Langenthal

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Langenthal
Wappe vo Langenthal
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Bärn (BE)
Verwautigschreis: Oberaargouw
BFS-Nr.: 0329i1f3f4
Poschtleitzahl: 4900-4902
UN/LOCODE: CH LAN
Koordinate: 626533 / 22943147.2152797.788899481Koordinaten: 47° 12′ 55″ N, 7° 47′ 20″ O; CH1903: 626533 / 229431
Höchi: 481 m ü. M.
Flächi: 17,23 km²
Iiwohner: i15'447 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.langenthal.ch
Charte
Burgäschisee Inkwilersee Kanton Aargau Kanton Luzern Kanton Solothurn Kanton Solothurn Emmental (Verwaltungskreis) Seeland (Verwaltungskreis) Aarwangen Attiswil Auswil Bannwil Berken Bettenhausen BE Bleienbach Busswil bei Melchnau Eriswil Farnern Gondiswil Graben BE Heimenhausen Hermiswil Herzogenbuchsee Huttwil Inkwil Langenthal Lotzwil Madiswil Melchnau Niederbipp Niederönz Oberbipp Obersteckholz Ochlenberg Oeschenbach Reisiswil Roggwil BE Rohrbach BE Rohrbachgraben BE Rumisberg Rütschelen Schwarzhäusern Seeberg BE Thörigen Thunstetten BE Ursenbach BE Walliswil bei Niederbipp Walliswil bei Wangen Walterswil BE Wangen an der Aare Wangenried Wiedlisbach Wolfisberg Wynau WyssachenCharte vo Langenthal
Iber des Bild
ww

Langete oder jünger Langetau oder Langetu, amtlech Langenthal, isch e Stadt un e politischi Gmeind im Verwautigs-Chreis Oberaargou vom Kanton Bärn, ir Schwiiz. Langete isch mit über 15'400 Ywohner (Dezämber 2015) s Zäntrum vom Oberaargou

Geografi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langete ligt im Langetetau im Schwyzer Mittuland. Zur Stadt ghöre die aute Dörfer Langete u Schore (sit 1898). Vor Gmeindsflächi si 33,9 % langwirtschaftlechi Flächi, 38,6 % Waud, 27,3 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Bahnhof vo Langete
Jugendtreff u Kulturzäntrum Auti Müli z Langete

Archäologischi Funde zeige, das me i däm Gebiet scho um 6000 vor Chrischtus gwont het. Di archäologische Ungersuechige ufem Trasse vor Bahn 2000 z Langeten-Ungerhard hei e Fridhof freigleit, wo vor Iiszyt bis is Früemittuauter, auso währet 1500 Johr gäng wider isch bruucht worde. Us der Römerzyt gits no Räschte vo re Therme und ere Villa ufem Geissbärg, drzue ane no e Villa bim Waudhof.

Di meischte Höf z Langaton, namentlech ou s Dörfli Schore, ghöre vo itz a zum Chloschter St. Urbe, wo syni Bsitzige dür nahmhafti Schänkige vo Adlige gäng erwyteret het. Nachdäm d Langetoner bis gäge 1200 z Thunstette id Chile si, heisi 1197 en eigeti übercho. Ab öppe 1255 isch die vom Chloschter St. Urbe yverlybt worde.

  • 1336 wird s voue Eigetumsrächt vom Chloschter am Dorf ire Urkund anerchennt, es het scho es paar Wirtschafte gä, d Mönche hei d Wässermatte errichtet.
  • 1375 het ou Langeten ungerem Yfau vo de Gugler schwär glitte, d Mönsche si id Wäuder gflüchtet.
  • 1415 hei Stadt Bärn und s Chloschter St. Urbe es »ebigs Bürgerrächt« gschlosse. Langete isch vo itz a dr Bärner Landeshoheit ungerstange und isch zum Amt Wange cho. Di höchi Grichtbarkeit und d Stüürhoheit isch itz bi Bärn gsi, di nidrigi isch aber gäng no bim Chloschter St. Urbe gläge. Über 400 Johr lang si d Langetaler itz „Diener vo zwöi Herre“ gsi, öppis wo si entwäder drüber hei gchlagt oder wo si uusgnützt hei. Dür di bärnerischi Landeshoheit si d Langetaler gäng wi säubschtbewusster worde. Si si aus eigeti Gmeind ufträtte und wirtschaftlech gäng wi innovativer worde. Derzue heisi sit der Reformation e Chüuche, e Chüuchmeier de Prädikant und s Chorgricht im Dorf gha.
  • 1480 wird e regumässige Märit zuegloo.
  • 1542 isch ime Grossbrand ungfär ei Drittel vom Dorf verbrunne.
  • ab 1571 darf Langete zwöi Johrmärite dürefüehre, der eint acht Täg vor Pfingschte, de zwöit zäh Täg nach Martini.
  • 1613 darf Langete es Chorn- und Choufhuus boue u syt doo jede Zischti e Wuchemärit dürefüehre. S Choufhüsi über der Langete und zmitts ir innere Aumänd isch zum Symbou vom dörfleche Säubschtbestimmigswüue worde.
  • 1653 isch Langeten im Burechrieg e paar Mou Versammligsort gsi. 2256 Chrone Chriegschoschte het s Dorf nachem verlornige Ufstang müesse zahle.
  • 1700 isch Langete isch gäng no es Buuredorf, aber es git scho wichtigi Chauflüt, mit Handusbeziehige uf ganz Europa.
  • 1730 isch d Märitgass, „ein wüster Wäg voll Kot, dass Reiser und Marktleute ein Ekel darob haben“, mit Bsetzisteine ufbesseret worde, und über d Langete het mer e Steibrügg boue.
  • 1753 si 53 Langetaler ir Chrämerzunft ygschribe.
  • 1758 wird Langetaler Elle ygfüert, wo zwöi Zou länger ausd Bärner Elle isch und bis is 19. Johrhundert füre Lynewandhandu isch brucht worde (vgl. dr Artikel Auti Mass u Gwicht vor Schwyz).
  • 1760 isch d Züri-Bärn-Stross wyt im Norde vo Langete boue worde.
  • 1762 darf Langete gmäss em Dekret vo de gnädige Herre zu Bärn, glych wi d Municipalstädt, frömdi Ware yfüehre und dermit handle.
  • 1785 darf mer z Langeten e Bierbrouerei boue, wüus zwüsche Burdlef u Aarou no keni git.
  • 1793 wird Langete i Handussache de Städt glychgschtöut, das heisst d Chouflüt hei vouständig frei chönne Ware ychoufe.
  • 1822 fingt s eerscht Eidgenössisch Offizierfescht statt, d Langetaler Offiziersgsöuschaft wird gründet.
  • 1823 redt dr Pestalozzi i syr berüehmte Langetaler Reed über d Problem vor Voukserziehig im bevorstehende Fabrigzytauter
  • 1833 wird Sekundarschueu gründet (di zwöiti im Bärnbiet nach Chlidietu).
  • 1835 wird d Notfaustube (s Spitau) im obrigkeitleche Zähtespycher uftoo.
  • 1857 überchunt Langeten e Aaschluss ad SCB-Linie Oute-Buchsi.
  • 1862 goot d Gugumaa Textiufirma uf.
  • 1865 wird s „Oberaargouer Tagblatt“ (ab 1920 „Langetaler Tagblatt“) gründet.
  • 1869 wird d Maschinefabrig Amme gründet.
  • 1881 wird d Firma Ruckstueu gründet.
  • 1889 wird d Lynewäberei Langete gründet.
  • 1898 vereinige sech d Gmeinde Langete und Schore, d Burgergmeinde blybe säubschtändig.
  • 1906 goot d Porzi (Porzelanfabrig) Langete uf.
  • 1913 sich dr erscht Flugtag ufem Flugplatz Langete-Bleibech
  • 1916 isch d Eröffnigsfyr vom Stadttheater, wo dr Langetaler Bürger und Zürcher Stadtbumeischter Arnold Geiser boue het
  • 1919 wird d Gmeindsversammlig düres Parlament, dr Gross Gmeindrat, ersetzt.
  • 1922 wird kantonali Landwirtschaftsschueu Waudhof boue.
  • 1930 wird d Badi boue.
  • 1937 D Porzi weit de erscht Elektrotunnuofe vor Wäut y
  • 1957 Langete het 10'000 Ywohner, stattistisch ischs ab itz e Stadt.
  • 1969 goot di Oberaargouisch Musigschueu uf.
  • 1974 goot d Regionaubiblere Langete uf.
  • 1975 isch s Johrhundethochwasser. E Gmeinschutzverbang zur Lösig vor Überschwemmigsfrog wird gründet.
  • 1991 wird dr Entlaschtigsstolle vor Langete z Madiswil uftoo.
  • 1997 Langete het 10'000 Ywoner u wird statistisch e Stadt.
  • 2006 Langete treit om 23. Juli bis am 2. Ougschte di 13. Eirad-WM us.

Regierig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Legislative isch de vierzigchöpfig Stadtrot, wo jede Monet tagt. D Exekutive isch de sibechöpfig Gmeindrot. Stadtpräsidänt isch de Reto Müller (SP), wyteri Mitglider vor Exekutive si: de Markus Gfeller (FDP, Öffentlechi Sicherheit), de Roberto Di Nino (SVP, Finanz und Stüürwäse), de Pierre Masson (SP, Versorgig und Entsorgig, Energy und Umwäutschutz), d Helena Morgenthaler-Baumann (SVP, Kuutur und Sport), de Michael Witschi (FDP, Soziauwäse, Autersfroge und Gsundheit) und de Matthias Wüthrich (GL, Ressort Büudig und Jugend).

Bevöukerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jahr 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Ywohner 3032 3075 3637 4101 4095 4799 5963 6280
Jahr 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Ywohner 7257 8036 8933 10974 13007 13408 14350 14078

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 19,9 % gläge.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

62,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 18,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi de Nationaurotswahle 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 12,1 %, CVP 1,5 %, EVP 4,8 %, FDP 16,7 %. GLP 5,7 %, GP 7,7 %, SP 22,7 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 6,3 %.

Gmeindspresidänt vo Langete isch dr Reto Müller (Stang 2017).

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langete isch e beliebte Induschtrystandort, bekannti Firmä wi Ammann, Motorex, Kadi AG, Porzelanfabrik Langete und Lantal Textiles hei ihre Sitz hie. S Induschtriepotenziae aus Oberargouer Zäntrum isch ou dank der grosse Isebahn vo Oute uf Bärn so gross.

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,5 % gläge.

Kuutur, Kunscht, Büudig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Näbem Kunschthuus Langete isch ou s Design Center Langete e nationau beachteti Kulturinstitution. Wyteri erwähnenswärti Kunschtinschtitutione si:

  • d Badi
  • de Hirschpark
  • s Stadttheater

Vouksschueuzäntre (Primarstufe, Sekundarstufe I)

  • Chrüüzfäud I–III
  • Hard
  • Elzmatt
  • Chrüzfäud IV

Maturitätsschuele:

  • Büudigszäntrum Langete (BzL)

Sprach u Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bir Voukszöuig 2000 hei vo de 14'078 Ywohner 85,3 % Dütsch aus Houptsproch aagäh, 0,8 % Französisch u 3,4 % Italiänisch.

Dr Dialäkt vo Langete ghört zum Hochalemannisch.

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • De SC Langete (Yshockey) spüut sit der Saison 2002/03 ir NLB (zwöitchöchschti Liga). D Heimspüu si im Schore. D Juniore vom SC Langete spile sit nöischtem ir höchschte Junioreliga.
  • De ULA (Unihockey Langete Aarwange) spüut sit dr Saison 2007 ou ir NLB.
  • De FC Langete (Fuessbau) spüut ir 2. Liga Interregio.

Städtepartnerschafte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langete het zwöi Stadtpartnerschafte, eine miter Walliser Gmein Brig-Glis und eini mit der italiänische Stadt Neviano. D Stadtpartnerschaft het sech vorauem us em höche Atöu a italiänische Gaschtaarbeiter gää, wo z Langete unger angerem ir Porzellanfabrik Langete, Creation Boumaa, Amme Maschinebou, Lynewäberei Langete und no vüune angerne gschaffet hei. Jedes Johr gits e Schüeleruustuusch, wo d Langetaler im Herbscht uf Neviano chöi und d Nevianesi im Winter uf Langete.

Persönlechkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Adrian Aeschbacher, Pianischt
  • Friedrich Born, Diplomat
  • Emma Graf, Frauerächtlere
  • Heinz Holliger, Oboischt und Komponischt
  • Rémo Meyer, Schütteler
  • Jakob Weder, Kunschtmoler
  • Daniele Pantano, Dichter
  • Stefan Wolf, Schütteler
  • Hans-Jürg Käser, Bärner Regierigsrot
  • Pedro Lenz, Schriftsteuer.
  • Johann Schneider-Ammann, Bundesrot

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Langete – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)