Aostatal

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Aostatal
Wappe vo der Region Aostatal Flagge vo der Region Aostatal
Basisdate
Hauptstadt: Aosta
Amtssproche: Italienisch un Franzeesch
Provinze: abgschafft
Flechi: 3.263,22 km² (20.)
Iiwohner: 125.979 (2007)
Bevölkerigsdichti: 38,6 Iiwohner/km²
Website: www.regione.vda.it
ISO 3166-2: IT-23
Presidänt: Augusto Rollandin
Charte
Charte vo Italien, Aostatal useghobe
Dialäkt: Unter-Elsässisch

`S Aostatal (eischemtöitschu Augschtalann, greschuneititsch Ougstalland, Ital.: Valle d'Aosta, Frz.: Vallée d'Aoste; Frankoprovenzalisch: Val d'Outa; Hochditsch friehr Augsttal) ésch e Autonomi Region mét Sonderstatut ze Italie. De Region het e Flächi vun 3.262 km² un rund 125.000 Inwohner. Se ésch de kleinscht Region vun Italie, flächi- un bevölkerungsmässi. De Höiptort ésch Aosta (frz. Aoste). `S Aostatal granzt nördlich àn d´Schwiz (Kanton Wallis), ém Weschte àn Frànkrich (Region Rhône-Alpes), em Süde un Oschte àn de italienisch Region Piemont (Provinze Turin, Biella und Vercelli).

De Mont Blanc vun Courmayeur, Vallée d´Aoste - de italienisch Site

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

`S Aostatal liejt én de Weschtalpe un ésch eini vun de extremschti Làndschafte vun Europa: `s ésch ringsuem vun 4.000er uemstellt. Ém Weschte fàngt`s glich mét`m Mont Blanc (it.: Monte Bianco - heechscht Beri vun Frànkrich, Italie, de Alpe un(`m weschtlich) Europa) àn, ém Norde ésch de Alpehöiptkett mét de gross Beri vun de Wallisr Àlpe un ém Süde `s Massiv vum Gran Paradiso. Ém Nordoschte wurd`s Tàl vum Massiv vum Monte Rosa (d´heechscht Beri vun dr Schwiz) àbgsperrt. Numme ém Südoschte effnet sich`s Tàl zue`r Po-Ebeni.

Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Region Aoschta g´heert zue`m frànkoprovenzalisch odr arpitanisch Sproochruum, wie öi noch éwwr fàscht de gànz Weschtschwiz (Romandie), Savoye un`s Rhonelànd fàscht bis Lyon un noch én Frànkrich de Dauphiné én de provenzalisch Alpe geht. Etwa analog zue`r Schwiz - àwwr àndrscht àls Savoye - het`s emol Frànzeesch offiziell àls Amtssproch gwählt. Àls e Bsitz vun de spätere Künnije vun Italie ésch`s àwwr mét`r Grindung vum italianisch Nationalstaat e Teil devun wore. So ésch`s hit offiziell e mehrsproochig Region.

Amtssprooche sin Italienisch un Franzeesch - offiziell glichgstellt. Diss ésch selbsch én de italienisch Verfassung mét de doppelsproochigi Version Valle d’Aosta/Vallée d’Aoste vrànkert. Alli effentlichi Ämter, öi bim Gericht, muen de Zweisproochigkeit reschpektire. Én d´Schuel hàn Italienisch un Frànzeesch de namligi Wart. So müen de Schélr bim Bac ém Aoschtatal e Italienisch- un e Franzeesch-Examin màche. - Diss ésch de Theorii.

E Sondage (Uemfröj) vun de Fondation Emile Chanoux mét dr Fröj nooch dr Muedrsprooch, het àwwr gezeigt, ass de italienisch Sprooch dominéert un numme noch e Teil vun d´ Bevelkerung zue`r tràditionell Volikssprooch, de valdostanisch Form (Dialekte) vum Arpitànische (öi frànzeesch "patois" gnennt), steht. Franzeesch wurd drgeje umgangssproochli küm benützt.

Aosta tiif ém Tàl - Blick vun Norde

Én dr Region lewe àwwr nit numme Romane - `s Aoschtatal gheert öi zue de alemànnischsproochigi Gejende. Ém eschtlichschte Sittetàl, `m Lystal, gibt`s e pààr Derfr mét Walser-Bevelikerung (wii én Noochberstälr ém Piemont): Greschonei un Eischeme, bis in dr erscht Hälft vum 20. Johrhundert öi Goabi. F´r dii klein Sproochgmeinschaft ésch én däm Tal Ditsch ko-offiziell. De alemànnisch-Valdostanr heissi ihri Sproch "Tiitschu" (Greschonei) oder "Töitschu" (Eischeme).

E physisch Kàrt vum Tàl

Untr`m Faschismus sin àlli Gemeindenàmme italianiséert wore, àwwr nooch´m Waltkriej sin se wédr én`r àlt frànzeesch Form reoffizialiséert wore. De italienische "Iwwrsetzunge" sin, anderscht àls ze Südtirol, àbgschafft wore. Numme d´Hoiptstàdt tràjt newwe`m-e frànzeesche öi de italienisch Nàmme.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Aostatal – Sammlig vo witere Multimediadateie