Geografie
Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
| Technische Yschränkung: Dr koräkt Titel wär: »Geographi« |
D`Geographi isch di Kund vun der Erd. Als Schuelfach chunt si nume ir Schwyz und in Österreich under dem Name vor, während si im restleche dütsche Sprâchrûm als Erdkunde bezeichnet wird.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Allgemeini Geografii
Die allgemeini Geografii deilt d Landschaft in Elemänt ii, wo si noch verschiidene Gsichtspunkt undersuecht und allgemeini Regle ufschdellt. Si wird underdeilt in d Geomorphologii, wo d Forme vo dr Ärdoberflechi behandlet, in d Ozeanografii wo sich mit de Meer und Ozeane beschäfdigt, in d Hydrografii-d Gwässerkund, Klimatologii. Au d Läbewäse hai a geografischi Dimension wo in dr Biogeografii und dr Anthropogeografii undersuecht wird. D Anthropogeografii beschäfdigt sich mit alle Aschbäkt vom Due und Si vo de Mensche: d Wirtschaft, dr Verkehr, d Gsellschaft, aber au wo und wie si d Landschaft bevölkere und wie si sich zu Völker zsämmeschliesse.
[ändere] Schbezielli Geografii
Dr schbezielle Geografii wird au Länderkund gsait, wil si sich mit em Land beschäfdigt, es iideilt in Gebiet wie Kontinänt, Länder und Regione und dene Gebiet ihri Landschaftsforme, Klima, Pflanze- und Dierwält und Mensche undersuecht. Die bolitisch Aschbäkt vom menschlige Verhalt, wie d Bildig vo Schdaate ghört im allgemeine nit zur Geografii.
[ändere] Kontinent
D'Landmasse vu dr Erde wird in mehreri zämmehängendi Regiohne, sognennti Kontinente ufdeilt. Die Ufdeilig isch debi je nooch Region oder Zweck underschidlich. Es git chei allgmein aerchennti Definition, was gnau e Kontinent isch.
So underschidet mer in Europa bis zue sibe Kontinent uf dr Erde:
D Inselwält vom Pazifik isch zwar kei zsämmehängendi Landmasse, wird aber doch hüfig zsämmegfasst as Ozeanie, je noch Vorliebi mit odr ohni Auschdralie.
D'Abgrenzig vu Europa zue Asie isch debi willkürlich. Geographisch schwätzt mer dorum eher vu Eurasie als einem Kontinent, wo Europa numme e Halbinsle isch. So siht mer's au in Japan. D'Ostgrenze vu Europa isch menkmol d'Westgrenze vu Russland, e anders Mol dr Ural, während die Vereinte Natione sogar ganz Russland zue Europa zelle un defir die ganz Türkei zue Asie, so dass dert Europa s'nördlich, Asie degege s'südlich Eurasie isch. Dass sich Europa yberhaupt als eigene Kontinent betrachtet, cha mer au als e Stuck europäische Snobismus aluege.
Amerika wird drgege oft als ei Kontinent agluegt. D'Abgrenzig vu Nord- un Südamerika isch debi dr Panamakanal, bi ere kulturelle Betrachtig zellt mer degege au Middelamerika zum Süde, schwätzt aber no vu Ibero- oder au Latinamerika.
Bi ere geologische Betrachtig bilde degege Europa, Asie, Afrika un beidi Amerika ei einzige zämmehängendi Masse us kontinentaler Kruste un numme Australie, d'Antarktis un dr geologisch Minikontinent Madagaskar bilde eigeständigi, relativ grossi Landmasse.
[ändere] Überkontinänt
Mänggisch redet mä dorum vo Überkontinänt odr Kontinäntekomplex: dr Dobbelkontinänt Amerika wo us Nord- und Südamerika beschdoht, Eurasie us Europa und Asie und Afrika-Eurasie.
[ändere] Schbezielli Ozeanografii
Die schbezielli Meerkund beschriibt einzelni Meer, s Verhalte vo ihrem Wasser, em Klima, und d Seedier und -pflanze, wo dört läbe.
Mä underscheidet d Ozean:
- dr Pazifik zwüsche Asie und Amerika
- dr Atlantik zwüsche Amerika und Europa und Afrika,
- dr Indisch Ozean zwüsche Afrika und Asie,
- d Antarktik rund um d Antarktis,
- d Arktisch Ozean rund ume Nordpol, nördlig vo Europa, Asie und Nordamerika.
[ändere] Kartografii
D Date, wo d Geografe sammle und sordiere, wärde hüfig in dr Form vo Charte dargschdellt, wo s Verschdändnis vo Zsämmehäng erliichdere. Aini vo de ältiste erhaltene detailierte Landcharte isch di Peutingerschi Tafle usem 5. Joorhundert.
[ändere] Gschicht
D Geografii isch scho im Alterdum ä wichdigs Hilfsmiddel gsi, sich uf dr Ärde z rächt z finde. So git än altägyptische Schriiber us em Neue Riich im enä Brief an ä Kolleg ä sortierti Lischde vo Schdedt in Kanaan.[1] Au s Brinzip vo de Landcharte hai die alte Ägypter scho kennt. Die eltischdi Landcharte schdammt au usem Neue Riich und zeigt es Bärggebiet mit Goldmine, Dääler und Wasserquelle, und git au Kommentar.[2] Bi de antike Grieche isch dr Herodot dr bekanntischd Geograf. Er het im 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi gläbt und vili Länder im Middleren Oschde bereist und denn in siiner Gschicht beschriibe. Im vierte Johrhundert het dr Eudoxos von Knidos Regle ufgschdellt, wie mä ä geografischen Ort beschdimmt. Dr Eratosthenes, wo im dritte Johrhundert vor dr Ziitwändi z Alexandria gläbt het, het dr Umfang vo dr Ärde berächnet und het ä Charte mit Gradnetz vo dr bekannte Wält entwicklet. Mit siim Buech Geographika het er dr Geografii ihre Name gä.[3] Anderi wichdigi griechische Geografe si dr Poseidonios, dr Ptolemäos und dr Strabo, wo dr Middelmeerruum beschriibe het, gsi. Die arabische Gschichtschriiber, dr Edrisi im 12. Johrhundert und dr Ibn Battuta im vierzähnte hai die griechischi Dradition wiitergfüehrt. Au europäischi Missionar und Händler, wie dr Marco Polo, hai über fremdi Länder Bricht gschriibe. Mit de Entdeckigsreise vom 15. und 16. Johrhundert si d Kosmografie und d Chartesammlige, wo sit 1595 „Atlas“ heisse, hüfiger und immer genauer worde. Sit dr Arbet vom Bernhard Varen im 17. Johrhundert si die qualitative Beschriibige dur quantitativi Mässige ergänzt worde und d Geografii het dr erschd Schritt gmacht, ä moderni Wüsseschaft z wärde. Dr Alexander von Humboldt (1769–1859) het d Geografii mit de Naturwüsseschafte verbunde und dr Carl Ritter (1779-1859) mit dr Anthropologii und Länderkund.
[ändere] Quelle
dtv-Lexikon, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1970 Band 7, S.188-9
[ändere] Fuessnote
- ↑ "Papyrus Anastasi I" in Alan H. Gardiner Egyptian Hieratic Texts - Series I: Literary Texts of the New Kingdom, Part I, Leipzig 1911
- ↑ Mining
- ↑ dtv-Lexikon, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1970, Band 5, S.159
