Rätoromanen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
S Gebiet vo de Rätoromane (rot)

D Rätoromane (au Bündnerromane oder eifach Romane; rätorom. Rumantschs, Romontschs, Rumauntschs oder Rumàntschs) sin e ethnische Minderheit in dr Schwiiz, wo Rätoromanisch schwätze. Als Gsamtheit werde si au mangmool als Rumantschia (öbe: ‚Romaneheit‘) bezeichnet. Sie läbbet hauptsächlich im Schwiizer Kanton Graubünde. D Interesse vo de Rätoromane werde vo de Lia Rumantscha verträte.

Inhaltsverzeichnis

[ändere] Sprooch

S Rätoromanisch isch in mehreri Dialäkt mit fümf verschidne Schriftsprooche uffdeilt: Surselvisch (rm. sursilvan) im Bündner Oberland, Sutselvisch (rm. sutsilvan) im Hinterrhytal, Surmeirisch (rm. surmiran) im Oberhalbstei un im Albutal, Oberengadinisch (rm. putèr) un Unterengadinisch (rm. vallader). E gmeinsami Identität vo de Rätoromanisch-Sprecher isch numme schwach ussbildet, un vorallem in intellektuelle Chreis verbreitet. Di meischte Sprecher identifiziere sich änder mit ihrem Heimetort un ihrer Region, deno als Bündner oder Schwiizer, un ersch de, wänn überhaupt, als Rätoromane[1]. E Verständigung zwüsche de verschidne Idiom isch au nit immer eifach, un isch Gwohnheitssach. Uss däm Grund schwätze vili Romane deno mit romanischsproochige Persone uss andre Regione änder Schwyzerdütsch. Als gmeinsami Schriftsprooch vo de Rätoromane isch ab 1982 s Rumantsch Grischun yygfiert worde, wo aber unter de Romane sehr umstritte isch.

S Rätoromanische isch eini vo de vier Nationalsproche vo dr Schwiiz. Syt e, 1938 isch s Romanisch als Nationalsprooch (aber nit als Amtssprooch) annerkannt gsi, un 1996 isch s vom Bund as offizielli Sproch anerkennt worde, was bedütet, ass d Rätoromane in ihrer eigene Sproch mit de Bundesbehörde chönne korrespondiere. Im Kanton Graubünde isch s Rätoromanisch syt 1880 als eini vo de drüü Amtssprooche annerkannt (devor isch in de Bündner Verfassig kei Regelig zur Amtssprooch gmacht worde). In de Praxis aber het s Dütsch immer in de Verwaltig vorgherrscht un herrscht au hüt no vor. Uff lokaler Ebeni isch s Romanisch aber scho syt Joorhundert als Amtssprooch bruucht worde. Im Joor 2003 isch s Romanisch in 56 Gmeie di einzigi Amtssprooch gsi, un in 19 isch d Verwaltig offiziell zweisproochig gsi[2].

[ändere] Zaal un Verbreitig vo de Rätoromane

Wo Graubünde im Joor 1803 de Eidgnosseschaft byträtte isch, hen vo de öbe 73'000 Bündner öbe 36'600 Romanisch gschwätz, also no über d Hälfti[3]. Bi de erschte Volchszäälig vo 1850 sin es 42'439 gsi, was 47,2% vo de Bündner Bevölcherig ussgmacht het. Die Gegende, wo um die Zit e romanischi Mehrheit gha hen, bezeichnet de Jean-Jaques Furer als „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“. Des sin dertemool 121 Gmeie gsi (die entspreche wäge Fusione 116 hütige Gmeie[4]). In de Gmeie Samnaun, Sils im Domleschg, Masein un Urmein wo im 17. Joorhundert no zum TR ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, un 1860 het's dört numme no e chlyni romanischi Minderheit gee. S Bundesamt für Statistik definiert s romanischi Sproochbiet aber zum Byspil allei dur Mehrheitsverhältniss.

Bi de Volchszäälig vo 2000 hen in de gsamte Schwyz 35'095 Lüt s Romanisch als beschtbherschti Sprooch aagee. Insgsamt hen 2000 60'561 Lüt aagee, dass si s Romanisch irgetwie im Alltag bruuche. Des sin 0,83% vo de Schwyzer Bevölcherig[5]. Im gsamte Kanton Graubünde isch es di beschtbherschti Sprooch vo öbe 1/6 (1990: 29'679; 2000: 27'038). Insgsamt isch es 2000 z Graubünde vo 40'168 (21,47%) als Sprooch aagee worde, wo si däglich schwätze, im Verglych zue 41'067 (23,62%) im Joor 1990[6]. Insgsgamt hen im Joor 2000 no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, un in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20% d Haupt- oder Umgangssprooch gsi[7]. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschide. So isch es im Inn un in de Surselva no für 73,7% bzw 70,1% d Umgangssprooch, im Hinterrhy aber numme für 24,2%[8]. Innerhalb vo denne Bezirk gits deno wiider groossi Unterschid.

Usserhalb vum traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognannte „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde un de Schwyz, verbreitet. Die Gruppe wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Umgangssprooch bruuche[9] un öbe 20% vo denne, wo Romanisch als Hauptsprooch (=die wo si am beschte chönne) hen.

[ändere] Bekannti Rätoromane

[ändere] Literatur

  • Billigmeier, Robert Henry: Land und Volk der Rätoromanen. Huber Frauenfeld, 1983, ISBN 3-7193-0882-0.
  • Coray, Renata; Institut für Kulturforschung Graubünden ikg (Hrsg.): Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun: Rätoromanische Sprachmythen. Casanova Druck und Verlag AG, Chur 2008, ISBN 978-3-905342-43-7 (647 Seiten).
  • Deplazes, Gion: Die Rätoromanen: Ihre Identität in der Literatur. Desertina, Chur 1991, ISBN 3-85637-199-0 (568 Seiten).
  • Gross, Manfred; Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch - Facts & Figures. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9, S. 106.
  • Grünert, Matthias. Picenoni, Mathias. Cathomas, Regula. Gadmer, Thomas.: Das Funktionieren der Dreisprachigkeit im Kanton Graubünden. In: Romanica Helvetica. 127, Narr Francke Attempto Verlag GmbH + Co. KG, Tübingen 2008, ISBN 978-3-7720-8303-7 (647 Seiten).
  • Kraas, Frauke: Die Rätoromanen Graubündens: Peripherisierung einer Minderheit. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-515-06089-8 (406 Seiten).
  • Lechmann, Gion: Rätoromanische Sprachbewegung – Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919-1996. In: Urs Altermatt, Universität Fribourg (Hrsg.): Studien zur Zeitgeschichte. Band 6, Verlag Huber, Frauenfeld Oktober 2004, ISBN 3-7193-1370-0 (663 Seiten).
  • Schläpfer, Robert & Bickel, Hans (Hrg.): Die viersprachige Schweiz. Zweite Auflage.. In: Sprachlandschaft. 25, Verlag Sauerländer, Aarau 2000, ISBN 3-7941-3696-9.

[ändere] Fuessnote

  1. Jachen Curdin Arquint in Schläpfer & Bickel 2000, pp. 244
  2. Furer (2005). pp. 140-145
  3. Furer (2005). pp. 9
  4. Coray (2008). pp. 87
  5. Furer (2005). pp. 30
  6. Furer (2005). pp. 35
  7. Cathomas (2008). pp. 9
  8. Cathomas (2008). pp. 19
  9. Cathomas (2008). pp. 14
  10. sent-online.ch git 1667 als Geburtsdatum aa, e-lir.ch 1670. sent-online.ch nennt de Geburtsort, Sent.


Persönlichi Wärkzüg
Namensryym

Variante
Wievylmol agluegt
Aktione
Navigation
Mitarbet und Hilf
Wärchzügchäschtli
Drucke/exportiere
Anderi Sprooche