Rätoromanen
D Rätoromane (au Bündnerromane oder eifach Romane; rätorom. Rumantschs, Romontschs, Rumauntschs oder Rumàntschs) sin e ethnische Minderheit in dr Schwiiz, wo Rätoromanisch schwätze. Als Gsamtheit werde si au mangmool als Rumantschia (öbe: ‚Romaneheit‘) bezeichnet. Sie läbbet hauptsächlich im Schwiizer Kanton Graubünde. D Interesse vo de Rätoromane werde vo de Lia Rumantscha verträte.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Sprooch
S Rätoromanisch isch in mehreri Dialäkt mit fümf verschidne Schriftsprooche uffdeilt: Surselvisch (rm. sursilvan) im Bündner Oberland, Sutselvisch (rm. sutsilvan) im Hinterrhytal, Surmeirisch (rm. surmiran) im Oberhalbstei un im Albutal, Oberengadinisch (rm. putèr) un Unterengadinisch (rm. vallader). E gmeinsami Identität vo de Rätoromanisch-Sprecher isch numme schwach ussbildet, un vorallem in intellektuelle Chreis verbreitet. Di meischte Sprecher identifiziere sich änder mit ihrem Heimetort un ihrer Region, deno als Bündner oder Schwiizer, un ersch de, wänn überhaupt, als Rätoromane[1]. E Verständigung zwüsche de verschidne Idiom isch au nit immer eifach, un isch Gwohnheitssach. Uss däm Grund schwätze vili Romane deno mit romanischsproochige Persone uss andre Regione änder Schwyzerdütsch. Als gmeinsami Schriftsprooch vo de Rätoromane isch ab 1982 s Rumantsch Grischun yygfiert worde, wo aber unter de Romane sehr umstritte isch.
S Rätoromanische isch eini vo de vier Nationalsproche vo dr Schwiiz. Syt e, 1938 isch s Romanisch als Nationalsprooch (aber nit als Amtssprooch) annerkannt gsi, un 1996 isch s vom Bund as offizielli Sproch anerkennt worde, was bedütet, ass d Rätoromane in ihrer eigene Sproch mit de Bundesbehörde chönne korrespondiere. Im Kanton Graubünde isch s Rätoromanisch syt 1880 als eini vo de drüü Amtssprooche annerkannt (devor isch in de Bündner Verfassig kei Regelig zur Amtssprooch gmacht worde). In de Praxis aber het s Dütsch immer in de Verwaltig vorgherrscht un herrscht au hüt no vor. Uff lokaler Ebeni isch s Romanisch aber scho syt Joorhundert als Amtssprooch bruucht worde. Im Joor 2003 isch s Romanisch in 56 Gmeie di einzigi Amtssprooch gsi, un in 19 isch d Verwaltig offiziell zweisproochig gsi[2].
[ändere] Zaal un Verbreitig vo de Rätoromane
Wo Graubünde im Joor 1803 de Eidgnosseschaft byträtte isch, hen vo de öbe 73'000 Bündner öbe 36'600 Romanisch gschwätz, also no über d Hälfti[3]. Bi de erschte Volchszäälig vo 1850 sin es 42'439 gsi, was 47,2% vo de Bündner Bevölcherig ussgmacht het. Die Gegende, wo um die Zit e romanischi Mehrheit gha hen, bezeichnet de Jean-Jaques Furer als „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“. Des sin dertemool 121 Gmeie gsi (die entspreche wäge Fusione 116 hütige Gmeie[4]). In de Gmeie Samnaun, Sils im Domleschg, Masein un Urmein wo im 17. Joorhundert no zum TR ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, un 1860 het's dört numme no e chlyni romanischi Minderheit gee. S Bundesamt für Statistik definiert s romanischi Sproochbiet aber zum Byspil allei dur Mehrheitsverhältniss.
Bi de Volchszäälig vo 2000 hen in de gsamte Schwyz 35'095 Lüt s Romanisch als beschtbherschti Sprooch aagee. Insgsamt hen 2000 60'561 Lüt aagee, dass si s Romanisch irgetwie im Alltag bruuche. Des sin 0,83% vo de Schwyzer Bevölcherig[5]. Im gsamte Kanton Graubünde isch es di beschtbherschti Sprooch vo öbe 1/6 (1990: 29'679; 2000: 27'038). Insgsamt isch es 2000 z Graubünde vo 40'168 (21,47%) als Sprooch aagee worde, wo si däglich schwätze, im Verglych zue 41'067 (23,62%) im Joor 1990[6]. Insgsgamt hen im Joor 2000 no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, un in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20% d Haupt- oder Umgangssprooch gsi[7]. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschide. So isch es im Inn un in de Surselva no für 73,7% bzw 70,1% d Umgangssprooch, im Hinterrhy aber numme für 24,2%[8]. Innerhalb vo denne Bezirk gits deno wiider groossi Unterschid.
Usserhalb vum traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognannte „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde un de Schwyz, verbreitet. Die Gruppe wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Umgangssprooch bruuche[9] un öbe 20% vo denne, wo Romanisch als Hauptsprooch (=die wo si am beschte chönne) hen.
[ändere] Bekannti Rätoromane
- Gian Travers (* 1483 z Zuoz; † 22. August 1563 au z Zuoz): Diplomat un Autor vum erschte bekannte rätoromanische Werch La chianzun da la guerra dal chiastè da Müs.
- Jachiam Tütschett Bifrun (* 8. April 1506 z Samaden; † 13. Dezember 1572): Autor vo de erschte Bibelübersetzig uff Romanisch un Ammaa.
- Ulrich Campell (* um 1510 z Susch; † um 1582 z Tschlin): Reformator, Chronist un einer vo de Begründer vo de Engadinische Schriftsprooch.
- Conradin Riola (* um 1667 oder 1670 z Sent[10]; † 1743 z Ftan): reformierter Geistlicher un theologischer Schriftsteller.
- Placidus a Spescha (* 8. Dezember 1752 z Trun; † 14. August 1833 au z Trun): Benediktinerpater, Kartograph, Geograph, Alpinist, Natur- un Sproochforscher.
- Placi Condrau (* 22. Juli 1819 z Disentis; † 22. November 1902 au z Disentis): katholisch-konservativer Politiker, Professor un Publizist.
- Zaccaria Pallioppi (* 2. Mai 1820 z Celerina; † 3. Mai 1873 au z Celerina): Jurist un Sproochforscher.
- Giacun Casper Muoth (* 29. September 1844 z Brigels; † 6.Juli 1906 z Chur): Schriftsteller un Lyriker.
- Caspar Decurtins (* 23. November 1855 in Trun; † 30. Mai 1916 au z Trun): Katholisch-Konservative Politiker.
- Peider Lansel (* 15. August 1863 z Pisa; † 9. Dezember 1943 z Gämf): Dichter, Essayist un Sproochaktivist.
- Gian Bundi (* 26. Oktober 1872 z Berlin; † 26. Dezember 1936 z Bärn): Märlisammler, Publizist, Journalist un Musikkritiker.
- Men Rauch (* 29. Januar 1888 z Scuol; † 4. Oktober 1958 au z Scuol): Ingenieur, Politiker un Dichter.
- Reto R. Bezzola (* 13. September 1898 z Celerina/Schlarigna; † 7. Januar 1983 z Samedan): Romanist un Mediävist.
- Alois Carigiet (* 30. August 1902 z Trun; † 1. August 1985 au z Trun): Mooler, Zeichner, Lithograf un Chinderbuechautor.
- Selina Chönz (* 4. August 1910 z Samedan; † 17. Februar 2000 au z Samedan): Schriftstelleri un Autori vum 'Schellenursli.
- Flurin Darms (* 13. November 1918 z Flond; † 18. Oktober 2009 z Domat/Ems): reformierter Pfarrer un Schriftsteller.
- Cla Biert(*26. Juli 1920 z Scuol; † 19. März 1981 z Sent 1981): Schriftsteller.
- Andri Peer (* 19. Dezember 1921 z Sent; † 2. Juni 1985 z Winthi): Schriftsteller.
- Oscar Peer (* 23. April 1928 z Lavin: Schriftsteller un Philolog.
- Luisa Famos (* 7. August 1930 z Ramosch; † 28. Juni 1974 au z Ramosch): Lyrikerin.
- Tresa Rüthers-Seeli (* 28. September 1931 z Falera): Lyrikerin.
- Duri Bezzola (* 23. Juni 1942 z Scuol): Politiker (FDP).
- Leta Semadeni (* 26. Oktober 1944 z Scuol): Poetin un Erzähleri.
- Clo Duri Bezzola (* 14. Juli 1945 z Scuol; † 17. August 2004 z Männedorf): Schriftsteller.
- Bernard Cathomas (* 11. Juni 1946 z Breil/Brigels): Sproochaktivist un ehemoolige Grossroot vo Graubünde.
- Leo Tuor (* 29. Mai 1959 z Ilanz): Schriftsteller.
- Renzo Blumenthal (* 26. Dezember 1976 z Vella): Mister Schweiz 2005.
- Arno Camenisch (*1. Februar 1978 z Brigels): Schriftsteller.
[ändere] Literatur
- Billigmeier, Robert Henry: Land und Volk der Rätoromanen. Huber Frauenfeld, 1983, ISBN 3-7193-0882-0.
- Coray, Renata; Institut für Kulturforschung Graubünden ikg (Hrsg.): Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun: Rätoromanische Sprachmythen. Casanova Druck und Verlag AG, Chur 2008, ISBN 978-3-905342-43-7 (647 Seiten).
- Deplazes, Gion: Die Rätoromanen: Ihre Identität in der Literatur. Desertina, Chur 1991, ISBN 3-85637-199-0 (568 Seiten).
- Gross, Manfred; Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch - Facts & Figures. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9, S. 106.
- Grünert, Matthias. Picenoni, Mathias. Cathomas, Regula. Gadmer, Thomas.: Das Funktionieren der Dreisprachigkeit im Kanton Graubünden. In: Romanica Helvetica. 127, Narr Francke Attempto Verlag GmbH + Co. KG, Tübingen 2008, ISBN 978-3-7720-8303-7 (647 Seiten).
- Kraas, Frauke: Die Rätoromanen Graubündens: Peripherisierung einer Minderheit. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-515-06089-8 (406 Seiten).
- Lechmann, Gion: Rätoromanische Sprachbewegung – Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919-1996. In: Urs Altermatt, Universität Fribourg (Hrsg.): Studien zur Zeitgeschichte. Band 6, Verlag Huber, Frauenfeld Oktober 2004, ISBN 3-7193-1370-0 (663 Seiten).
- Schläpfer, Robert & Bickel, Hans (Hrg.): Die viersprachige Schweiz. Zweite Auflage.. In: Sprachlandschaft. 25, Verlag Sauerländer, Aarau 2000, ISBN 3-7941-3696-9.
[ändere] Fuessnote
- ↑ Jachen Curdin Arquint in Schläpfer & Bickel 2000, pp. 244
- ↑ Furer (2005). pp. 140-145
- ↑ Furer (2005). pp. 9
- ↑ Coray (2008). pp. 87
- ↑ Furer (2005). pp. 30
- ↑ Furer (2005). pp. 35
- ↑ Cathomas (2008). pp. 9
- ↑ Cathomas (2008). pp. 19
- ↑ Cathomas (2008). pp. 14
- ↑ sent-online.ch git 1667 als Geburtsdatum aa, e-lir.ch 1670. sent-online.ch nennt de Geburtsort, Sent.