Langete

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Langete (Langenthal)
Wappe vo Langete (Langenthal)
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Bärn (BE)
Verwautigschreis: Oberaargouw
BFS-Nr.: 0329i1f3f4
Poschtleitzahl: 4900-4902
UN/LOCODE: CH LAN
Koordinate: 626533 / 22943147.2152797.788899481Koordinaten: 47° 12′ 55″ N, 7° 47′ 20″ O; CH1903: 626533 / 229431
Höchi: 481 m ü. M.
Flächi: 17,23 km²
Iiwohner: i15'447 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.langenthal.ch
Charte
BurgäschiseeInkwilerseeKanton AargauKanton LuzernKanton SolothurnKanton SolothurnVerwaltungskreis EmmentalVerwaltungskreis SeelandAarwangenAttiswilAuswilBannwilBerkenBettenhausen BEBleienbachBusswil bei MelchnauEriswilFarnernGondiswilGraben BEHeimenhausenHermiswilHerzogenbuchseeHuttwilInkwilLangenthalLotzwilMadiswilMelchnauNiederbippNiederönzOberbippObersteckholzOchlenbergOeschenbachReisiswilRoggwil BERohrbach BERohrbachgraben BERumisbergRütschelenSchwarzhäusernSeeberg BEThörigenThunstetten BEUrsenbach BEWalliswil bei NiederbippWalliswil bei WangenWalterswil BEWangen an der AareWangenriedWiedlisbachWolfisbergWynauWyssachenCharte vo Langete (Langenthal)
Iber des Bild
ww

Langete oder jünger Langetau oder Langetu, amtlech Langenthal, isch e Stadt un e Ywonergmeind im Verwautigs-Chreis Oberaargou vom Kanton Bärn. Langete isch mit über 15'400 Ywohner (Dezämber 2015) s Zäntrum vo dr Landschaft Oberaargou.

Geografi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langete ligt im Langetetau im Schwyzer Mittuland. Im Stadtzäntrum het’s no vil auti Hüser. Zur Stadt ghöre die aute Dörfer Langete u Schore (sit 1898) und im Oschte, im Roottaal au no Schwarzebach, Undersängi, Understeckholz und Chlyroot. Vor Gmeindsflächi si 33,9 % langwirtschaftlechi Flächi, 38,6 % Waud, 27,3 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi. Im Oschte isch es grosses Waldgebiet im Gmeindbann.

D Nochbergmeinde vo Langete sind: Roggu, Aarwange, Tuunstedde, Bleiebach, Lotzbu, Obersteckholz, Buesu und Mäuchnou im Kanton Bärn, und ännet dr Kantonsgränze im Kanton Luzärn:Pfaffnau.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Bahnhof vo Langete
Jugendtreff u Kulturzäntrum Auti Müli z Langete

Archäologischi Fund hei zeigt, das i däm Gebiet scho im sächste Joortuusig vor Chrischtus Lüüt gwont hend. Bi de archäologische Ungersuechige ufem Trassee vor «Bahn 2000» z Langeten-Ungerhard het me e Fridhof gfunde, wo vor Iisezyt bis is Früemidduauter, auso währet 1500 Johr, gäng wider isch bruucht worde. Us der Römerzyt gits no Räschte vo re Therme und von ere Villa ufem Geissbärg, drzue ane no e Villa bim Waudhof.

Ane 862 fingt me Langete s eerscht Mou aus Langatun iren Urkunde.

Ane 1032 isch dr Oberaargou und dermit ou Langete vom Königrych Burgund zum Dütsche Rych choo.

Im Joor 1194 hei dr Lütolf und dr Werner vo Langeschtei im Roottaal es Zisterziänserchlooschter gründet; ufemene Stuck Land, wo hüt zu Langete ghört. Gly drufabe si d Mönch ane bessere Platz wyter a dr Root unde s Chlooschter Santurbe go boue. Di meischte Höf z Langaton, namentlech ou s Dörfli Schore, si vo itz em Chloschter Santurbe gsi, wo syni Bsitzige dür nahmhafti Schänkige vo Adlige gäng erwyteret het. Wo d Langetoner bis gäge 1200 no z Tuunstedde id Chile si, heisi 1197 en eigeti übercho. Ab öppe 1255 isch die em Chloschter Santurbe yverlybt worde. 1336 wird s voue Eigetumsrächt vom Chloschter am Dorf ire Urkund anerchennt, es het scho es paar Wirtschafte gä, d Mönche hei d Wässermatte errichtet.

1375 het ou Langeten ungerem Yfau vo de Gugler schwär glitte, d Mönsche si id Wäuder gflüchtet.

1415 hei d Stadt Bärn und s Chloschter es »ebigs Bürgerrächt« gschlosse. Langete isch vo itz a dr Bärner Landeshoheit ungerstange und isch zum Amt Wange cho. Di höchi Grichtsbarkeit und d Stüürhoheit isch itz bi Bärn gsi, di nidrigi aber gäng no bim Chloschter. Über 400 Johr lang si d Langetaler itz „Diener vo zwöi Herre“ gsi, öppis wo si entwäder drüber hei gchlagt oder wo si uusgnützt hei. Dür di bärneschi Landeshoheit si d Langetaler gäng wi säubschtbewusster worde. Si si aus eigeti Gmeind ufträtte und wirtschaftlech gäng wi innovativer worde. Derzue heisi sit der Reformation e Chüuche, e Chüuchmeier de Prädikant und s Chorgricht im Dorf gha.

Sid 1480 het’s z Langete e regumässige Märit ggää. 1542 isch ime Grossbrand ungfär ei Drittel vom Dorf verbrunne. Ab 1571 het Langete zwöi Johrmärite dörfe dürefüehre, der eint acht Täg vor Pfingschte, de zwöit zäh Täg nach Martini. 1613 het Langete chönne s Chorn- und Choufhuus boue u syt doo jede Zischti e Wuchemärit dürefüehre. S «Choufhüsi» über der Langete und zmitts ir innere Aumänd isch zum Symbou vom dörfleche Säubschtbestimmigswüue worde.

1653 isch Langeten im Burechrieg e paar Mou Versammligsort vo de Rebelle gsi. 2256 Chrone Chriegschoschte het s Dorf nachem verlornige Ufstang müesse zahle.

Um 1700 isch Langete gäng no es Buuredorf gsi, aber es het scho wichtigi Chauflüt ggää, mit Handusbeziehige uf ganz Europa. Ane 1730 het me d Märitgass, „ein wüster Wäg voll Kot, dass Reiser und Marktleute ein Ekel darob haben“ – wieme gseit het –, mit Bsetzisteine ufbesseret worde, und über d Langete het mer e Steibrügg boue.

1753 si 53 Langetaler ir Chrämerzunft ygschribe gsi. 1758 het me d Langetaler Elle ygfüert, wo zwöi Zou länger ausd Bärner Elle isch und bis is 19. Johrhundert füre Lynewandhandu isch brucht worde (Lueg do derzue im Artikel: Auti Mass u Gwicht vor Schwyz).

1760 isch d Züri-Bärn-Stross wyt im Norde näbe Langete dure bout worde. Sid 1762 het Langete gmäss eme Dekret vo de gnädige Herre zu Bärn, glych wi d Municipalstädt, frömdi Ware dörfe yfüehre und dermit handle. 1785 darf isch Langeten e Bierbrouerei bewilliget worde, wüus zwüsche Burdlef u Aarou no keni ggä het. 1793 isch Langete i Handussache de Städt glychgschtöut worde, das heisst d Chouflüt hei vouständig frei chönne Ware ychoufe.

1822 het s eerscht Eidgenössische Offizierfescht z Langetu statt, d Langetaler Offiziersgsöuschaft isch gründet worde.

1823 hett dr Pestalozzi i syr berüehmte Langetaler Reed über d Problem vor Voukserziehig im bevorstehende Fabrigzytauter gredt.

s Amtshuus

1833 isch d Sekundarschueu gründet worde (di zwöiti im Bärnbiet nach Chlidietu); 1835 isch im obrigkeitleche Zähtespycher d Notfaustube (s Spitau) uftoo worde.

1857 het Langeten e Aaschluss ad SCB-Linie Oute-Buchsi überchoo.

1865 wird s „Oberaargouer Tagblatt“ (ab 1920 „Langetaler Tagblatt“) gründet worde, 1916 het s Stadttheater uftto, wo dr Langetaler Bürger und Zürcher Stadtbumeischter Arnold Geiser boue het. 1930 isch d Badi bout worde, 1969 isch di Oberaargouisch Musigschueu und 1974 d Regionaubiblere Langete ufggange.

Ane 1898 hei sech d Gmeinde Langete und Schore vereiniget, d Burgergmeinde si aber säubschtändig blibe. 1919 het me d Gmeindsversammlig düres Parlament, dr Gross Gmeindrat, ersetzt. Ane 2010 hei au no d Gmeinde Langete und Understeckholz fusioniert.

1913 isch dr erscht Flugtag ufem Flugplatz Langete-Bleibech gsi.

D Langete het al baar Joor nach schwärem Waätter es Hochwasser brocht. Ane 1975 isch s Johrhunderthochwasser gsi, wo s Stadtzäntrum wider under Wasser gsetzt het. D Gmeinde a dr Langete hend e Gmeindschutzverband bildet zur Lösig vor Überschwemmigsfrog. Ane 1991 het me dr Entlaschtigsstolle vor Langete z Madiswil uftoo.

Regierig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Legislative isch de vierzigchöpfig Stadtrot, wo jede Monet tagt. D Exekutive isch de sibechöpfig Gmeindrot. Stadtpräsidänt isch de Reto Müller (SP), wyteri Mitglider vor Exekutive si: de Markus Gfeller (FDP, Öffentlechi Sicherheit), de Roberto Di Nino (SVP, Finanz und Stüürwäse), de Pierre Masson (SP, Versorgig und Entsorgig, Energy und Umwäutschutz), d Helena Morgenthaler-Baumann (SVP, Kuutur und Sport), de Michael Witschi (FDP, Soziauwäse, Autersfroge und Gsundheit) und de Matthias Wüthrich (GL, Ressort Büudig und Jugend).

Bevöukerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jahr 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Ywohner 3032 3075 3637 4101 4095 4799 5963 6280
Jahr 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Ywohner 7257 8036 8933 10974 13007 13408 14350 14078

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 19,9 % gläge.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

62,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 18,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi de Nationaurotswahle 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 12,1 %, CVP 1,5 %, EVP 4,8 %, FDP 16,7 %. GLP 5,7 %, GP 7,7 %, SP 22,7 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 6,3 %.

Gmeindspresidänt vo Langete isch dr Reto Müller (2017).

d Porzi Langete

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langete isch e beliebte Induschtrystandort, bekannti Firmä wi Ammann, Motorex, Kadi AG, Porzelanfabrigg Langete und Lantal Textiles hei ihre Sitz hie. S Induschtriipotenzial vom Oberargouer Zäntrum isch ou dank der Isebahnlinie vo Oute uf Bärn gross.

Firmegründige:

  • 1862 Gugumaa Textiufirma
  • 1869 Maschinefabrig Amme
  • 1881 Ruckstueu
  • 1889 Lynewäberei Langete
  • 1906 «Porzi» (Porzelanfabrigg) Langete; die het 1937 de erscht Elektrotunnuofe vor Wäut ygweit.

Ane 1922 isch di kantonali Landwirtschaftsschueu Waudhof boue worde.

Kuutur, Kunscht, Büudig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Näbem Kunschthuus Langete isch ou s Design Center Langete e nationau beachteti Kulturinstitution. Wyteri erwähnenswärti Kunschtinschtitutione si:

  • d Badi
  • de Hirschpark
  • s Stadttheater

Vouksschueuzäntre (Primarstufe, Sekundarstufe I)

  • Chrüüzfäud I–III
  • Hard
  • Elzmatt
  • Chrüzfäud IV

Maturitätsschuele:

  • Büudigszäntrum Langete (BzL)

Sprach u Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bir Voukszöuig 2000 hei vo de 14'078 Ywohner 85,3 % Dütsch aus Houptsproch aagäh, 0,8 % Französisch u 3,4 % Italiänisch.

Dr Dialäkt vo Langete ghört zum Hochalemannisch.

dr SC Langetu

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • De Schlyfschueklub Langete SCL (Yshockey) het sit der Saison 2002/03 ir NLB (zwöitchöchschti Liga) gspüut. I dr Saison 2017/2018 isch dr SCL i dr «Swiss League» ufem zwöite Platz.[2] D Heimspüu si im Schore. D Juniore vom SC Langete spile sit nöischtem ir höchschte Junioreliga.
  • De ULA (Unihockey Langete Aarwange) spüut sit dr Saison 2007 ou ir NLB.
  • De FC Langete (Fuessbau) spüut ir 2. Liga Interregio.

Stedtepartnerschafte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langete het zwöi Stadtpartnerschafte, eine miter Walliser Gmein Brig-Glis und eini mit der italiänische Stadt Neviano. D Stadtpartnerschaft het sech vorauem us em höche Atöu a italiänische Gaschtaarbeiter gää, wo z Langete unger angerem ir Porzellanfabrik Langete, Creation Boumaa, Amme Maschinebou, Lynewäberei Langete und no vüune angerne gschaffet hei. Jedes Johr gits e Schüeleruustuusch, wo d Langetaler im Herbscht uf Neviano chöi und d Nevianesi im Winter uf Langete.

Persönlechkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Adrian Aeschbacher, Pianischt
  • Brigitte Bachmann-Geiser, Volchskundlere
  • Friedrich Born, Diplomat
  • Emma Graf, Frauerächtlere
  • Heinz Holliger, Oboischt und Komponischt
  • Rémo Meyer, Schütteler
  • Jakob Weder, Kunschtmooler
  • Daniele Pantano, Dichter
  • Stefan Wolf, Schütteler
  • Hans-Jürg Käser, Bärner Regierigsrot
  • Pedro Lenz, Schriftsteuer
  • Johann Schneider-Ammann, Bundesrot

Weblink u Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Langete – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Swiss League