Orthal

Dialäkt: Elsassisch

Da Wikipedia-Àrtìkel ìsch gschrìewa ìn Orthal.

Orthal ìsch a nèia Methoda fer güet Elsassisch schriwa.
's ìsch s Ergebnis vu-n-era Gmeinsàmàrwet wo vìel Dialektkenner mìtgmàcht han, unter dr Leitung vum Profasser Edgar Zeidler. S han nohdankt, wia ma àm beschta d verschìedena elsassischa Mundàrta kännt schriwa.

Ziel vu Orthal

Dialektfàmìlia ìm Elsàss

D Hàuiptidee vu Orthal ìsch àss dia Schribempfehlunga fer àlla Elsasser eifàch zum Versteh sotta sìì. Àlla verschìedena Dialekta, vu Norda bis Süda vum Elsàss, känna dia Methoda benutza, obwohl àss sa nìt gliich üssgsprocha wara.
D Referanz vum Elsassischa ìsch s Hochditscha ; àlso s gschrìewena Elsassischa müeß, wenn meeglig, ìm Ditscha gliicha. So ìsch's eifàcher zum Lasa, un kààt ìn da zweischprochiga (Frànzeesch / Ditsch) Klàssa unterrìchta wara. Dia Methoda wìrd mìt Plasiar àgnumma un hàt ìmmer meh Erfolg, zum Beispiel ìn da régionàla elsassischa Blättla (Zittung "L'ALSACE", "Haut-Rhin Magazine") oder uf zweisprochga Schìlder wia àm Nèiweiher-Stàuidàmm.

Ufbàuiung vu dr Methoda

Ànna 2003 hàt's a erschta Version gaa, wo "Graphal" gheißa hàt. Zwìscha 2003 un 2008 ìsch d Methoda noch verbessert worra, un heißt jetzt "Orthal". Ìn dara Zitt sìn ìm gànza Elsàss ungfahr 400 "dictées" gmàcht worra fer ze sah, wàs geht un wàs nìt funktioniart. Vìel Litt han do dràà mìtgmàcht: dr Profasser Edgar Zeidler, s Verein AGATE (dàs heißt Académie pour une graphie alsacienne transfrontalière), sina Schialer, sina Studanta un àlli Dialektkenner wo zitter mehreri Johra àn dr Volkshochschüel z'Milhüsa sini elsassischi Schribwarikstàtt bsüecha.

Dr Edgar Zeidler un s Danielle Crévenat-Werner, beidi Sprochwìssaschàftler un Mundàrtforscher, han a Büech gschrìewa: "Orthographe alsacienne - Bien écrire l'alsacien de Wissembourg à Ferrette" (elsassischa Orthographie - Güet Elsassisch schriwa vu Weißabürri bis Pfìrt).

Prinzip

Ìn dara Methoda gìbt's a Zeicha fer jeder Lütt, oder mankmol zwei zur Üsswàhl.

Beispiel vun'ma a Fàll mìt zwei Meegligkeita: dräi oder drèi, güet oder güat

Ma sott ìmmer schriwa wia ma d Sproch üssprìcht un heert. Obwohl àss ma s Hochditscha garn àls Referanz nìmmt, sìn dia àlla Meegligkeita rìchtig:

klein oder glein
trürig oder drürig
Knopf oder Chnopf

Wenn zwei Wärter gliich üsgprocha wara und doch àndra Beditunga han, noh sott ma wìrklig s Hochditscha àls Referanz namma.

Zum Beispiel:
 kehra - gheera (Hochditscha: kehren - gehören)
 kenna - känna (Hochditscha: kennen - können)
 Hàg   - Hàck  (Hochditscha: Hag    - Hacke)
 retta - redda (Hochditscha: retten - reden)

A Büechstàb ohna Akzant wìrd üssgsprocha wia uf Hochditsch.

Zum Beispiel: Markt, ditsch, renna, Ohr, rutscha

Nàtiirlig ìwernìmmt Orthal d Büechstàwa mìt Umlàut vum Hochditscha

Zum Beispiel: Vöjjel, Hüss, Äpfel

un àui die Diphtonga.

Zum Beispiel: Sundgäu, beleuchte, Kaiser, Heimet, Frau

Fer d Fall, wo's ìm Hochditscha nìt gìtt, kombiniart Orthal logischerwiis ditschi Büechstàwa.

Zum Beispiel: liab, güet (oder güat), blöi, Bàuim, fräi (oder frèi)

Wenn's nìt ànderscht geht, halfa àls àui frànzeescha Zeicha üss.

Zum Beispiel fer dr Diphtong è+i: frèi, drèi, nèi
un fer é+i: fréi, dréi

ie heert sìch à wia uf Hochditsch: a lànger i. (IPA: [iː])

Orthal benutzt bsundra Akzanta. A Büechstàb mìt'm a Akzant wìrd ànderscht üssgsprocha àls uf Hochditsch, uf'ra elsassischa Àrt.

• mìtem sehr offena i, wo nooch àn é steht. (IPA: [e])

Zum Beispiel: Kìnd, dìck, Frìnd, hìtta

• mìtem dunkla a, wo sìch fàscht wia ìm Frànzeescha en àheert.

Zum Beispiel: làng, tànza, Mànn

• mìtem offena u, wo sìch fàscht wia s Frànzeescha on àheert.

Zum Beispiel: Lùscht, Wùnder, dùmm, nùi (Hochditscha: neu)

S Hochditscha ìsch àui d Referanz fer d Konsonant àschriiwa. Wenn s Elsassischa wia s Hochditscha üssgsprocha wìrd, wìrd's gliich gschrìewa. Wenn's ànderscht üssgsprocha wìrd, müeß s Gschrìewena dr Unterschìed màcha.

Zum Beispiel: Sport (IPA: [ʃp]), Stüehl (IPA: [ʃt]) àwer: bescht, erscht

ss un ß làuifa wia uf Hochditsch zitter dr Rachtschriiwungreform: "ss" noh'ma kurza Vokàl, "ß" noh'ma lànga Vokàl.

Zum Beispiel: Wàsser, Stroß

Normàlawiis sott ma d Wärter schriiwa wia me sa heert...

Àlso: Bàim, Pàis, Frài, Làich ìn Milhüsa
oder: Boim, Pois, Froi, Loich ìn Colmer

...doch d Erfàhrung vu 5 Johr Unterrìcht zeigt, àsses besser ìsch, wenn ma d Referanz ìm Hochditscha seht, drum dr Kompromiss fer Milhüsa un Colmer:

Bàuim, Pàuis, Fràui, Làuich (Hochditscha: Baum, Pause, Frau, Lauch)

A Rot fer Orthal z'erkenna

Àlla Schrìftàrta han ìhra Bsunderheita. Orthal ìsch zìmlig witt har vu dr Dieth-Schrìftàrt, d Hàuiptregel vu Orthal hanka àn dr Verwàndschàft mìt em Hochditscha.

• Dr „ì“ ìsch a „e“ (IPA:[e]) wo verwanda wìrd àm Plàtz vu'ma „i“ ìm Wort uf Hochditsch.
• In „ie“ oder „ìe“ wìrd dr „e“ nìt üssgsprocha, ìm Gegateil vu da àndra Schrìftàrta.
• D Lütt „a“ un „à“, un Diphtong „aui“, sìn ànderscht às ìn da tràditionnella Schrìftàrta.

Vergliich vu Orthal mìt àndra Schrìftàrta

Lütt (uf Orthal)	IPA	Orthal	Nathan Katz	Auguste Lustig	André Nisslé	Dieth	Hochditsch
à	ɑ	Wàsser	Wasser	Wasser	Wàsser	Wasser	Wasser
a	a	Gald	Gàld	Gàld	Gald	Gäld	Geld
à /a	ɑ / ɐ	màcha, sàga	mache, sage	mache, sage	màcha, sàga	mache, saage	machen, sagen
ì	e	ìn, Frìnd	in, Frind	in, Frind	en, Frend	in, Frèind	in, Freund
e, ä	ɛ	fremd, Ärmel	fremd,	fremd	främd, Ärmel	främd, Èèrmel	fremd, Ärmel
üe	yə	Büech	Büech	Büech	Büach	Buech	Buch
ia (ìm Owerelsàss)	ɪ̯ɐ oder ɪ̯ə	Liad	Lied	Lied	Liad	Lied	Lied
àui	ɑɪ̯	kàuifa	käufe	kaüfe	kàuifa	kaufe	kaufen
lànger ì	eː	nìeder, sìeht		, sieht	neder, seht	niider	nieder, sieht
sp / st àm Ààfàng vum Wort	ʃt / ʃt	spot, steh		spot, steh	schpot, schteh		spät, stehen
schp / scht ìn dr Mìttla vum Wort	ʃt / ʃt	luschtig, Waschpa	luschtig		luschtig, Waschpa	luschtig, Wäschpe	lustig, Wespe

Wia d bsundra Kàràkter uffem Komputer typa

Mìt'ma Edit-Warkzig gìt's meischens a Meegligkeit fer d bsundra Kàràkter vu Orthal iz'fiahra.

A pààr Beispìeler:

• 

  mìt PSPad

• 

  ìn Windows

• 

  mìt MS-Word

Un sunscht, wenn me's a betsi gweehnt ìsch, typt ma eifàch d <Alt> Tàschta un ìn dr gliicha Zitt dr ASCII Code vum Kàràkter uf da Nummer-Tàschta.

ì	<Alt> 0236
À	<Alt> 0192
Ì	<Alt> 0204
ß	<Alt> 0223

Lüeg àui

• Elsassisch
• Dieth-Schriiwung

Externa Links

• Synthèse ORTHAL, de l'OLCA (fr)
• Offizieller Website ìwer Orthal
• Beispiel: Text vum Yves Bisch