Thusis

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Thusis
Wappe vo Thusis
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Region: Viamalaw
BFS-Nr.: 3668i1f3f4
Poschtleitzahl: 7430
UN/LOCODE: CH THS
Koordinate: 752542 / 17402646.6999969.433335720Koordinaten: 46° 42′ 0″ N, 9° 26′ 0″ O; CH1903: 752542 / 174026
Höchi: 720 m ü. M.
Flächi: 6.81 km²
Iiwohner: 3199 (31. Dezämber 2017)[1]
Website: www.thusis.ch
Thusis

Thusis

Charte
Lago di LeiLago di Monte SplugaLago di LuzzoneLai da MarmoreraSufnerseeZervreilaseeItalieKanton TessinRegion AlbulaRegion ImbodeRegion MalojaRegion MoesaRegion PlessurRegion SurselvaAndeerAvers GRCasti-WergensteinCazisDomleschgDonat GRFerrera GRFerrera GRFlerdeFlerdeFürstenau GRHinderrhiiLohn GRMaseinMathon GRNufeneRonggelleRothebrunneScharansSils im DomleschgSplüügeSufersThusisThusisTschappinaUrmeinZillis-ReischenCharte vo Thusis
Iber des Bild
w

Thusis (im yheimische Tieläkt: [ˈt(ʰ)uːʒ̊iʒ̊]; rätoromanisch Tusáun, italienisch Tosana) isch e Gmaind vo der Region Viamala im Kanton Graubünde.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmaind Thusis lyt an Hinderrhy a däre geografisch markante Stell, wo dr Fluss us der Via-Mala-Schlucht id Flechi vom Domleschg use chunt. Weni spöter nimmt der Hinderhy vo dr rächte Syte här als Näbefluss d Albula uf. Bi Thusis flüsst d Nolla, wo vom Piz Beverin abe chunt, vo der lingge Syten in Hinderrhy.

Die Gmaind chunt im Weschte a d Gmaind Masein aa, im Süde a Ronggälle, wo i dr Viamala lyt, im Oschte an Sils und im Norde, im Taalbode vom Domleschg, a d Gmaind Cazis bim Cazner Bach.

Thusis isch en Oort a dr Passtrooss zum Vogelbärg und zum Splügepass, a dr Autobaan A13 und a dr Albulalinie vo dr Rhätische Baan.

Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Thusis isch e düütschsproochegi Gmeind. Dr lokal Dialäkt heisst «Thusnerdüütsch».

S Rätoromanische (d Sproochvariante Sutselvisch) isch z Thusis under em Yfluss vo Chur här vermuetli scho im 16. Joorhundert ufggä worde. Am Bärghang südlech vo dr Nolla sind no rätoromaneschi Fluernäme läbig: Crapteig, Crappasusta, Saissa, Crapschalva und anderi.

Sprooche z Thusis
Sprooche Volkszählig 1980 Volkszählig 1990 Volkszählig 2000
Anzahl Anteil Anzahl Anteil Anzahl Anteil
Düütsch 1887 74.73 % 1995 75.40 % 2112 77.73 %
Rätoromanisch 238 9.43 % 136 5.14 % 107 3.94 %
Iteliänisch 230 9.11 % 172 6.50 % 129 4.75 %
Iinwooner 2525 100 % 2646 100 % 2717 100 %

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Thusis um 1900

Thusis isch ane 1156 s erschte Mol gnännt. Dr Ort isch als Stazion uf de Bärgstroosse uf Italie wichtig gsi.

Ane 1525 isch z Thusis d Reformazion ygfüert worde. 1967 het me d Schnällstrooss uf Bellinzona mit em San-Bernardino-Dunnel eröffnet.

Am Usgang vo dr Viamala stoot am Rhy s Chraftwärch Thusis vo der Chraftwärch Hinterrhy AG.[2]

Uf de 1. Jänner 2018 het sech die ehemoligi Gmeind Mutte oben a dr Schynschlucht mit Thusis zämegschlosse.

Architektur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • di evangelischi Chile vo 1506
  • di katholeschi Chile Guethirt
  • s Schlössli
  • s Huus Rooseroll
  • d Burgruine Obertagstei
  • d Ysebaanbrugg
  • di neue Stroossebrugge
  • s Chraftwärch
  • d Raschtstazion Viamala vo dr A 13

Lüüt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Hans Ardüser (1557 – öpe 1614), Bündner Wandermooler, Lehrer und Schriftsteller

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Thusis – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach Jahr, Kanton, Bezirk, Gemeinde, Bevölkerungstyp und Geschlecht (Ständige Wohnbevölkerung). In: bfs.admin.ch. Bundesamt für Statistik (BFS), 2018-08-31. Abgrüeft am 2018-09-30.
  2. Kraftwerke in Graubünden uf gr.ch