Im Röseligarte

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Im Röseligarte. Der dritt Band usem Johr 1910

Im Röseligarte isch dr Titel von ere Samlig vo alte Lieder, wo dr Bärner Sproochforscher, Gimnasiallehrer und Mundartschriftsteller Otto vo Greyerz im früene 20. Johrhundert zämetreit und im Truck useggää het.

dr vo Greyerz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Otto vo Greyerz het als Sproochlehrer de schwiizerdüütsche Tieläkt i dr Schuel mee Gwicht welle ggää, so wien ers vom Jost Winteler und vo andere erfaare gha het, wone d Muetersprooch wichtig gsi isch. Är het über d Mundartliteratuur i dr Schwiiz gforschet und gschribe, und är het es bärndüütsches Wörterbuech agfange redigiere.[1] Vom vo Greyerz gits Büecher zu de Wärch vom August Corrodi und mit Tegscht usem Johann Peter Hebel sim «Rhinische Schatzchäschtli».[2]

Mit sine Büecher über e Sproochunterricht und über d Gschicht vo de Volchslieder[3][4], mit wüsseschaftleche Arbete und eigete Teaterstück het dr vo Greyerz vil Neus für d Sproochkund und d Sproochdidaktik brocht. Am Ändi isch d Sammlig vo Volchslieder mit em Titel Im Röseligarte sis erfolgrychschte Wärch blibe.

Usgoobe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vom 1908i aa bis 1925 het dr Otto vo Greyerz die Liederbuchreie mit sächs Bänd im Francke-Verlag z Bärn useggää:

  • Band 1: 1908
  • Band 2: 1909
  • Band 3: 1910
  • Band 4: 1911
  • Band 5: 1912
  • Band 6: 1926.

Ane 1976 isch di ganzi Serii bim Francke nöi usechoo.

Wo di erschte föif Bänd truckt gsi sind, het dr Francke-Verlag ane 1916 es bsunders Liederbüechli mit de bekannte Stück aabote.[5] E nöji Gsamtusgoob i eim Buech mit em ene Vorwort vo dr Musikforschere Brigitte Bachmann-Geiser hed dr Zytglogge-Verlag im Joor 2008 gmacht.

Inhalt und Zyl vo dere Samlig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wo dr vo Greyerz für d Wandmoolereie vo sim Fründ Rudolf Münger im Chornhuuschäller z Bärn es baar Titel vo Volchslieder usgwäält het, so dass se de dr Münger a d Wänd chönn schrybe, isch em ufgfalle, wie wenig ass me wüssi über die alti Kunscht vo de Tieläktlieder.[6] I de Johr drufabe isch vil gscheh für zum d Singkultuur i dr Schwiiz erforsche, so wie denn jo au i de dütsche Nochbergebiet. Di Schwiizerisch Gsellschaft für Volchskund het im 1906i d Volchslied-Akzioon agfange, zum im ganze Land di alte Lieder z samle, und si het s Schwiizerische Volksliedarchyv z Basel ggründet.

Zum dr Mundart i dr Schuel und au im öffentlieche Läbe mee Platz z gää, het dr vo Greyerz verlangt, me sell wider di alte yheimischi Lieder singe statt eifach nume di neue meerschtimmige hochdüütsche Gsäng, wie si im 19. Joorhundert ufchoo sind. Nume sind die alte Lieder gar nid so eifach z finde gsi. Drum het är sech vo Lüt ufem Land d Liedtegschte, wo si könnt oder ghört hend, lo schicke. Und är het i Tegschtbüecher, zum Biischpil em Ludwig Tobler sine Schwiizer Volkslieder[7], i alte Singhefter und i private Archyv noch andere Lieder und de Melodie, wo s derzue gää het, gsuecht. Zu einzelne Lieder het me scho denn us verschidene Singtradizioone use mee als nume ei Melodie könnt, grad au wil s jo en alte Bruuch bi de Dichter gsi isch mängmol eifach z säge, me soll die Värs zu dere oder dere süscht scho beliebte alte Melody singe. Wenn em vo Greyerz zumene Lied doch niemer me d Musigg het chönne aggää, so het är se deils nume mid de Worte im „Röseligarte“ abtruckt, oder usmaamswys het är vom Komponischt und Hochschuellehrer Gottfried Bohnenblust derzue nöji Noote lo setze, so dass me die Lieder au wider het chönne singe und ablose.[8]

I de sächs Bändli vom „Röseligarte“ gits gsamthaft 166 Lieder, wo us der Zyt vom 16. bis zum früene 20. Joorhundert chöme. Zu allne het dr Otto vo Greyerz wüsseschaftlechi Notize gschribe mid allem däm, won är über iri Gschicht, d Härkumpft und d Singtradizioon usegfunde gha het.

Übere Name vo dene Liederbüechli[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Vorwort zum erschte Heft vom „Röseligarte“, wo ane 1908 usecho isch, schrybt dr Liedersamler, wie-n-är uf dä Name cho isch. Är seit, me chönn i der Kultuur di eifache Volkslieder mit eme schöne Bluemegarte verglyche, wo s bi-m-ene Huus näb allem andere au no set ha, eifach wils schön sig d Roosen und di andere Gwächs azluege und bi dene im Bluemegarte chönne z verwyle.[9] Vo däm Bild här het dr vo Greyerz also sin Titel „Im Röseligarte“ gha, wo me denn i dr Schwiiz gschnäll könnt und gärn gha het.

S Motyv vome Roosegarte chunnt au in gwüssne Lieder vo dr Samlig vor, wo s eint dervo ursprünglich usem Düütsche isch und bim Singe nur halb in Tieläkt übersetzt worden isch:

«… Im Röseligarte / Da will i dir warte / Im grünen Klee, im weissen Schnee. …»[10]

Dr vo Greyerz het nonig alli sächs Heft fertig gha, wo das Titelmotiyv grad imene ganz andere, nöi dichtete Lied vorcho isch. Das früsche Gedicht basst ganz guet zu dene alte Soldate- und Abschidslieder, wo me-n-au im „Röseligarte“ findet. Grad im Erschte Wältchrieg sind die Theeme wider aktuell worde, und es sind au nöji Milidäärliederbüechli für d Soldaate usecho. Bsunders beliebt sind i dr Schwiiz d Heft vom Hanns in der Gand gsi.[11] Und do isch das nöje Lied vom Karl Geiser, wo dr Titel „Im Röseligarte z Mailand“ het, grad rächt cho. Das rassige und derby doch au chly schwärmüetige Lied isch a dr Schwiizerische Landesuusschtellig z Bärn im Joor 1914, churz vorem Chrieg, s erschte Mol gsunge worde. Mid vier churze Strofe verzellt das Gedicht, wie d Schwiizer Uuszüger früener, vor Joorhunderte, guet gluunet vo dehäime furt is Wälsche (gmeint isch: uf Itaalie) zoge sind, au wämme gwüsst het, ass mänge numme hei chöm. S Lied dütet ufe Fridhoof vo der Stadt Mäiland hi, und will me früener de Fridhööf äbe algemäin Roosegarte gseit het, isch dä schön Name im Lied es Sümbol derfür, wie viel Schwiizer i dr Chriegsgschicht z Italie yres Läbe gloo hend. I dr letschte Strofe vom Lied stoot den au:

«Wes aber e luschtige Summer git, so blibt ke Bueb bim Schatz, denn im Röseligarte z Mailand hett ’s no für mänge Platz.»

Vo dem neue Lied het schynts au d Dichtere Sophie Haemmerli-Marti scho ghört gha, wo einisch in ire Schrifte au em vo Greyerz syni Liedersamlig erwäänt.

Em Geiser sis Lied isch sälber ganz gschnäl i di populäär Gsangskultuur vo der Schwiiz yggange, und so het s Wort Röseligarte i dr Umgangssprooch no vil mee Gwicht übercho. Es wird so gsi sy, ass me s Adänke a dä frömbd Fridhoof us em nöje Lied und dr Name vom vo Greyerz sine Büechli agfange het z verwächsle, au wen dr vo Greyerz s Lied vom Geiser nit i sini Reje ufgnoo het. Es isch jo chuum me öpper i de alte Vorwort go lääse, wie dr Bärner Profässer dozmol würklech uf sin Titel cho isch. Und i spötere Zyte sind i de vile Schwiizer Liederbüecher immer wider Stück us em „Röseligarte“ und em Geiser syn Värs „S’ wott aber e luschtige Summer gäh“ zäme abdruckt worde. S lüpfige Lied vom Karl Geiser findt me hüt i vil dütsche Liederbüecher.

Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vo de Lieder im Röseligarte sind öpe 80 i verschidene Tieläkt vom Schwiizerdüütsche gschribe; 72 Lieder sind hochdüütsch i verschidene Variante; es baar sind wäge der länge Singtradizioon au gmischt mit hochdüütsche und schwiizerdüütsche Usdrück und Värs; gwüssi Lieder sind zimli alt, ganz wenigi chömet usem Middelalter, und si überlifere drum altertümlechi düütschi und deils au alemannischi Sproochforme.

Der Otto vo Greyerz het d Gschicht vo de Lieder i der düütsche Schwiiz no wyter undersuecht und dene iry Sproochforme analysiert und drüber es eigets Buech useggää. Bi de altertümleche Värs het er deils usegfunde, us welere Zyt und us welere Sproochtradizioon die Lieder cho sind. Scho bim mündleche Vortrag, bim Singe i verschidene Regioone und au bi dr Redakzioon vo de früeche trukte Liedersamlige sind Mundartwörter und hochdüütschi Uusdrück imer wider vermischt worde.

Es chöme hochdüütschi Lieder vor, wo im ganze düütsche Sproochruum zu de Repertoire vo de Chöör ghöret, und drnäbe Volchslieder, wo i dr Schwiiz oder deils i gnau bekante Regioone vonere entstande sind. Es het vil, wo hüt no gsunge wärdet, und anderi, wo mee oder weniger vergässe ggange sind.

Grafik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Titel vo de sächs Heft vom „Röseligarte“ und drzue alli Lieder sind mid Grafike vom Rudolf Münger verziert. Au i de neue Usgoobe chömed die chreftige Bilder wider vor.

Würkig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Liederbüechli vom Otto vo Greyerz sind i dr Schwiiz im 20. Joorhundert beliebt gsi. Dr „Röseligarte“ hed vili Lieder nöi bekannt gmacht und ne derzue ferhulfe, ass si drno au in anderi Singheft ufgnoo worde sind, zum Bischpiil is bekannte Singbuech vom APV Johanniter Basel. Gsäng usem „Röseligarte“ wärdet bis hütt i dr Schuel und a Konzärt vortreit. I dr jüngschte Zyt, wo d Volchsmusigg immer vilfältiger wird, sind em vo Greyerz syni Liedli ganz nöi interpretiert worde, zum Bischpiil mit dr CeeDee Röseli Rock vom Stephan Eicher usem Joor 2002 oder bi Konzärt vo dr Bänd Rumpelstilz. Ganz aktuell gits Musig us em „Röseligarte“ au uf YuuTiub,[12] und d Musiggnoote chunt me online bim Musig Hug über.[13]

De isch no z säge, ass de vo Greyerz im „Röseligarte“ keini Lieder i anderne Sprooche vorgstelt het, au nit i de andere Schwiizer Landessprooche.

Am Afang vom 20. Joorhundert sind au no anderi Liedersamlige entstande mit Gedicht und Gsäng, wo dr Otto vo Greyerz nid i syni Büechli ufgnoo het. Es isch den doch nit so usecho, wie är pessimistisch vermuetet het, äs chönnti jo niemer me gueti nöji Gsäng tichte. Begabti Schriftsteller wie d Sophie Haemmerli-Marti und ire Kolleeg, dr Josef Reinhart, und anderi sind dra ggange, i der Mundart und i der Muettersprooch früschi Värse z mache, wo drzue grad die kreatyve Komponischte im Land bassendi und schöni Musiig gmacht hend. Das als het s Schwiizer Repertoire zum Singe im privaate Chreis und i de Chöör unerchant rych gmacht. Mid de Melodie vom Carl Hess sind der Haemmerli-Marti iry Värs und mid dene vom Casimir Meister em Reinhart syny schöns Kulturguet worde, und es sind die Gsäng us dere nöjere Tradizioon zäme mid de alte Lieder us em vo Greyerz sym „Röseligarte“, wo bis hüt de Chärn vo der tradizionelle Schwiizer Singkultuur usmachet.

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Useggää vo de Ruth Bietenhard: Berndeutsches Wörterbuch: Für die heutige Mundart zwischen Burgdorf, Lyss und Thun. Bern 1976; 9. Uusgob Bern 2008, ISBN 978-3-305-00255-9.
  2. Hebels Schatzkästlein. Für die Jugend ausgewählt von Otto von Greyerz. Stuttgart o. J. (öpe 1920).
  3. Otto von Greyerz: Historische Volkslieder der deutschen Schweiz. Leipzig 1922.
  4. Otto von Greyerz: Das Volkslied der deutschen Schweiz (= Die Schweiz im deutschen Geistesleben, Band 48/49), Huber, Frauenfeld 1927.
  5. Lieder aus dem Röseligarte, für die Schweizerjugend bearbeitet von Karl Aeschbacher, Bärn 1916.
  6. Brigitte Baachman-Geiser. Vorwort zu dr Gsamtusgaab vom Rösligarte, 2008, S. 5.
  7. Ludig Tobler: Schweizer Vokslieder. 1882/1884.
  8. Brigitte Baachman-Geiser. Vorwort zu dr Gsamtusgaab vom Röseligarte, 2008, S. 5.
  9. Vortwort vom Otto vo Greyerz, abtruckt i dr Gsamtusgaab vom Röseligarte, 2008, S. 10.
  10. Gsamtusgoob vom Röseligarte, 2008, S. 135.
  11. Hans in der Gand: 'Das Schwyzerfähnli. Ernste und heitere Kriegs-, Soldaten- und Volkslieder der Schweize aus dem 16., 17., 18., und 19. Jahrhundert, und bis auf unsere Zeit.
  12. Uuswahl vo 2015 – au mit em Lied «Im Röseligarte da will ich dir warte …» vom Schuelchor vo Melchnau, gleitet vo de Elisabeth Strahm und em Peter Strahm
  13. Note vo de Röseligarte-Lieder