Bregaglia

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Bregaglia
Wappe vo Bregaglia
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Region: Malojaw
BFS-Nr.: 3792i1f3f4
Poschtleitzahl: 7603 Vicosoprano
7605 Stampa
7606 Bondo
7608 Castasegna
7610 Soglio
7516 Maloja
Koordinate: 765655 / 13471746.34349.5906237994Koordinaten: 46° 20′ 36″ N, 9° 35′ 26″ O; CH1903: 765655 / 134717
Höchi: 994 m ü. M.
Flächi: 251.45 km²
Iiwohner: 1536 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.comunedibregaglia.ch
s Dorf Soglio

s Dorf Soglio

Charte
Albignasee Lej da Champfèr Lago Bianco Lago di Lei Lago di Gera Lago di Livigno Lago di S. Giacomo-di Fraéle Lago di Poschiavo Lago di Monte Spluga Lai da Marmorera Silsersee Silvaplanersee St. Moritzersee Stazersee Sufnersee Italie Region Albula Region Bernina Region Viamala Region Engiadina Bassa/Val Müstair Region Plessur Region Prättigau/Davos Bever GR Bever GR Bregaglia Celerina/Schlarigna Madulain Madulain Pontresina La Punt-Chamues-ch Samaade Samaade S-chanf Sils im Engadin/Segl Silvaplana St. Moritz Zuoz ZuozCharte vo Bregaglia
Iber des Bild
w

Bregaglia oder Bergell (im Bergeller Dialekt Bargaja, uf italienisch und rätoromanisch  Bregaglia?/i) isch e politeschi Gmaind i der Region Maloja vom Bündnerland. Si liit im obere Deil vom Daal Bergell.

D Gmaind isch am 1. Jänner 2010 us de ehemolige Gmainde Bondo (uf Dütsch: Bundth), Castasegna, Soglio, Stampa und Vicosoprano entstande. Die sind zäme früener im Kreis Bergell vom Bezirk Maloja gsi, wo ane 2016 d Region Maloja worden isch.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe vo dr Gmaind Bregaglia nimmt die mäischte Hauptelemänt vo de alte Wappe vo de früenere Gmainde im Daal uf. Es zeigt unde en Muur, was sech uf die berüemti Sperralaag vo Castelmur bi Bondo beziet, und obedra en Staibock, wo i dr Heraldik en «gmaini Figuur» isch und wo scho im 13. Joorhundert als Wappedier vom Bischof vo Chur ggulte het und jetz au im Kantonswappe stoot.[2] Dr Steibock und d Farbe Schwarz und Wyss sind vom alte Wappe vom Gotteshuuspund abgleitet, wo s Bergell bis ane 1803 dezue ghört het.

Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Bergell liit a der Sproochgränze zwüschen em alemannische Sproochruum, em lombardische Sproochgebiet und em Areal vom Rätoromanisch im Oberengadin, em Putèr. I de Dörfer em Fluss Maira noo redt me en romaneschi Mundart, wo mit der lombardische und der rätoromanische Sprooch verwandt isch, s Bargaiot.[3] Über dä Tieläkt het d Radiosändig Schnabelweid am 25. Februar 2016 en eigeti Uusgab brocht.[4] Mit Hilf vo der Bergeller Sekzion vom Kulturveräin Pro Grigioni Italiano het dr Luigi Giacometti ane 2012 es Wörterbuech vom Bergäller Tieläkt vo oberhalb vo dr «Porte» useggä,[5] und ane 2015 isch under dr Leitig vom Marco Ranzoni s drüsproochige Repertorium vom Giacometti sym Wörterbuech mit düütsche und iteliänische Bedütige usecho.[6] I dr letschte Zyt wird im Bergell immer mee au Iteliänisch gredt, wo sid langem di offiziell Amtssprooch vo dr Gmaind isch. Im Ferieort Maloja sind d Sprooche Italiänisch und Dütsch gmischt.

I de Bärg- und de Fluernäme sind alti Wörter vo der Mundart erhalte blibe:

  • Albigna heisst uf dütsch «wysse Bach»
  • Casaccia heisst «s alte Huus»
  • Clüs heisst «ängi Stell»
  • Crepp heisst «Felse»
  • Lägh heisst «See»
  • Malögia heisst «Wald vo Erle»
  • Mott heisst «Hügel»
  • Prä heisst «Matte»
  • Sasc, Sascel und Sascia heisst «Stei, Felse»
  • Teggiola heisst «Alphütte»

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmaind Bregaglia het e Flechi vo 251,5 Kwadratkilometer und isch die gröschti Gmaind vo der Region Maloja und die feuftgröschti vom Bündnerland. D Nochbergmainde sind i der Schwiiz: Oovers, Surses und Sils im Engadin, und z Italie i der Provinz Sondrio: Plurs, Villa di Chiavenna, Novate Mezzola, Val Masino und Chiesa in Valmalenco.

S Biet vo der Gmaind Bregaglia lyt zum gröschte Deil im Bündner Süddaal Bergell und het derzue no im Nordoschte ännet em Malojapass (1817 Meter über Meer) im Oberengadin en grossi Flechi mit em Dorf Maloja, wo früener zu dr Gmaind Stampa ghört het und s erschte Dorf am Flusslauf vom Inn isch; und im Nordweschte ghört an no s obere Madriischtaal zu Bregaglia.

D Kwelle vom Inn lyt bim Lunghinpass uf em Gmaindbiet vo Bregaglia.[7] Au en Deil vom Silsersee mid em Dorf Isola und der erscht Näbefluss vom Inn, der Fedozbach, wo vom Fedozgletscher chunt, liit ganz i dr Gmaind Bregaglia. Der Gletscher foot bim Firn vom Piz Fora a, wo 3363 Meter höch isch.

Der högscht Bärg vo dr Gmaind isch d Cima di Castello mit 3379 Meter. Die liit im Weschte vom Fornogletscher, wo druss dr Bach Orlegna flüsst, der wichtigscht Näbefluss vo der Maira. D Orlegna flüsst um d Bärgchetti mid em Piz Bregaglia (2961 m ü. M.) ume und über d Cavlocalp i d Nöchi vo Maloja und den uf Casaccia abe. D Maira chunt us em Val Maroz uf der Nordsyte vom Taal oben abe und isch der Hauptfluss vom Bergell. Mid em iteliänische Name Mera flüsst si bi Castasegna is undere Bergell uf Italie abe, dur Chiavenna dure und denn bi Novate in Comersee. Bi Vicosporano flüsst d Albigna und bi Bondo d Bondasca us irne Sytetääler i d Maira.

Zwüschem Malojapass und Castasegna ligge im Daal d Dörfer Casaccia, Löbbia, Roticcio, Vicosoprano, Borgonovo, Stampa, Coltura, Muntac, Promontogno, Bondo und Soglio.

Bi Promontogno het s im Daal en ängi Stell mid ere Felseschlucht und ere starche Stygig. Do isch sid der antike Zyt e Sperrmuur, wo sogar im ene römische Schriftstück, em Antoninische Itineraar, gnännt wird. Uf Rätoromanisch oder Lombardisch heisst das Bouwärch Müraia. Im Middelalter isch uf em Hügel über der Müraia en Burg mi em Name Castelmur gsi. Das isch scho ganz früech die südlechschti Feschtig vom Bischtum vo Chur gsi mit ere Zollstell derby. Die Burg isch au scho im Urbar vom Riichsguet z Churräzie vo ane 842 erwäänt, und e Dienschtmaa vom Bischof het die ganzi Feschtig und d «Porte», also d «Tüüre» vom Daal, undedra ghüetet. Sid em Middelalter het me s Taal i d Abschnidd «ob der Muur» und «under dr Muur» ydeilt. Grad bi Castelmur isch jetz s Dorf Promontogno. Sid 1993 goot die neui Kantonsstrooss mid em Promontogno-Dunnel, wo 670 Meter lang isch, under em Hügel vo Castelmur dure und mid ere Brugg bi Bondo über de Underlauf vo dr Bondasca.[8]

s grosse Schuttgebiet vo dr Bondasca bim Dorf Bondo, Fotografii vo ane 1870

S Dorf Bondo lyt grad unden a Castelmuur uf em wyte Schuttchegel, wo der Bärgbach Bondasca im Verlauf vo Joortusete ufgschüttet het. Dr Bach chunt us em acht Kilometer länge Bondascataal vo de Bärge um d Cima della Bondasca (3289 m ü.M.) abe und mündet bi Bondo id Maira. A de Bärgflanke zoberscht im Taal sind sibe Gletscher, dr gröscht isch dr Bondascagletscher. A de stotzige Bärghäng sind übr dr Baumgränze fascht überall Felsmassyv und stäili Grashäng, so dass me im Daal inn keini grosse Alpweide het chönnen alegge. Ufem Taalbode het s i de grodete Stelle im Wald es baar Mäiesäss; die heisse im Bargaioter Tieläkt Prä (was vom latynische «pratum» chunt und Weid bedütet), die einzelne Mäiesäss sind Gerp, Selvartigh, Lera, Lumbardui und Laret. Bi Prä isch d Wasserfassig vom Chraftwärch Bondo.

Der Taalbode im Bondascadaal inne isch am 23. Augschte 2017 nach emene grosse Bärgsturz am Piz Cengalo vo Felse und Gröll und ere starche Schuttlawyne höch zuetekt worde. 12 Hüüser uf de Mäiesäss und vier im Dorf Bondo sind beschädiget oder zerschtöört worde, und vermuetli sind bi däm Ereignis au Wanderer, wo im Bondascadaal underwägs gsi sind, ums Läbe cho. Dr Muurgang, wo sech wägem Schmelzwasser vom Gletscher pildet het, isch bis is Dorf Bondo abe gloffe und het au d Brugg vo dr Kantonsstrooss überschwemmt, wo sider für en ungwüssi Zyt zue gsi isch. Mit em Signal vom technische Syschteem, wo a dr Bondasca im Taal obe Muurgäng früech erkennt, isch d Taalstrooss sofort mit de Ample gspeert worde, so dass keini Auto uf dr Strooss unden am Dorf vo dr Überschwemmig überrascht worde sind.[9][10] S ganze Dorf Bondo het me uf Befääl vo dr Gmaindverwaltig e Zyt lang müesse evakuiere. Am 25. Augschte 2017 isch e zweite Muurgang vom Taal obenabe cho und het no mee Hüüser am undere Dorfrand preicht, und wärend de Ufruumarbete a dr Kantonsstrooss isch am 31. Augschte no en dritte grosse Murgang us em Bondascataal cho, wo no mee Gröll näb em Dorf Bondo häregleit und jetz au die alti Kantonsstrooss uf der andere Taalsyte vertwütscht het.[11] S Schwiizer Milidäär het derno zäme mit em Kanton s Bondascadaal überwacht, dr Zivilschutz het ghulfe Material z evakuiere, und e Boufirma us em Underland het dr gross Schuttfänger näbem Dorf i monetelanger Arbet wider läär gruumet. Im Uuftrag vom Kanton het me d Brugg vo dr Kantoonsstroos über d Bondasca wider gflickt; am 24. Nofämber 2017 het se dr Kanton füre Vercheer wider uuftoo.[12] E Deil vo de Hüüser, wo i de letschte Joore wyt unde uf em Schwemmland vo de Bondasca bout worde sind, sind so starch beschädiget, ass me vilech do drin nümm wird chänne woone. De Hüüser i dr alte Zoone vom Dorfchärn hets nüt gmacht.

Spuure vo früenere Bärgstürz gseet me im Bergell a vilne Stelle. Der Kunstmooler Alberto Giacometti, wo vo Stampa gsi isch, het öpe 1930, won er e grosse Felssturz am Piz Lunghin bi Maloja gsee het, dervo s Bild «La Montagna» gmoolet.[13] Ane 1955 isch e Bärgsturz uf s Maiesäss Durbegia gheit.

D Bärgchetti im Süüde vom Daal isch gröschtedeils nur für Alpinischte zuegänglech; si het chuum Bärgsäddel, wo me drüber cha goo. Vo Maloja us goot en Bärgwääg gäge Süde über de Murettopass (2559 m.ü.M.), wo bis is 19. Joorhundert als Saumwääg bruucht worden isch, is Malencotaal und uf Sondrio im Veltlin. Über die chlynere Übergang uf Itaalie, so wie öpe dr Fedozpass (uf iteliänisch «Passo dell’Oro»), dr Fornosaddel, dr Castellopass, dr Bondopass und dr Trubinascapass, cha me deils nur mid alpine Höchtuure goo.

Oben a Vicosoprano liit im Albignataal under em Albignagletscher der Albigna-Stausee, wo s Elektrizitätswerch vo Züri (EWZ) vo 1955 bis 1959 mid ere Konzässion vom Kanton Graubünde für s Chraftwärch Bergell bout het.[14] S obere Chraftwärch stoot bi Löbbia und s undere bi Castasegna, dezwüsche isch a der Maira s dritte Chraftwärch z Bondo, und oben a Löbbia sdtoot no s Chraftwärch Lizun. Der Stroom goot vo Löbbia uus dur ne Hochspannigsläitig über e Septimer uf Bivio, wo d Bernina-Julier-Läitig vo dr repower derzue chunt, und denn uf Sils im Domleschg und uf Züri.

Am Piz dal Päl oben am Albingnastausee stoot d Albignahütte[15] vom Schwiizer Alpeclub, am Fornogletscher d Fornohütte,[16] im Bondascataal über der Leraalp d Sasc Furä-Hütte[17] und am öschtleche Taaländi bim Cacciabellapass d Sciorahütte.[18] Dr Bärgwäg zwüsche dene beide Bärghüüser, wo d Gmaind im Summer 2017 wäg em unstabile Felse am Piz Cengalo gsperrt het, isch am 23. Augschte 2017 bim grosse Bärgsturz verschüttet worde. Die beide SAC-Hütte het me müesse zuetue.

D Granitbärge uf der Südsyte vom Bergell zelle bi de Bärgschtyyger zu de beliebtischte Chlätterregione vo dr Schwiiz.[19] Der Fels isch i vilne Gebiet kompakt und bsunders hert und me cha guet dran ufe und drüber chlättere.[20] Im Fornotaal wächslet der Granit mit Schiifer ab.

D Uussicht vo Soglio zum Pizzo Badile

Der Pizzo Badile (3305 Meter über Meer) isch der bekanntischt vo dene Bärge. Uf der iteliänische Syte ligge noch under däm Bärgmassiiv grad no vier wyteri Bärghütte. Ufe Monte Sissone (3330 Meter) sind ane 1864 d Ängländer D. W. Freshfield, J. D. Walker, F. F. Tuckett und W. A. B. Coolidge als erschtei gschtige, ane 1865 sind si als erschti ufe Castello und 1867 ufe Badile ggange; ane 2017 fyret s Bergell 150 Joor Erschtbestyygig vom Badile.[21] Der berüemtischt Bergeller Bärgfüerer isch dr Christian Klucker us Oovers gsi. Uf em Bärggraat vom Spazzacaldeira weschtlig vo dr Albigna-Schtaumuur isch en höche, filygrane Felsechopf, wo bi de Bärgschtyyger legendäär isch, d Fiamma. Die 25 Meter höchi Steinoodle, wo erscht ane 1935 s erschte Mol beschtige worden isch, isch eine vo de Felse i de Alpe, won am meischte uf Bilder zeigt wird, und me seit, si sig s alpiine Sümbol vom Bergell.[22][23]

Über d Bärgchetti im Norde goot vo Casaccia us der alt Handelswääg vo Cläve uf Chur übere Septimerpass (Rätoromanisch Pass da Sett). Dr Wääg goot vo Casaccia us zerscht dr Maira noo uf d Alp Maroz Dora und denn steil s Tääli vom Septimerbach (Aua da Sett) z duruuf zu dr Passhöchi (2310 m. ü. M.). D Gmaindgränze vo Bregaglia isch nid ganz obe ufem Bärg, sondern anderthalb Kilometer undedra uf dr Südsyte bi de Felse, wo Sascel heisse. Uf der Nordsyte goot der Wääg über d Septimeralp uf Stella und Tüüfakaschta abe.

Vo Soglio us cha me uf emene andere Saumwääg wyter im Weschte übere Duanapass is Duanadaal goo, wo der oberscht Abschnidd vom Maroztaal isch. Im Nordweschte vo Duana isch der Bergalgapass is Taal Bergalga, wo nid zu dr Gmaind Bregaglia, sondern zu Oovers ghört. Grad bim Bergalgapass goot dr Rodapass is Madrischtaal. Vo däm höche Bärgdaal ghört der ober Deil zu dr Gmaind Bergell, und zwoor zum Areal vo der ehemolige Gmaind Soglio. S Madrischwasser (Ägua da Madris) flüsst bi der Merlaalp über d Gmaind- und Bezirksgränze is undere Madrisch abe, wo sid der Besidlig dur d Walser dütschsproochig isch und i der Gmaind Oovers liit. Der Bach heisst jetz Madrischer Rhy und isch wie der Bergalgabach e Zuefluss vom Oovner Rhy. Dä flüsst bi Starlera in Ferrerarhy, wo bi dr Roflaschlucht z Andeer zum Hinderrhy abe chunt.

Dur d Gmaind Bregaglia laufe also die drü grosse kontinentaale Wasserscheide zwüsche de Yzugsgebiet vom Rhy, vo dr Donau und vom Po, und s Wasser us em Gmaindbiet chunt am Ändi id Nordsee, is Schwarze Meer und is Middelmeer.

Im grosse Gmaindbann sind usser em Silsersee und em Albignastausee au no der Cavlocsee, der Bitaberghsee, der Lunghinsee, der Duannasee, der chly Duannasee, der Calderasee, en Deil vo de Schwarzseen im Madrisch und es baar chlyni Bärgsee am Rodapass.

Z Castasegna unde liit der Brentan, der gröscht Cheschtelewald vo Europa. Scho s düütsche Joorbuech vo der Forstchund vo ane 1835 het über dä Wald brichtet.[24] En neue Leerpfad infermiert über di alti Kultur vo de Cheschtele,[25] wo vom Veräin vo de Bärgeller Cheschtelebuure Associazione castanicoltori Bregaglia wyter pflegt wird.[26]

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Zaal vo de Ywooner i de Dörfer sid der Middi vom 19. Joorhundert:

d Muur bi Castelmur

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wärend der Zyt vo der keltische Kultuur vo Europa het im Taal s Volch vo de Bergaleer (latynisch: Bergalei) gwoont, wo im erschte vorchrischtleche Joorhundert scho zum Römische Riich ghört het.[27] Z Castelmur, wo e römeschi Stazion am Wäg über d Alpe gsi isch, het me en Inschrift für e Gott Mercurius Cissonius gfunde.[28]

Ane 842 isch d Feschtig vo Castelmur s erschte Mol im ene Dokumänt gnännt, ane 988 d Chile Nossa Donna vo Castelmur, ane 1096 s Dorf Vicosoprano, 1160 Casaccia, 1186 s Dorf Soglio, ane 1244 Maloja, 1354 Stampa und ane 1380 s Dorf Bondo. Im Middelalter isch Vicosoprano der Houptort vom Bergell gsi. I dem Dorf isch d Säumerorganisazion vom Taal ygrichtet gsi, im 13. Joorhundert isch dr Senweledurm, e chreisrunde Burgdurm, bout worde, und do isch der Bärgeller Stroossezoll vom Churer Bischof gsi.

Im Middelalter isch s Bergell id Gricht Oberporta und Underporta für d Gebiet beidsyts vo dr Müraia bi Castelmur deilt gsi. Z Casaccia tränne sech d Passstroosse über e Malojapass zum Julierpass und über e Septimer. Bim Dorf sind im Middelalter e Burgdurm, wo hüt Turraccia heisst, und d Gaudenz-Chile, wo spöter e Wallfaartsort gsi isch, bout worde. Ane 1367 sind Verträter us em Bergell mit Lüt us anderne Bündner Tääler zämecho zum en Bund z gründe. Das isch dr Gottshuusbund worde.

d Passstrooss am Maloja im Winter, mid emene Poschtauto

I dr Middi vom 16. Joorhundert sind d Bergeller Pfarreie refermiert worde. I de Bündner Wirre (ladinisch Scumpigls grischuns) händ d Spanier Bondo ane 1621 abebrännt.

D Strooss über e Malojapass isch scho i dr Römerzyt bruucht worde. Me gseet no hüt Räschte vo der alte Spuur im Felse under em Belvedere-Durm. Ane 1776 isch en erschti besseri Strooss vo Casaccia der Bärg z duruff bout worde, und vo 1827 bis 1839 het dr Kanton Graubünde die modärni Strooss mit ere glychmässige Stygig bout, wo mit 22 Kurve über dä Steilhang ender em Dorf Maloja goot. Wyter unden im Taal isch es bis nach der Middi vom 19. Joorhundert ggange, bis die nöji Kantonsstrooss uf Italie abe fertig gsi isch. Bi Promontogno under der Müraia het d Taalstrooss e Brugg über d Maira und bi Stampa goot si under zwei riisige Felsblöck dure, wo vom Bärg abe gheit sind. Die Stell heisst Sasc Tacà, das heisst uf dütsch «Stei, wo sech berüere». Ane 1846 het der Poschtvercheer uf Kläve abe agfange, sid 1922 fahrt es Poschtauto durs Taal. Es baar vo de alte Kunstboute, vor allem die schöne Bogebrugge, vo dr Bergeller Strooss ghöre zu de Sehenswürdikeite vom Taal.

Vo Bondo us goot e Faarstrooss uf Soglio ufe, wo uf ere Terrasse über em Mairataal liit.

Architektuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmaind Bregaglia het ane 2015 vom Schwiizer Heimetschutz der Wakkerpriis übercho, wil si guet zu de alte Dorfchärn gluegt het.[29]

dr Palazzo Salis z Bondo

Bsunders bekannti Gebäu im Gmaindbiet sind:

  • d Burg Castelmur z Promontogno
  • dr Senveledurm us em Middelalter z Vicosoprano
  • die vorgschichtlechi Befestigung uf La Mota bi Coltura
  • s alte Dorfzäntrum vo Bondo
  • s Huus Cas’Alta z Soglio
  • s Huus Casa Battista z Soglio
  • s Huus Casa di mezzo z Soglio
  • s Schloss Castello Castelmur z Stampa
  • der Palazzo Salis z Soglio, 1630
  • der Palazzo Salis z Bondo[30]
  • di refermierti Chile Nossa Donna Castelmur z Bondo
  • di alti Mairabrugg z Promontogno
  • di alti Mairabrugg z Stampa
  • s Atelier vom Segantini z Maloja
  • s Huus Casa Cunvent z Casaccia
  • s Huus Casa Spargnapani z Castasegna
  • di refermierti Chile San Lorenzo z Soglio
  • di refermierti Chile San Giorgio z Borgonovo
  • di refermierti Chile Sankt Peter z Stampa
  • di refermierti Chile Santa Trinità z Vicosoprano
  • di refermierti Chile Sankt Martin z Bondo
  • s Huus Ciäsa Granda mit em Bergeller Taalmuseum z Stampa
  • der Woondurm La Torr z Vicosoprano
  • s Hotäll Maloja Palace z Maloja
  • s Huus Perico z Maloja
  • di alti San Kassians-Brugg über d Maira z Vicosoprano
  • d Ruiine vo dr Chile und vom Hoschpiiz Sankt Gaudenz z Casaccia
  • s Huus vom Vogt mid em Archyyv z Vicosoprano
  • der Durm Torre Belvedere z Maloja
  • s Huus La Motta z Maloja
  • s Hotäll Bregaglia z Bondo
  • s Chraftwärch Löbbia
  • dr Woondurm Roccola z Castasegna vo 2004

Lüt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Giovanni Beccaria (1511–1580, refermierte Pfaare, z Bondo
  • Giovanna Caflisch (* 1933), Moolere, z Bondo
  • Andrea Garbald (1877–1958), Fotograf, vo Castasegna
  • Alberto Giacometti (1901–1966), Chünschtler, vo Stampa
  • Giovanni Giacometti (1868–1933), Chünschtler, vo Stampa
  • Bruno Giacometti (1907–2012), Architekt, vo Stampa
  • Luigi Giacometti, Pfaarer und Tieläktoloog
  • Walther Kauer (1935–1987), Schriftsteller (Theater und Hörschpiil in Dütschsschwiizer Mundart)
  • Christian Klucker (1853–1928), Bärgfüerer und Pionier vom Alpinismus[31]
  • Giovanni Andrea Maurizio (1815–1885), vo Vicosoprano, Landamme
  • Elvezia Michel-Baldini (1887–1963), Chünschtlere, vo Soglio
  • Giulio da Milano (1504–1581), refermierte Pfaarer
  • Camille de Renesse (1836–1904), Erbouer vom Hotäll «Palace» z Maloja
  • Petrus Domenicus Rosius à Porta (1734–1806), refermierte Pfaarer und Chilehischtoriker, z Soglio
  • Carlo Salis (* 1948), Chünschtler, vo Soglio und Bondo
  • Johann Baptist Salis-Soglio (1570–1638), Oberscht vom Gotteshuusbund und Landeshoupme vom Veltlin
  • Girolamo von Salis-Soglio, wo dr Salis-Palascht z Bondo bout het
  • Ulysses von Salis (1594–1674), Offizier in französische Dienschte, Landamme
  • Jakob Arnold von Salis (1847–1923), Theoloog
  • Arnold von Salis (1881–1958), Archäoloog
  • Johann Gaudenz Dietegen von Salis-Seewis (1825–1886), Jurischt und Politiker
  • Johann Ulrich von Salis-Soglio (1790–1874), Komendant vo Schwiizer Truppe
  • Carl von Salis (1886–1941), Mooler
  • Giovanni Segantini (1858–1899), Chünschtler
  • Pier Paolo Vergerio (1498–1565), Theoloog, Diplomat, Übersetzer vo der Bible, vo Vicosoprano

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Erwin Poeschel: Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden, Band V. Die Täler am Vorderrhein, II. Teil. Die Talschaften Schams, Rheinwald, Avers, Münstertal, Bergell. Bern 1943, ISBN 978-3-906131-20-7.
  • Jürg Rageth: Kleine Ur- und Frühgeschichte des Bergells. Stampa 2011. ISBN 978-3-033-03046-6.
  • Ursula Bauer: Grenzland Bergell. Wege und Geschichte zwischen Maloja und Chiavenna. Zürich 2017.
  • Silvia Andrea: La Bregaglia. Escursioni nel paesaggio e nella sua storia. Bellinzona 2016.
  • Elvira Salis: La nossa storia. Ricette e tradizioni per i 90 anni della "Società femminile Bregaglia Sottoporta". Bondo 2015.
  • Crisitan Copes: La Bregaglia. Una valle di confine tra Svizzera e Italia. Bondo, Chiavenna 2014.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Bregaglia – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Standeskanzlei Graubünden: Wappenbuch des Kantons Graubünden, Chur 1982.
  3. Karl Wüst: Das Bargaiot – Bergeller Dialekt im Durchzug uf feuilletondienst.ch
  4. Christina Caprez: «Bargaiot» – das Amalgam der Bündner Sprachen, e Sändig vo dr Schnabelweid uf srf.ch
  5. Luigi Giacometti: Dizionario del dialetto bregagliotto. Variante di Sopraporta. Castasegna 2012.
  6. Marco Ranzoni: Repertorio del dialetto bregagliotto, a partire dai termini in italiano e in tedesco. Castasegna 2015.
  7. Bergwanderung zur Dreifach-Wasserscheide am Pass Lunghin uf wanderungen.ch
  8. Tunnel Promontogno uf structurae.de
  9. Bondo: Dorf nach Bergsturz evakuiert uf gr.ch
  10. Eine Geröllawine streifte das Dorf Bondo uf nzz.ch
  11. Neuerlicher Murgang: Das Grauen in Bondo nimmt kein Ende uf nzz.ch
  12. Malojapassstrasse wieder normal befahrbar. Erstmals nach dem Bergsturz im August ist die Kantonsstrasse am Malojapass im Raum Bondo wieder normal befahrbar. uf suedostschweiz.ch
  13. Fondation Alberto et Annette Giacometti
  14. Strom für Zürich und das Bergell uf ewz.ch
  15. d Albignahütte
  16. d Fornohütte
  17. d Sasc Furä-Hütte
  18. s Sciorahütte
  19. d Chlätterregion Bergell
  20. Bergell. Traumland aus Granit uf sascfura.ch
  21. Jubiläum Piz Badile (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.bregaglia.ch uf bregaglia.ch
  22. Paul Nigg: Bergell: Gebietsführer für Wanderer, Bergsteiger und Kletterer. Münche 7. Uuflaag 2004, Syte 248.
  23. Spazzacaldeira, 2487 m. NO-GRat 4c, "Fiamma" 5c. Auf dem Wahrzeichen des Bergell. uf nature-classic.at
  24. E. W Freiherr von Wedekind: Neue Jahrbücher der Forstkunde. Band 10, Darmstadt 1835, Syte 66–68.
  25. Der Cheschtelewald vo Castasegna uf castagneto.ch
  26. Kastanienfestival Bergell uf kastanienland.ch
  27. Regula Frei-Stolba: Die Räter in den antiken Quellen. In: Das Räterproblem in geschichtlicher, sprachlicher und archäologischer Sicht. 1984, Syte 6-21.
  28. Inschrift vo Castelmur: HM 28
  29. Der Heimatschutz würdigt Bergell uf nzz.ch
  30. Sara Beatriz Gavazzi, Jane Bihr-de Salis, Diego Giovanoli-Fromm: Il palazzo Salis di Bondo. Una villa di residenza estiva nelle Alpi retiche. Bondo/Malans 2002.
  31. Autobiografii vom Christian Klucker: Erinnerungen eines Bergführers. Uuseggä vom Ernst Jenny. Erlenbach-Zürich 1930. Neuuusgab vom Emil Zopfi. Zürich 2010.