Freie Variation

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech

Dr Begriff Freii Variation bezeichnet i dr Sproochwüsseschaft zwei oder mehreri Luut wo i dr glyche luutliche Umgebig (also z.B aa dr glyche Stell im glyche Wort) chönne ufdräte ohne dass doodurch d Bedütig vum Wort verändret wird. Es handlet sich also um verschidni Variante vum glyche Phonem. Emene sonige Luut sait mer freier Allophon. Es Byspiil im Alemannische isch dr Konsonant /r/. Je nooch Sprächer un Dialäkt cha de Luut als Zungespitze-r (also [r] oder [ɾ]) oder als Zäpfli-r ussgsproche werre ohni dass sich d Bedütig vumene Wort verändret. S Zäpfli-r sälber het mindeschtens vier verschidni Ussprooche wo mögli sin: als Uvularer Vibrant [ʀ], lenierter uvularer Frikativ [ʁ̥], uvulare Approximant [ʁ̝], oder lenierter velarer Frikativ [ɣ̊] cha sy.

En andres Byspil isch d Ussproch vum "ch-Luut" im Alemannische wo entweder velar (IPA: [x]) oder uvular (IPA: [χ]) cha sy.

Au wenn d Bedütig vumene Wort glych blybt isch es oft nüt glychgültig wellene freie Allophon mer verwändet wyl en bstimme Luut mangmool mitene bstimmte soziale oder regionale Hintergrund verbunde isch. So cha en Alemannischsprächer wo en Zäpfli-r statt eme Zungespitze-r verwändet zum Byspiil als "dütsch" statt "schwiizerisch", als "städtisch" statt "dörflich" oder äänlichs aagsehe werre. Im Änglische het dr Nasalluut i Wörter wie „singing“ oder „walking“ z.B zwei verschidni Ussproche wo mit sozialem Stand un Bildig verbunde sin. Öber wo des Wort als singin' miteme alveolare Nasal [n] usspricht wird z.B änder als Deil vo dr Unterschicht aagsehe wie öber wo singing miteme velare Nasal [ŋ] sait.

Mer unterscheidet usserdäm zwüsche freii Allophon wo in allene Positione, oder numme inere bstimmte luutliche Umgebig ustuuscht werre chönne. Zum Byspil cha jeds Zungespitze- un Zäpfli-r ustuuscht werre, egal i wellem Wort. Es isch doo glychgültig ob s /r/ am Aafang oder am Änd vumene Wort, nooch eme Vokal oder eme Konsonant usw stoot. Im Gägesatz cha mer z.B de velare Frikativ [x] numme durch de palatale Frikativ (IPA: [ç]) ersetze wenner nüt uffene Hintervokal folgt. Mer cha also [ɪç], [ɪx], oder [ɪχ] ("Ich") sage aber nie *[maçə] ("mache"). Doo isch d Verwändig vum palatale Luut zuesätzlich en Indiz dass mer en niideralemannische Dialäkt spricht oder starch vum dütsche Standarddütsch beyflusst isch.