Mülhausen (Elsass)

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech


Frankrich
Wappe vun dr Region
Mehlhüsa odder Mihlhüsa
Mulhouse
Wappe Kart
Wappe vo Mulhouse
Mulhouse
Lag vo Mulhouse in Frankrich
Dialekt: Àlamànisch
Hauptvariante s'Südliga Neederàlamànnisch
Regionalvariante Elsassisch
Lokalvariante: Mehlhüserisch
Basisdate
Stààt Frànkrich
Region Elsàss
Département Owerelsàss
(Unterpräfektur)
Arrondissement d'Mehlhüser Sidlung
Mehlhüsa (Hauptschtadt)
Kanton Nord Mehlhüsa
Oscht Mehlhüsa
Süd Mehlhüsa
Wescht Mehlhüsa
Kommünàlverbànd Mulhouse Alsace Agglomération
Geographischi Lag: 47° 45′ 02″ N 7° 20′ 25″ O
Heh 240 m
(232 m–338 m)
Inwohner 110.351 (1. Jänner 2011) [1]
Flech 22,18 km²
Boschtleitzàhl 68100
68200
INSEE-Code 68224
Internetuftritt:
Maire (Bürgemeischter):
lfd. Amtszitt
Jean Rottner
2014-2020
Assemblage mulhouse.jpg
Dialäkt: Elsassisch-Mehlhüserisch

Mehlhüsa (IPA: [mɪlˈhyːsə]; frànzesch. Mulhouse un ditsch Mülhausen) esch a Schtàdt wu em Oschte vu Frànkrich legt. Se esch d'greeschta Schtàdt vum Owerelsàss un noh Schtrosburg d'zweitgreeschta vum Elsàss. Mihlhüsa-n-esch d'r Setz vu d'Unterprefäktür (la Sous-préfecture) vum Bezirk Mihlhüsa em Verwàltungszwig Owerlànd em Gebiat Elsàss. D'r Bezirk gleedert sech en Nin Làndkraiser.

Géografi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mihlhüsa legt nordlig zemlig noch àm Dräilanderäcka, wu bschteet üs Frànkrich, Ditschlànd un d'r Schwiz, d'r bi granza noch viar Schtätt anenànd:Wiil àm Rhii, Bàsel Saint-Louis un Hiniga. Em üsserschta Süda han m'r d'r Sündgöi met Àltkelch àls Hàuiptschtàtt. Em Südwäschta àn da Üsslaifer vu da Vogesa naschtet sech Thànn ens Thürtàhl dri. Äbbis wu ma net därf vergassa z'ärwähna dàss en Thànn s'Südliga Toor esch vu d'r Wischtroos un em Nord Wäschta o wedder àn da Üsslaifer, àwer dàsmohl dia vu'm Rablànd, befendet sech Kolmer.

Mihlhüsa werd vu zwai Bach, d' Ell un d'r Rhi durchkwert. Dia Zwai traffa sech henter d'r Merzàui vu Mehlhüsa. D'Ell geht d'noh witterscht durch s'gànza Landla un versüfft schlussandlig bi Schtrosburg em Rhi.

A Bleck ewer d'Gschechta[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S'àlta Rothüs üss'm 16ta Johrhundert

S'ärschta mol vu d'Schtàdt Mehlhüsa Ürkundlig ärwähnt worra-n-esch esch anno 803 gseh. Noh d'r Leganda soll àls ärschtens a Mehla gschtànda seh un dàss schu àn a 58 vor Chreschti drumm haist jetz d Schtàdt Mehlhüsa odder Mihlhüsa (vum Àlamànnischa Mihle). A Mehlarààd en rot uff wissem Fald ziart d Schtàdtwàppa.

Schu vu jehhar esch Mehlhüsa-n-a Bergerliga Schtàdt gseh drumm hàtt sa sech verbunda met'm Zehstädtebund (Dekapolis) àn a 1354. Làng nohar àn a 1515 a Bendniss àbgschlossa met de Schwiz un hann sech àgschlossa àn d'r Aidgnossaschàft vu da 13 kàntona.
Am 4 Janner 1789 esch amol schluss gseh met d'r fräijhait vu d'r Fräija Repüblik Mehlhüsa dänn se esch àgleedert worra àn d'Freschgeborana Frànzescha Repüblik.

En d'r Mettla vum 18ta Johrhundert hàtt sech a ekonomischer un endüschtriäller Umschwung g'aigent. Mehlhüsa hàtt sech en a pààr Giater äntweckelt, zärscht amol en d'r chemischa un mekànischa Endüschtri no hann sech d'Schpennaräija un d' Wawarïja d'r züa gmàcht un sogàr noch d'r Schtoffdruck. Unter d'r Härschàft vu groosa proteschtàndischa Fàmelia wia Dolfus, Mieg, Glück, Noack u.s.w. hànn sech dia Fàwreka schtàrck äntweckelt. Sozial sen sa fäscht vorah gseh se hann sogar en erna Àrwaiter Hisla geboija, d'greeschta Sidlung esch d'Cité vu Mihlhüsa. No z'noh sen gànza Schtàdtviatel geboija worra ewerhàuipt wu d'Giasaräi uff gmàcht hàtt. D'maischta-n-Àrwaiter sen üss'm Sündgöi kumma, dia wu sech àgsidelt hann, hann metghulfa àn d'r hettiga Mehlhüserschproch un d'àndra sen àlla Tàg haim gànga met'm Pferterschpàtzazeegla.

Raschtla vu d'r Schtàdtmüra un s'Bollwark.

Dur dia hüffa Boijaräia esch d'Ennerschtàdt emmer klainer worra. Vu da Schtàdtmüra esch is gràd s'Bolwark ewrig bleewa un fer d'r rascht d'Namma, s'Bàslertoor, s'Schpiageltoor s'Owertoor, s'Jungatoor.

Noh n'm Kriag 1870-1871 esch s'Elsàss wedder Ditsch worra. Noh n'm 1914-18nerKriag esch's Elsàss weder Frànzesch gseh, warend'm 1939-45ger Kriag Ditsch, zitter àn a 45 esch's Elsàss weder Frànzesch.

Durch d'r schpoota-n-Àschluss vum Elsàss un trotz sinra groosa Iwohnerzàhl esch Mihlhüsa doch nur emmer a Kraisschtàdt blewa.

D'Sàga vu d'r Ärschtehung vu Mehlhüsa[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Kurtz bevor dàss d'Ell d'Dollra-n- ämfàngt àm Rànd vu da lätschta Gebergsüsslaifer vum Jüra, därt vu sa vohar noch gebandigt em Elltàhl durch d'r Sungàui gfliast esch, därt wu sa, unta-n-àm Didemerbargala sina Fräihait ärowert, därt schtreemt sa nohar en's Flàchlànd. Noh n-ra lànga Raagazitt, un salamols esch’s àls àwa kumma, so dàss àlles unter Wàsser gschtànda-n-esch un üss d’r d’r gànza Gegend a Sumpfloch gmàcht hàtt. Làng schpeeter hann d’Litt sàtt bekumma, fer bstchtandig met da Fias em Wàsser z ‘schteh, so hann sa dam Züaschtànd a Schtrech dur d’Rachnung gmàcht un hann dr Àblàuifkànàl geboïja, un zitter har esch rüaïh, Àwer will d’ Elsasser schpàhrsàm senn hàtt ma da Plàtz net wälla verlohra loh geh, A Tail vum Kànal esch züa däckt worra, dàs hàtt d’r Däcktakànal gah wu d’r Schtoffmarkt un d’r Gmiasmarkt dräi mol en d’r Wucha schtàttfendet.

Kämma m’r z’ruck en dia Zitt vu unser Landla schwaar haïmgsüacht worra esch dur dia Hunnahorda wu gmorda, graïwert un haïmgsüacht hann, sa senn àwer d’r bi nett d’ärschta un nett d’lätschta gseh. Emmer wedder hann d’Ihaïmischa müassa flechta odder z’ruck schteh, fer sech bschetza vor d’r Blüatgihr vu dana Sàtàna. A Mànn un sina Tochter, äntkumma vu dara Schlàchtaräi, üspumpt vor lütter ränna. Blüatig un verkràtzt dur d’Därner vu da Häckaroosa, d’Gleeder hann se o nemma gschpirt, lehn sech schwar uff d’r Booda käija denn fer wittercht hàtt’s nem glangt, un àlla zwai senka vu sofort àb en a tiafa Schloof.

D’ärschta wàrma Sunnastràhla striche zàrt ewwer dia zwai schmarzenda Kärwer, d’r Mànn verwàcht un ställt sech miaijsàhm uff d’Bai. Zu da weh, fendet ar àss sa noch zemlig haïl vu dara Sàch kumma senn. Mett Pflàntza, sorgfaltig üssgsüacht, bsorgt ar erna Wunda . Dur dàss àss em dia Gegend beriawigend vorkumma esch, hàtt ar sech a bezzi neherer umschàuit. Ewerzigt, dàss dàs Ort a sechera Unterkunft kännt biata, hàtt ar sech uff d’Süach gmàcht àn dr Ell entlàng fer’s bäschta-n-Ort z’fenda fer sech dürend z’neederloh un villicht noch a Mehla z’boija, dänn üsser Mahl màche hàtt ar nix ànders känna. Trotz sim güata Wella hatt ar, allaï dàss Unternamma nia Zwaagebrocht ohna d’helf vu da Ellmannala. Em Meller si Hàndwarckszig war fihl schnaller färtig worre àwer bi da Zwargla esch’s wia bi da Mänscha, ma hàtt dia wu d’r fer senn un dia wu dr gega, so dàss no lànga Pàlàwer ma sech doch amol verschtandigt hàtt. En dana wu gfunda hann àss a Mehla d’Nàtür verschandet, hàtt ma z’verschteh gah dàss ohna Mehla kai Mahl un ohna Mahl kai Broot... Mett dr Zitt hàtt’s sech umma gräd dàss àn dr Ell a Mehla schteht so dàss d’Litt vu witt un brait kumma senn fer erna Rogga, Hàfer un Weldwaïza ku loh màhla. D’Johra senn vergànga un dr Meller hàtt sech güat dura gschlàga, s’Dächterla esch o älter worra un dr bi a scheena Màmsäll.

Peterbekermulhouse.jpg

En ainra vu dana hächta Wenternachta, so wia ma sa gekännt hàtt salamols, dr Booda gadäkt mett’ra decka Schneeschecht, o g’nänt Àrmabüramescht wu d’Pflànza schont vu dr rücha Kälta hàtt dr Vàter un d’Dochter a schtönender Helfsrüaf vernumma. Schnall han sa sech a warmer Lumpa um d’Àksla gworfa un a Fàckel àzunda un senn üssa en d’kàlta Nàcht. A àhàltend Jomra hàtt sa àn s’Ort gfiart wu a Mänsch en sim Blüat glaga esch. Ohna sech z’frooga ob Frend odder Fend, han sa da schwarverletzta Kriagsmànn en d’wàrma Schtuwa gebrocht. Zu da Verletzunga hàtt d’Kälta fàscht si unmettelbàra Wark vollanda, Zecha un Fenger sen schu blaui vor Wentergfrescht. No lànga Wucha bsorgunga esch’s em Meller un sina Tochter groda da Mànn wedder uff d’Bai z’brenga. Trotz sim Haila züaschtànd hàtt ar nett d'r klainschta wella gezaïgt fer wedder mächta furt z’geh. Ar hàtt noh z’noh em Meller unter d’Hànd greffa un sech emmer meh unärsätzlig gmàcht, so dàss ma em d’Mehla hàtt kenna àferdroija. D’junga Màmsäll hàtt mett dr Zitt o gschpirt dàss sa-n-em nett glichgeltig esch. Noh dam, dàss ar nawa dr Mehla a greeser Hisla geboia hàtt, esch dr Tàg kumma vu dr Hochzitt. D'r Vàtter hàtt net s'grengschta dr gega kà, trotz dàss da Büa a schweeda Kriager gseh esch wu mett ra Horda àwa ku esch fer unser Làndla z'bsätza. Mett da Johra hàtt dia Mehla emmer meh Beditung bikumma, d’Litt senn emmer zàhlricher ku lo màhla. No z’no hann sech meh Iwohner àgsidelt un Hüss àn Hüss àgeboija. D’Waag senn igschtainigt worra no àlla hemmelsrechtunga. Mehlhüsa hàtt sech ganz gmiatlig grenda un bekànnt worra àls Àrwaiterschtàdt. d’Maischta Danker un Enteläctuäla hann do nia kai rechtiger Plàtz gfunda, un hann sech witter owa em Norda àgsidelt. Dur dàss em Owerlànd meh Àrwetskràft verhànda gseh esch, hann sech schpeeter dia àlla groosa Endüschtria en Mehlhüsa àgsätzt. Wagadam esch d’Mehla s’Sembol vu d’r Schàdt geblewa dänn s’hàtt g’haisa, müasch schàffa fer di Brot z’verdiana, Drum fendet ma hetta noch a Mehla Ràd en rot uff wiss’em Fald uff dr Wàppa vu Mehlhüsa.

Ànäktoda[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D’r Schwaissdissi hatt vu ààsa nia uff Melhüsa sotta kumma, dànn SBB hàtt dia Schtàtüta em Schtaihàuijer Fritz Beer bschtällt un hat solla ärrechta wara àm Igàng vum Näidurchbrochana Simplontünnel. No ewerlegung hann d’Isabàhnhärra nit meh wälla wessa vu dam Wark.

Àn a 1906 hàtt d’r Gmainrot getraimt vu ma machtiga Schtockbrunne zum d’r Rothüssplàtz verscheenra. Sobol àss dia Unterbraitung gwält worra n’esch werd da Brunna vu 9 m Durchmasser geboija worra un esch d’r gfundana Plàtz gseh zum dia fresch àgschàfta 5,60 m hocha un 4,5 Tonna schwara Guss Schtàtüta z’verschtàuija. En da Berger hàtt dàss Boiwark sofort gfàlla un han’m d’r Nàmma Schwaisdissi gah. Àwer’s därft net emmer àlles so aifach seh em Laawa. Ma hàtt vergassa dàss da Mànn net gànz àglägt esch s’Gmach esch wohl bedäkt met ma Lumpa àwer s’Hentertail gànz blut. Un dàss hàt en da Glàuiwiga wu àm a Suntig Morga üss d’r Schtefànskerch kumma senn net behàgt . D’r Härr Bergermaischter hàtt uff dàss he da Unrüaijschtefter lo kehra so dàss ar dàsmohl sina Gmainrotshärra un d’Gmainàrwaiter uff’m Buckel kà hàt. A schnalla Lesung hàt müasa gfunda wara. D’r Tivoli esch üssgwält worra, därt verschtäckla a pààr hocha Herscht dàss Hentertail wu niama hàtt wälla sah ! Ma hat kännta maina àss jetz d’r Schwaissdissi andlig a riawig Platzla gfunda hàtt. Do esch a näi Problem uffgedücht; d’r Kriag. D’Ditscha han d’r Schwaissdissi wälla verschmälza fer Wàffa z’giasa d’rmet. Zum güata Gleck hàtt ma noh n’ra Kwàlitetskontrolla müassa fäschtschtälla dàss da Guss vu’n ra sech schlachta Kwàlitet esch hàtt ma da Plàn loh käija. Wia na jeder wais, en d’r Not fresst d’r Täifel mucka, esch ma vorsechtig blewa. Bis àm and vum Kriag esch‘r unter ma Kohlahüffa en d’r Isabàhnwarkschtàtt verschteckelt blewa.

d'r Klàpperschtai
àn ra üssra Wànd
vum Rothüs.

D’r Klapperschtai esch a kàuijaner Schtai vu Zwälf Kilo schwar un hangt hettzutàgs uff d’r rachta Sitta vum Rothüs, em Rothüsdurchgàng grad visavi vum Wilhelm-Tell. Da Schtai esch friaijer benutzt worra jedesmohl wänn a Ratschwib hàtt müassa gschtroft wara. D’Manner hàn riawig därfa màcha nur d’Fràuija net, wàss io d’r Fàll Hetta nem esch, un wänn d’Fràuija bees gräd hann hàtt ma na d’r Klàpperschtai um d’r Hàls ghangt, henterversi uff a-n-Eesel gsätzt un durch d’Schtadt vu aim Toor zum àndra gfiart. Beesa Mihler behàuipta sogar dàss d’r Belaitigt henta noh gloffa-n-esch un hàtt dia àrma Dànn un Dwànn gschtocha met’ra groosa Noodla. S-Motto esch gseh :

Zum Klàpperschtai ben i gnännt
Da beesa Mihler wohl bekànnt
Wär Luscht zu Zànk un Kàder hàtt
Müas mi trààga durch d’gànza Schtàdt.


D’r Bolwarkturm wia d’r Täifelsturm sen d’zwai ainsigschta-n-Ewrigbliwer wu d’r friaijera Schtàdtmüra vu Mihlhüsa. D’r Bolwarkturm wia d’r Täifelsturm hàtt d’r Johrhunderta dura waiswiafihl Namma k’hà. D’r Bolwark hàtt sogàr d’r Soiturm g’haisa-n-a Zittlàng, wil ma d’Schwinafias vum a Nochber’s Mätzger drenn glàgert hàtt. d’r Täifelsturm hàtt da nàmma bikumma will ma därta d’Haxa igleefert hàt ma sait eweràl às’s salamols doch meh Haxa gah hàt às hett zu Tàg’s.

D’r Tannawàld legt uff d’r hecha vum ewra-n-Igàng vum Zoologisch un geht bis zum Wàldeck àn d’r Zimerscher Schtroos.Wurum esch jetz do d’Reed vum Tànnawàld, äh bä will’r a-n-Aigaschàft hàtt…Ma fendet en dam Wàld kai ainziga Tànna sondern nur Büacha. Uff d’r Zimerser sita schint ma dàss àwer z’wessa dänn dart fendet ma-n-a Wàldwertschàft dia haist, d’r Büachawàld. D’Lesung vu dam Rätsel esch gànz aifach dänn rechtig gnumma esch dàss d’r Sànktànnawald (la forêt de Sainte-Anne).

D’Weldamànnsgàss esch friaijer en da Mehlhüser erna liabschta Schpàziargàng gseh, ma esch henn un har gedàppt vum Jungatoor bis àns Ganzaplazla un wedder zruck. D’Büawa hànn en da Maidla noh gepfeffa un d’Maidla d’Büawa üssglàcht. D’ältra Litt sen kumma em hoffa àss sa-n-a bekànntschàft àtraffa, zum a Schtandla ratscha känna. Zwescha-n-ina esch d’r Kriag kumma, un sallamols hàtt ma schu garn d’Schtroosa-n-umtaift. D’Weldamànnsgàss esch d’Adolf Hitler Schtoos worra. D’Mehlhüser bekànnt fer zemlig àlles en’s lacherliga ziaga, hànn so schtàrk gschmunzelt em dura làuifa às dàss bol àmol àn d’Ohra kumma-n-esch vum ditscha Gremium. So schnall àss dàss Tafala àhna kumma-n-esch, so schnall esch’s wedder verschwunda..un fer d’r gànza rascht Kriagszitt esch’s dWeldamànnsgàss blewa.

Kultur un Séhenswérdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Do dr zue ghere Raschtla vu dr Schtàdtmüra un em Bollwark, s historischa Rothüss, dr Europaturm. Dert drvor hets bis 2007 dr Europaplatz ge.

Was d'Boikunscht àbelàngt kàt Mehlhüsa net vihl Fàchwarkhiser biata àwer d'r fer d'greschta Zàhl Müseum.

d'Mehlhüser Müsee[ändere | Quälltäxt bearbeite]

As hàtt en Mehlhüsa so vihl so groosa un so scheena Müsee dàss's werglig schààd war wänn ma en da Mehlhüser net dat d'r vu reeda! Frooga-n-amol umm ni umma viafihl Schtättler je amol ains uffgsüacht hàtt. Ma müas's sààga; as senn do Müsee vu dara Àrt vu ma suncht niana kàt fenda.
Em Nàzionàlotomobilmüseeschlumpf kàt ma sech d'Àuiga-n-üsslüaga un traimend durch dia wunderbàra Hàlla uff un àb wandra ohna üss'm schtüna z'kumma vor dana 500 modäller wu do schtehn en Rai un Gleed. D'Täxschtilendüschtriälla vu Màlmersbàch Hàns un Fretz Schlumpf hànn dia Sàmmlung uff d'Bai gschtällt uff koschta vu erem gànza Vermeega, un do hàts net glangt zum's z'vollanda. D'Briader Schlumpf senn no doch amol z'Gügges gànga. No lànga Henn un Haar un vihl Màchaschàffta hàtt sech àm and d'r Schtààt igsätz un hàtt Finànziel unter d'Arm glangt, so dàss dàs Müsee grätta wora -n-esch, un hàtt Gott sai Dànk känna Uffmàcha.
s' Isabàhnmüsee vu Mehlhüsa met d'r nawa s'Pumpiemüsee esch s'Pàradis vu da Isabahnler un Zugliabhàwer dänn s'esch ains vu da bäscht üssgschtàffiarta Müsee vu Europà.
s'Eläktriziteztmüsee. (Electropolis), do hàtt ma n'a grooser Ewerbleck um wàs d'Ärfendunga wu d'r Schtrohm àbelangt vum àfàng bis Hett. Zàhlricha Eläktri Àpparat, vum grescht bis zum klainscht sen sechtbàr.
S' Schtoffdruckmüsee esch zwàr net en Mehlhusa awer ghert doch zum Gmainsvermeega. En Rexa fendet ma wunderbàra Tàpeetamuschter üss àlla Àlterzitta, wàss Wasserleng àbelàngt hàndelt's sech um Schtoffmuschter.
Klainra Müsee awer wu d'r fer zu da-n-älschta zehla senn s'Historischamüsee wu sech em àlta Rothüss uff'm Rothüssplàtz (place de la réunion) befendet, un schlussandlig noch s'Scheenakunschtmüsee uff'm Wilhelm Tell Platzla.

Verkehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Über d Gschecht vom öffentliche Verkehr in de Stadt erfahrt mer im Artikel über dr Milhüüser Tràm.

Belder[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Verbendunga zu Üssersitta[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Mihlhüsa – Sammlig vo witere Multimediadateie