Orthal
Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
| Dialäkt: Elsassisch - Orthal |
Da Wikipedia-Àrtìkel ìsch gschrìwa ìn Orthal.
Orthal ìsch a nèia Methoda fer güet Elsassisch schriwa.
's ìsch s Ergebnis vum a Gmeinsàmàrwet wo vìel Dialektkenner mìtgmàcht han, unter dr Leitung vum Profasser Edgar Zeidler. S han nohdankt, wia ma àm beschta d verschìedena elsassischa Mundàrta kännt schriwa.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Ziel vu Orthal
D Hàuiptidee vu Orthal ìsch àss dia Schribempfehlunga fer àlla Elsasser eifàch zum Versteh sotta sìì. Àlla verschìedena Dialekta, vu Norda bis Süda vum Elsàss, känna dia Methoda benutza, obwohl àss sa nìt gliich üsgsprocha wara.
D Referanz vum Elsassischa ìsch s Hochditscha ; àlso s gschrìewena Elsassischa müeß, wenn meeglig, ìm Ditscha gliicha. So ìsch's eifàcher zum Lasa, un kàt ìn de zweischprochiga (Frànzeesch / Ditsch) Klàssa unterrìchta wara. Dia Methoda wìrd mìt Plasiar àgnumma un hàt ìmmer meh Erfolg, zum Beispiel ìn da régionàla elsassischa Blättla (Zitung "L'ALSACE", "Haut-Rhin Magazine") oder uf zweisprochga Schìlder wia àm Nèiweiher-Stàuidàmm.
[ändere] Ufbàuiung vu dr Methoda
Ànna 2003 hàt's a erschta Version gaa, wo "Graphal"[1] gheißa hàt. Zwìscha 2003 un 2008 ìsch d Methoda noch verbessert worra, un heißt jetzt "Orthal". Ìn dara Zitt sìn ìm gànza Elsàss ungfahr 400 "dictées" gmàcht worra fer ze sah, wàs geht un wàs nìt funktioniart. Vìel Litt han do drà mìtgmàcht : Dr Profasser Edgar Zeidler, s Verein AGATE (dàs heißt Académie pour une graphie alsacienne transfrontalière), sina Schialer, sina Studanta un àlli Dialektkenner wo sitter mehreri Johra àn dr Volkshochschüel z'Milhüsa sini elsassischi Schribwarikstàtt bsüecha.
Dr Edgar Zeidler un s Danielle Crévenat-Werner, beidi Sprochwìssaschàftler un Mundàrtforscher, han a Büech gschrìwa : "Orthographe alsacienne - Bien écrire l'alsacien de Wissembourg à Ferrette" (elsassischa Orthographie - Güet Elsassisch schriwa vu Weißabürri bis Pfìrt). [2]
[ändere] Prinzip
Ìn dara Methoda gìbt's a Zeicha fer jeder Klàng, oder mankmol zwei zur Üsswàhl.
Beispiel vun'ma a Fàll mìt zwei Meegligkeita : dräi oder drèi, güet oder güat
Ma sott ìmmer schriwa wia ma d Sproch üssprìcht un heert. Obwohl àss ma s Hochditscha garn àls Referanz nìmmt, sìn dia àlla Meegligkeita rìchtig :
klein oder glein trürig oder drürig Knopf oder Chnopf
Wenn zwei Wärter gliich üsgprocha wara und doch àndra Beditunga han, noh sott ma wìrklig s Hochditscha àls Referanz namma.
Zum Beispiel : kehra - gheera (Hochditscha: kehren - gehören) kenna - känna (Hochditscha: kennen - können) Hàg - Hàck (Hochditscha: Hag - Hacke) retta - redda (Hochditscha: retten - reden)
A Büechstàb ohna Akzant wìrd üssgsprocha wia uf Hochditsch.
Zum Beispiel : Markt, ditsch, renna, Ohr, rutscha
Nàtirlig ìwernìmmt Orthal d Büechstàwa mìt Umlàut vum Hochditscha
Zum Beispiel : Vöjjel, Hüss, Äpfel
un oj die Diphtonga.
Zum Beispiel : Sundgäu, beleuchte, Kaiser, Heimet, Frau
Fer d Fall, wo's ìm Hochditscha nìt gìtt, kombiniart Orthal logischerwiis ditschi Büechstàwa.
Zum Beispiel : liab, güet (oder güat), blöi, Bàuim, fräi (oder frèi)
Wenn's nìt ànderscht geht, halfa àls oj frànzeescha Zeicha üss.
Zum Beispiel fer dr Diphtong è+i : frèi, drèi, nèi un fer é+i : fréi, dréi
ie heert sìch à wia uf Hochditsch : a lànger i. (IPA : [iː])
Orthal benutzt bsundra Akzanta. A Büechstàb mìt'm a Akzant wìrd ànderscht üssgsprocha àls uf Hochditsch, uf'ra elsassischa Àrt.
- mìtem sehr offena i, wo nooch àn é steht. (IPA : [e])
Zum Beispiel : Kìnd, dìck, Frìnd, hìtta
- mìtem dunkla a, wo sìch fàscht wia ìm Frànzeescha en àheert.
Zum Beispiel : làng, tànza, Mànn
- mìtem offena u, wo sìch fàscht wia s Frànzeescha on àheert.
Zum Beispiel : Lùscht, Wùnder, dùmm, nùi (Hochditscha: neu)
S Hochditscha ìsch oj d Referanz der d Konsonant àschriwa. Wenn s Elsassischa wia s Hochditscha üsgsprocha wìrd, wìrd's gliich gschrìwa. Wenn's ànderscht üsgsprocha wìrd, müeß s Gschrìewena dr Unterschìed màcha.
Zum Beispiel : Sport (IPA : [ʃp]), Stüehl (IPA : [ʃt]) àwer : bescht, erscht
ss un ß làuifa wia uf Hochditsch.
Zum Beispiel : Wàsser, Stroß
Normàlawiis sott ma d Wärter schrìwa wia me sa heert...
Àlso : Bàim, Pàis, Frài, Làich ìn Milhüsa oder : Boim, Pois, Froi, Loich ìn Colmer
...doch d Erfàhrung vu 5 Johr Unterrìcht zeigt, àsses besser ìsch, wenn ma d Referanz ìm Hochditscha seht, drum dr Kompromiss fer Milhüsa un Colmer :
Bàuim, Pàuis, Fràui, Làuich (Hochditscha: Baum, Pause, Frau, Lauch)
[ändere] A Rot fer Orthal erkenna
A güeta Zeicha sìn d ì Büechstàwa : dia sìn typisch vu dr letschta Orthal Version. (Graphal hàt ìn dam Fàll noch "e" benutzt.)
D Vokàla a un à sìn oj typisch vu Orthal : dr [a] wìrd a g'schrìwa un dr dunkler "a" (fàscht wia s frànzeescha "en") wìrd à g'schrìwa. Ìn àndra Methoda ìsch's mankmol s Gegateil.
[ändere] Wia d bsundra Kàràkter uffem Komputer typa
Mìt'm a Edit-Warkzig gìt's meischens a Meegligkeit fer d bsundra Kàràkter vu Orthal iz'fiahra.
A pààr Beispìeler :
 mìt PSPad |
 ìn Windows |
 mìt MS-Word |
Un sunscht, wenn me's a betsi gweehnt ìsch, typt ma eifàch d <Alt> Tàschta un ìn dr gliicha Zit dr ASCII Code vum Kàràkter uf da Nummer-Tàschta.
| ì | <Alt> 0236 |
| À | <Alt> 0192 |
| Ì | <Alt> 0204 |
| ß | <Alt> 0223 |
