle d'Aosta / Walser Kulturzentrum, 1998
  • Elisabetta Fazzini, Costanza Cigni: Vocabolario comparativo dei dialetti Walser in Italia. 1. Lieferung. Edizioni dell’Orso, Alessandria 2004 (Alemannica 1)
  • Elisabetta Fazzini Giovannicci: Die alemannischen Dialekte im westlichen Norditalien. Ein Forschungsbericht.. Franz Steiner Verlag, Wiesbaden 1978 (ZDL Beihefte 28)
  • Gertrud Frei Walserdeutsch in Saley. Wortinhaltliche Untersuchung zu Mundart und Weltsicht der altertümlichen Siedlung Salecchio/Saley (Antigoriotal). Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1970 (Sprache und Dichtung. Sonderreihe Berner Arbeiten zur Dialektologie und Volkskunde 18)
  • Giovanni Giordani: La colonia tedesca di Alagna - Valsersia e il suo dialetto. Nachdruck der 2. Auflage 1927
  • Greschoneytitsch. Vocabolario Italiano - Titsch. Gressoney St-Jean (Aosta). Centro Studi e Cultura Walser della Vallle d'Aosta / Walser Kulturzentrum, 1988.
  • Greschoneytitsch. Wörterbuch Titsch - Deutsch - Italiano. Gressoney St-Jean (Aosta): Centro Studi e Cultura Walser della Vallle d'Aosta / Walser Kulturzentrum, 1998
  • Fritz Gysling und Rudolf Hotzenköcherle: Walser Dialekte in Oberitalien in Text und Ton. Begleittexte zu den Sprachplatten des Phonogramm-Archivs der Universität Zürich. Frauenfeld 1952. 48 S. und 1 Karte.
  • Rudolf Hotzenköcherle: Umlautphänomene am Südrand der Germania. In: Fragen und Forschungen im Bereich und Umkreis der germanischen Philologie, Festgabe für Theodor Frings zum 70. Geburtstag. Berlin 1956 (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für deutsche Sprache und Literatur), S. 221–250.
  • Rudolf Hotzenköcherle: Die südwalserisch-ernetbirgischen Mundarten im Spiegel ihrer Verbalformen. In Maria Bindschedel, Rudolf Hotzenköcherle, & Werner Kohlschmidt (Hrsg.), Festschrift für Paul Zinsli, 79-98. Francke, Bern 1971
  • Hans Kreis: Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen. Francke Verlag, Bern 1958
  • Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano - Tittschu. Centro Studi Walser - Rimella - Sede in Torino. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 1995.
  • Charles V. J. Russ: Die Mundart von Bosco Gurin. Eine synchronische und diachronische Untersuchung. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2002 (ZDL Beihefte 120).
  • Pio Scilligo: Pumattertietsch Werterbeuch. Vocabolario Formazzino-Tedesco-Italiano e Italiano-Formazzino-Tedesco / Pumattertietsch-Waeltsch-Tietsch und Waeltsch-Pumattertietsch-Tietsch. IFREP, Roma 1993.
  • Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS). Begr. von Heinrich Baumgartner und Rudolf Hotzenköcherle. In Zusammenarbeit mit Konrad Lobeck, Robert Schläpfer, Rudolf Trüb und unter Mitwirkung von Paul Zinsli herausgegeben von Rudolf Hotzenköcherle. 8 Bde, Einführungsband, Abschlussband. (1962-2003)
  • Max Waibel: Die volkstümliche Überlieferung in der Walserkolonie Macugnaga (Provinz Novara) . (SSGV ; 70). Basel : SGV, 1985.
  • Paul Zinsli: Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien. Verlag Huber, Frauenfeld 1968
  • Paul Zinsli: Südwalser Namengut. Die deutschen Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.. Verlag Stämpfli & Cie AG, Bern 1984.
  • Peter Zürrer: Wortfelder in der Mundart von Gressoney. Ein Beitrag zur Kenntnis der norditalienischen Walser-Mundarten. Frauenfeld 1975 (Beträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung 21).
  • Peter Zürrer: Wörterbuch der Mundart von Gressoney. Mit einer Einführung in die Sprachsituation und einem grammatischen Abriss. Frauenfeld 1982. (Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung 24).
  • Peter Zürrer: Sprachinseldialekte. Walserdeutsch im Aostatal. Aarau 1999. (Reihe Sprachlandschaften 23)
  • Peter Zürrer: Sprachkontakt in Walser Dialekten. Gressoney und Issime im Aostatal (Italien) Franz Steiner Verlag, Wiesbaden/Stuttgart 2009 (ZDL Beihefte 137) ISBN 978-3-515-09358-3