Laschtwage

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech

E Laschtwage isch es Fahrzüg, wo sälber cha fahre und zum Umefüere vo grosse oder schwäre Sache im Gütervercheer pruucht wird. Hützetags gilt dä Name nur no für schwäri Fahrzüg mid Motoore. I de Gschicht vo de modärne Laschtwäge sind Konstruktöör i de alemannische Regioone scho ganz am Afang deby gsi. Die Fahrzüg sind i der Wirtschaft so wichtig, ass me defür scho lang es vilfältigs Vokabulaar gha het, wo sech mit der Sach zsäme immer wyter entwiklet.

Wörter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Laschtwage isch es alts Wort vo de düütsche Sprooch. Im Schwiizerische Idiotikon sind defür Beleeg sit em 15. Joorhundert abtrukt; eis Zitat chunt us der Vogträchnig vo Laufe us em 1475i und heisst 2 zug von Blawen, Zwingen mit zweyen lastwegen daz holtz zuo füeren.[1] I der dütsche Standardsprooch kennt me der nöi Begriff Nutzfahrzeug – do defür git s keis alemannischs Wort, wo die Sach gnau übersetzt. I der modärne Umgangssprooch seit me de Laschtwäge bsunders z Dütschland au LKW, das isch d Abchürzig für s standarddüütsche Wort Lastkraftwagen, und mängmol seit me eifach Laschtauto oder Laschter; es neus Frömbdwort für die clynere vo dene Fahrzüg wär no der Transporter. Wäge der internazionale Kultur vo der Logistik chunt s änglische Leenwort Truck i der technische Umgangssprooch als wie meh vor, und do devo isch d Pruefsbezeichnig Trucker abgleitet für Laschtwagefaarer; i de Schwiiz seit me Schofför (das isch vom französische chauffeur übernoo). I dr dütschsproochige Schwiiz cha me näbem allgemein pruuchte Wort Laschtwage au no Laschtauto und Camioñ ghööre. Camion isch au us em Französische übernoo und gilt i der Mundart, wie der Christian Schmid seit, als veraltet.[2])

En alte alemannische Name für die alte Wäge zum Sache ufzlade isch Fuerwärch, abgleitet vom Wort füere, und der Pruefsname derzue isch Fuerme. En Transportfirma isch e Fuerhalterei gsi. Z Öschtriich isch das no hüt der normal Name für so Undernääme. Es het scho sit der antike Zyt ganz starchi Fuerwärch ggä, wo me druf schwäri Gägeständ, zum Bischpiil grossi Steine, Süüle, Trämel oder Boumstämm und Maschine, het chönne uflade.

Bevor d Ysebaan uufchoo isch, het s Wort Güeterwage zerscht scho lang als Sünonüüm für d Fuerwärch gulte. Jetz meint me demit grad au under em Ydruk vom Hoochdüütsche fascht nur no d Wäge vo de Güeterzüg. Im Underschiid zu de Laschtwäge chönd Güeterwäge nid sälber fahre, sondern wärde vo Lokine zoge. Es git den aber au spezielli Güeterwäge bim Kombinierte Vercheer, wo me ganzi Laschtwäge druf tuet uflade.

Uufgabe und Forme[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Laschtwäge sind es wichdigs Vercheersmiddel für e modärn Güetervercheer uf der Strooss, und zwar grad eso uf churze Strekene i de einzelne Regioone und au über grossi Distanze und füre internazionaali Wareusduusch.

E modärne Laschtwage het es Gschtell, wo Chassis heisst, es Aatriibssischteem mit emene Motoor, der Chraftwälle, de Achse, de Redli und ere Bräms, e Kabine für de Fahrer und en Uufbou zum Trääge vo der Ladig oder vomene Gräät oder ere Maschine. Es git Lkw mid zwo oder mee Achse - vorne isch d Länkachse zum d Richtig vom Fahrzüg z ändere, und hinde sind d Atriibsachse und mängmol no wyteri Achse, wenn s Gwicht seer gross isch; no grösseri Laschtwäge chönd au zwo Achse vorne ha. Laschtwäge mit Allradatriib chönd i schwirigem Gländ näbe de Stroosse und uf Boustelle umefahre. Mängmol het en Laschtwage no en Ahänger, zum no mee Sache mitznää; däm seit me denn Laschtzug. Anderi Gfäärt hend statt ere eigete Ladflechi a Platte mit emene Zapfe, wo si dermit abwächsligswys d Uufliger, wo d Ladig druff chunt, amache; die heisse Saddelfahrzüg.

Füre Güetervercheer uf längi Distanze z Europa ghöre di meischte Laschtwäge hüt zum Boutyp vom Standard Euro-Saddelzug, wo ne Zugmaschine mit zwo Achse und en Saddeluufleger mit drü Achse het. D Grössi vo de Euro-Laschtzüg isch vo der EU gnau definiert, ass die Fahrzüg uf de normierte Parkplätz vor de Fabrigge und Lagerhüüser chönd hifahre und dass si au zum modärne intermodaale Vercheer basse, wo Stroossefahrzüg mit der Ysebaan zäme sind. D Eurolaschtwäge sind als Saddelzüg 16,50 Meter lang und högschtens 4 Meter höch.

Näbe de gwönleche Laschtwäge wärde für bsunderi Uufgabe grossi Spezialfahrzüg mit em glyche Fahrgstell und Aatribssischteem bout, zum Bischpiil Schwärtransporter, Kipper oder Fahrzügkrään. Grossi Fahrzüg zum Persone umefüere heisse nid Laschtwäge, sondern Autocar oder Büs, wie bi de Poschtauto i der Schwiiz. Näbe de Laschtauto gits au no Liferwäge, das sind chlyneri Transporter mid em ene Gwicht vo weniger als 2,8 Donne. Vil Laschtwäge hend en eigete Kran druff, wo me für d Fahrt cha zämelegge, zum sälber Sache chänne ufzlade.

Gschicht vo de alte Laschtwäge[ändere | Quälltäxt bearbeite]

En uralte Wage im ene Museum z Bulgarie
Modäll vomene urzytleche Laschtwage im Germanische Nazionalmuseum z Nürmbärg
Fuerwärch ane 1912

Di modärne Laschtwäge, so wie me se jetz gchännt, git s erscht sid em Ändi vom 19. Joorhundert, wo d Motoorfahrzüg erfunde worde sind. En früeneri Form vo Laschtwäge isch scho sid Joortusige die gsi, wo d Fahrzüggstell ganz us Holz gmacht gsi sind, eini oder zwo Achse und e Brügi zum Sache druf ufzlade gha hend, und wo me Zugtier a der Diechsle ygspannt het. D Brügi, wo us baar Brätter gmacht gsi isch, het mängmol a der Syte Gidder gha wie ne Leitere, das sind di tradizionelle Läiterwäge gsi, wo me hüt i der Landwirtschaft i deil Länder no cha gsee.[3] Die Fahrzüg sind scho i dr Urzyt ufcho, wo s Rad erfunde worden isch. Es git archäologischi Fund vo Fahrzügdeili, bsunders vo Reder, eifachi Abbildige i Fels- und Steibilder und Modäll us Cheramik und us Bronze, wo so Fahrzüg zeige. Setegi hischtorischi Kwelle findet me sit der Middi vom 4. Joortusig vor Chrischtus.

Die erschte Laschtwäge und au die schwärere Pflüeg het me afo pruuche, wo öper usegfunde het, wie me d Zugdier am beschte tuet aspanne. Das isch mit em Joch ggange, emene Balke, wo d Form em Hals vo de Rinder apasst isch. S eltischte Joch, wo d Archäolooge bis jetz gfunde hend, isch z Arbon am Bodesee fürecho; es isch us der Zyt um 3380 Joor vor Chrischtus; ob das Zuggräät für en Pflueg oder en Wage bruucht worden isch, weiss me nit. I der Ysezyt isch denn der ysig Radreife erfunde worde, und do demit isch d Abnützig vo de Holzreder vil chlyner gsi. Am Ändi vo der Hallstattzyt isch s vor allem im Piet vom Schwoobeland und vom Schwiizer Middelland der Bruuch gsi, de riiche Doote ganzi Wäge is Grab mitzgää.[4] Wenn me Rösser vor en Wage gspannt het, so het me do defür d Chumet pruucht.

Me dänkt, d Röömer hebe s Handwärch vom Wagebouer vo de Kelte übernoo. Bilder vo schwääre Laschtwäge sind uf Bilder und Rölief vo de Röömer erhalte blibe; es ganz es schöns, prezises Mosaik vo somene Fahrzüg isch im grosse röömische Landhuus bi Orbe im Kanton Waadt z gsee. Im alte Latyyn gits zwöi Näme für schwäri Laschtwäge: plaustrum und sarrucum. Für d Reisewäge vo Persoone gchännt s Latynische verschideni Näme: benna isch eine dervo; das Wort isch im alemannische Bänne no erhalte, s Schwiizerische Idiotikon het d Gschicht vo däm alte Wort ane 2012 emol bsunders vorgstellt.[5], und es bringt au alti Kwelle für Materialtransport mit de Bänne; so cha me mol lääse: Item vil bännen, darin man sand, stein und kalch gefüert hat.[6]. Für anderi röömeschi Fahrzüg chöme i der Literatur d Wörter carruca, cisium, covinnus, essedum, raeda, und für zwöiredregi Wäge birota und carpentum vor. Vom letschte vo dene Wörter chunt der Pruefsname vom carpentarius, das isch uf Dütsch der Wagner oder der Stellmacher. Im Römerrych hets für privati und milidärischi Fahrzüg es ganzes Netz vo guete Stroosse ggä, wo me hüt vone no Spuure gseet, zum Bischpiil im Jura.[7]

Öppis zu de Technik: Ganz am Afang sind di beide Achse fescht am Wagechaschte agmacht gsi, und d Stange für zum d Zugdier abinden au. Für Wäge mid nur einere Achse isch das normal. Wo d Laschtwäge zwöi Achse pruucht hend, het me so nid guet chönne um d Kurve fahre. Die besseri Art isch die gsi, wo d Wagebouer nur no di hinderi Achse fescht am Raame agmacht hend und di vorderi i dr Mitti, so dass si sech het chönne dräje. Die Fahrzüg het me vil liechter chänne cheere. E ganze vierredrige Wage, wo us der Wikingerzyt isch, het me im Schiffgrab vo Oseberg z Norweege gfunde.[8] Und i der Molerei us dem Middelalter sind immer wider Fahrzüg abbildet, aber zmeischt Rytwääge für Persone, und sälte Laschtwääge.

I Tegschte us em Middelalter sind Laschtwäge immer wider erwäänt. Scho im Gsetz vom Charl em Grosse für di chönigliche Guetshöf (im berüemte Capitulare de villis) cha me läse, ass jede grosse Puurehoof immer hed müesse Wäge paraat ha, zum d Sache us de Chäller und de Schüüre an Hoof vom Chönig z bringe, wenn me se pruucht het. Und es schtoot no deby, ass d Verwalter vo de Guetshöf für d Fuerwärch gueti Dechine us Läder hend müesse barat ha, zum d Waar gäge s Wätter z schüzze. So muess me s eigetlich au hüt no mache: Jetz heisse die Schuzzdechine für uf d Lastwäge und d Güeterwäge Plache. Usem nüünte Joorhundert isch au en Informazioon über Laschtwäge im Alperuum überliferet: Im Urbaar vom Rychsguet z Churräzie stoot d Vorschrift, ass bimene Chriegsufgebot 12 Säumer usem Vorderrhydaal mit Chäre zu der Transportkolonne vom karolingische Rychsheer händ müesse ggo.

Au scho für di alte Lastwäge hets i vilne Länder Vorschrifte für d Konstrukzioon und für d Sicherheit im Vercheer ggä, wil s mit de Fuerwärch scho denn immer wider zu Unfäll cho isch. Psunders gfäärlech isch s Nidsifahre gsi, und drum isch vo de Obrigkeite der Befääl cho, wie das a schwirige Stelle z mache gsi isch. Laschtwäge cha me mit de Zugdier elei nid gnueg starch brämse, me het drum früener d Redli bärgab müesse blokiere, sigs mit Chettine wo me a de Reder yghänkt het oder mid de Schleipftrög zum drunder legge, wo jedes Fuerwärch het müesse deby ha. Au wo di modärne Brämschlötz uufcho sind, het me amene Stutz bim Ahalte immer no Keil under d Reder gleit, und so Keil zum d Reder sichere nää d Laschtwäge no hüt mit.

Gschicht vo de neue Laschtwäge[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wo im spoote nüünzääte Joorhundert d Auto erfunde gsi sind, het z erscht ane 1893 d Firma Panhard et Levassor es chlyses Transportfahrzüg mid emene Motoor entwiklet. Ane 1896 het den dr Gottlieb Daimler vo Cannstatt bi Stuegert mit synere Firma Daimler-Motoren-Gesellschaft dr erscht richtig Laschtwage an en Chund z London gliferet. Dä erscht Daimler-Transporter het Gwicht vo anderthalb Donne chönne uflade. Us der Fabrigg z Cannstatt sind den gly Laschtwäge für föif Donne schwäre Ladige cho, und derno au Spezialfahrzüüg, zum Bischpil Füürweerwäge und Lokomobyl und anders.

Au der Carl Benz het i sym Konstrukzioonswärch gly drufabe en Laschtwage konstruiert. Und denn sind schnäll i vilne Länder no anderi Laschtwagefabrigge entstande. Z Augschburg isch d Firma MAN gsi, i dr Schwiiz z Arbon am Bodesee dr Saurer und z Wetzike d FBW.

I de erschte Laschtwäge het s Bänzynmotoore gha, und scho i de Aafäng het me probiert, für Lkw en elektrische Aatriib z boue; das isch denn usser für chlyni Wäge, wo i de Fabrigggländ gfaare sind, wider uffggä worde. Gly nach em erschte Wältchrieg het d Induschtrii der Diiselmotoor als Energiikwelle für d Laschtwääge allgemäin pruucht.

Bilder vo früene Laschtwäge

Bilder vo nöie Laschtwäge

Konstrukzioon[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zum d Laschte chänne ufzlade überchöme d Laschtwäge i de Maschinefabrigge und de Carrosserie, wo a d Stell vo de alte Wagnereie und Gutschefabrigge trätte sind, ufem Chassis die bassende Yrichtige. Je nach der Uufgob vom Laschtwagetyp gseh die ganz unterschidlech us. Ganz am Afang isch das wie bi de alte Fuerwärch nur e flachi Brügi, en Pritsche gsi, wo me d Waar drufgstellt und wenn nötig mit Seili apunde het. I dr neuere Zyt isch me zum ene äänleche Systeem cho, wil me jetz die normierte Konteiner eifach uf en Raame schtellt und mit Klinke am Fahrzüg amacht. Grad wie bi de alte Fuerwärch, de Leiterwäge, sind au bi de neue Laschtwäge für gwüssi Ladige Sytewänd oder Gitter nötig, ass d Sache nid abegheie.

  • Mid emene Fass, spööter emene grosse Tank cha me uf de Laschtwäge Flüssigcheite transportiere. A de Tankwäge hets au Pumpene, Deckel, Hääne, Väntiil, Schlüüch und Mässapperät.
  • En grosse ringsume gschlossne Chaschte, wo Düre uf der hindere Syte het und wo me drin cha Sache ufbiige, schützt d Ladig gäge s Wätter und der Fahrtwind. So Chäschte sind au scho bi de Fuerwärch vorchoo, und me cha se verglyche mit de Gutsche, wo aber Sitz und Pfeischter für d Passaschier hend. Grossi Chaschtewäge sind tüpisch für Möbelwäge, wo men au für d Züglete bruucht.
  • Uf der Pritsche cha me es Gstell us Stange druftue und en Plache drüber legge, wo me liecht wider cha wägg nää. Das Dach schützt d Ladig au guet und isch derby weniger schwär als e feschte Chaschte.
  • Mid emene Raame, wo mit der Hidraulik gäge hinde oder uf d Syte cha kippt wärde, isch d Ladig, zum Bischpiil Chiis oder Sand, am gwünschte Oort ganz eifach zum uslääre.
  • Es Ghüüs mid ere dicke Wand und ere Chüelmaschine hets uf de Chüelwäge, wo empfindlechi Läbensmiddel umefüere.
  • Sid es baar Joorzänte sind Träger zum Transportbhälter uszwächsle immer beliebter worde. Alls mögleche cha me mit dere Technik ganz rasch und eifach transportiere und überall schnäll ablade. Und die Transportart het de Vorteil, ass d Fahrzüg immer für anderi Uufgabe parat sind, au wenn d Ladige amene Oort lengeri Zyt blibe stoo. Es git do derfür vier Grundforme:
    • Konteiner. Die grosse, normierte ISO-Konteiner sind starchi Chäschte mid emene Yserahme und Blächwänd. Es het vil Platz dinn, und me cha se grad so guet uf d Laschtwäge wie au uf d Güeterwäge vo der Ysebaan und uf d Konteinerschiff uflade. D Konteiner wärde i de Spezialbaanhööf, wo Töörminel heisse, vo Krään uf d Lastwäge und d Baan und d Schiff glüpft und wider dervo wägggnoo.
    • Wächselbrügge: Das sind Phälter, wo fasch wie Konteiner usgsee, aber nit ufnand gstellt wärde, und derzue hend si no eigeti Füess, wo me cha abeklappe, so dass se der Laschtwage überall sälber und oni Kraan cha abstelle; zum d Wächselbrügg wider mitznä fahrt der Lkw eifach drunder und lüpft se uff.
    • Radkonteiner: Der Laschtwage schiebt dr Phälter, wo hinde chlyni Redli het, mit emene grosse Arm mit emene Hoogge dra a dä Platz wo me en pruucht, zum Bischpil uf enere Boustell, und wenn er ne wider abholt ziet er en mit däm Arm sälber uf sech ufe. So Phälter bruuchen au d Füürweer und s Milidäär.
    • Absetzkonteiner: Das isch es Sischteem, wo i der Schwiiz psunders mid em Name Welaki-Mulde bekannt isch. D Mulde, wo d Form vom ene Trapez het, cha mit Chettine oder Drootseili ane grosse bewegliche Raame uf em Laschtwage ghänkt wärde, und s Fahrzüg lüpft d Mulde uf sini Brügi und wider ufe Bode, und es cha d Mulde gääge hinde au ganz uslääre.

Bilder vo Laschtwäge

Spezialfahrzüg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Näbe de Laschtwäge, wo immer wider verschideni Sache oder Phälter uflade, gits au Fahrzüg mid fescht druf agmachte psundere Yrichtige und Gräät oder Maschine, wo je nach em Zwäck vom Güetervercheer oder vo der spezielle Uufgab vom Fahrzüg ganz vil Forme chönd ha. Me kennt öppe:

  • Schlepper, zum schwäri Wäge z zieh, oder zum anderi grossi Fahrzüg abzschleppe, mit emene Hoogge oder emene Kran
  • Kranauto
  • Autotransporter
  • Betonmischer, wo der fertig Beton wärend em Fahre uf d Boustell immer wyter durenand mische
  • Pumpfahrzüüg, mit ere Betonpumpi und länge Schlüüch oder Rööre, zum Beton uf en Boustell z bringe
  • Transporter für psunders längi Gägeständ
  • Lkw zum Baumstämm z träge: Bi dene sind d Hinderachse mängmol gar nid sälber fescht a dr Zugmaschine agmacht, sondern nur mit de ufgladene Baumstämm mit ere verbunde
  • Laschtwäge mid ere Mulde zum Kippe
  • Töiflaader: Laschtwäge mid Saddeluufliiger, wo nur weni über dr Strooss ligt, zum grossi Sache umezfüere und mid däne au under Hindernis wie Brügge unde durezchoo
  • Fahrzüg für Schwärtransport: Zum psunders schwäri Sache wie anderi grossi Fahrzüg und risegi Maschine, Schiff und anderi Sache z transportiere. Mängisch isch mee als ei Laschtwage nötig zum Ziee und zum Stoosse vom Gwicht.
  • Fahrzüg mid Füürweerleitere
  • Arbetsbüüni: En Laschtwage mid ere Pladdform, wo cha i d Höchi glüpft wärde
  • Ghüderwage oder Güselwage (so seit me ne i dr Schwiiz), Müllwage oder Müllauto
  • Laschtwage mit emene Schneepflueg
  • Glastransporter, speziell zum grossi Pfäischterschybe umezfüere
  • Veetransporter

Bilder vo spezielle Laschtwäge

Mit der Ysebaan[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zum d Chöschte vo lange Fahrte z verchlynere, tüend d Transbortöör Laschtwäge uf gwüssne Strekene nit sälber lo fahre, sondern schike se mit der Ysebaan ufe Wäg. Me seit däm i der Fachsprooch vo der Logistik der Kombiniert Vercheer, und e Variante do devo isch der inter-modaal Vercheer. Grad uf de lange Transbortwäg dur d Alpe fahre regelmässig bsunderi Güeterzüg mit ganze Laschtwäge oder au eifach mit de Euro-Uufliiger dure Gottert, der Lötschbärg und au übere Brenner. Für de Bou vom Basisdunnel am Gottert und vom Nöie Dunnel dure Lötschbärg isch es Houptargumänt gsi, me well de Gütervercheer vo de Autobaane, psunders vo der Autobaan A 2 vo Basel uf Chiasso, wäggnää und uf d Ysebaan tue. D Politik vo der Varlagerig vom Schwärvercheer isch sit Joorzäänte es grosses Themaa i der Schwiiz gsi und isch i allne Alpeländer wichtig.

Wenn d Fahrzüg nid sälber über die höche Bärgstroosse, sondern dur die neue flache Dunnel fahre, so het das wirtschaftlech grossi Vordeil. Für die Baane, won e länge Zug e ganzi Zylete Laschtwäge ines anders Land bringt, isch der schön hochdütsch Name Rollende Landstrasse populär worde, wo me leider so nit diräkt i die alemannischi Mundart cha überträge; das würd chly umständlech heisse e Stroos, wo sälber fahrt, und so ne Begriff cha me i der Umgangssprooch chuum pruuche. Es isch bsunders d Ysebaanfirma BLS, wo uf der Lötschbärgrute Züg für Laschtwäge abietet, d Fahrer reise imene Personewage mit. D BLS Cargo het iri Plätz, wo Laschtwäge ufe Zug fahre, i de Töörminel z Wiil am Rhii und z Tüem (iteliänisch: Domodossola).[9]

Au d SBB füere Güeterzüg mit Laschtwäge dur d Alpe, und dezue d Firma RAlpin AG mit de Töörminel z Fribeg im Briisgau, z Novara, z Chlyhünige bi Basel und z Lugano Vedeggio. Z Öschtriich het d Tauernbaan Laschtwägezüg.

No wirtschftliger als ganzi Laschtwäge mit der Baan lo umefüere isch es, wen me nur de Chaschte mit der Ladig, meischtens also en Euro-Uufliiger, ufe Güeterwage lüpft. So blibe d Zugfahrzüg im Afangsland und sind für anderi Fahrte wider parat, d Güeterzüg chönd mee Ladige mitnää, und es muess au kei Fahrer die längi Reis mitmache; am Abladebaanhof holt en andere Laschtwage de Ahänger wider ab und bringt en det hi, wo me d Waar pruucht, so wie s d Laschtwäge scho sid Tuusige vo Joore immer mache.

Bilder vom Kombinierte Vercheer

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Bernd Regenberg: Die berühmtesten deutschen Lastwagen von 1896 bis heute. 4. Auflage. Brilon 1997. ISBN 3-923448-89-9.
  • Halwart Schrader: Deutsche Lastwagen-Klassiker. 1. Auflage. Stuttgart 1997. ISBN 3-613-01802-0.
  • Wolfgang H. Gebhardt: Geschichte des Deutschen Lkw-Baus. Augsburg 1994. ISBN 3-89350-811-2.
  • Peter J. Davies: Lastwagen der Welt – Das Lexikon der Marken und Modelle. Motorbuch Verlag 2000. ISBN 3-613-02257-5.
  • EIA (Hrsg.): Intermodal Transport in Europe. Brüssel 2005.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Laschtwage – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Laschtwage im Idiotikon
  2. Christian Schmid: Mund Art. Das Mundartschrifttum der deutschen Schweiz. Syte 41.
  3. Wilhelm Rausch: Der Stellmacher. Ausführliche Beschreibung in der Stellmacherei und beim Bau von Last-, Handels- und Leichenwagen vorkommenden Arbeiten. Leipzig 1899 (Reprint: Hannover 2003, ISBN 3-87870-671-5)
  4. Ch. F. R. Pare: Wagen und Wagenbau, Wagengrab. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Bd. 33, Berlin New York 2006, S. 64.
  5. Bänne, Benne uf idiotikon.ch
  6. Bänne als Transportmittel uf idiotikon.ch
  7. Gerold Walser: Zu den Römerstrassen in der Schwiz: die capita viae. In: Museum Helveticum : schweizerische Zeitschrift für klassische Altertumswissenschaft, 54, 1997, S. 53-61.
  8. Ch. F. R. Pare (u.a.): Wagen und Wagenbau, Wagengrab. In: Reallexikon der Germanischen Altertumdkunde, Bd. 33, Berlin New York 2006, S. 51–78..
  9. Agebot vo de BLS