Zentralschweiz

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Züridütsch (See)
D Zentralschwiiz

D Zentralschwiiz isch d Schwiizer Region, wo de zentral glägeni Teil vo de Alpe und Voralpe umfasst. Zu ihne ghöred d Kantön Uri, Schwyz, Obwalde, Nidwalde, Luzern und Zug. S schtädtische Zentrum vo dr Zentralschwiiz isch Luzern.

Begrifflichi Abgrenzig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Kanton Glarus wird oft fälschlicherwiis zur Zentralschwiiz zellt, obwohl er mit ihre weder geografisch no wirtschaftlich, politisch, mentalitätsmässig oder linguistisch grösseri Gmeinsamkeite uufwiist.

Nöd deckigsgliich mit dr Zentralschwiiz, obschon hüüfig mit ihre verwechslet, isch d Innerschwiiz. Ihres Gebiet wird rein nach geografische Kriterie definiert. Zur Innerschwiiz ghöred d Kantön Uri, Obwalde und Nidwalde und die Teil vo de Kantön Luzern und Schwyz wo em Vierwaldstättersee zuegwandt sind (au Innerschwyz gnännt) - im wesentliche also s Gebiet, wo z. T. no hüt als Waldschtätt bezeichnet wird.

Devoi widerum abzgrenze isch s historische Gebiet vo dr Urschwiiz, franz. ohni abschätzige Boiklang Suisse primitive gnännt. Sie umfasst d Kantön Uri, Schwyz und Underwalde (Obwalde und Nidwalde).

Underschiid zu andere Schwiizer Regione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Zentralschwiiz underscheidet sich nöd nur geografisch, sondern au gschichtlich, religiös, mentalitätsmässig und politisch vo de andere Kantön:

  • d Zentralschwiiz, vor allem d Urkantön, verschtaht sich als d Wiege vo dr Eidgenosseschaft.
  • d Reformation hät da im Gegesatz zum Mittelland nöd duredringe chönne, so dass die Kantön bis hüt katholisch blibe sind; dur das isch sit dr Reformation d Verbindig zu de unmittelbar aaschlüüssende Teil vom Mittelland iigschränkt worde; s Gfühl vo dr Isolation isch dur d Religionschrieg vom 17. Jahrhundert no verschtärcht worde.
  • im 19. Jahrhundert händ sich d Innerschwiizer Kantön erbitterrt gege d Errichtig vom Bundesschtaat vo dr moderne Eidgenosseschaft gwehrt und händ am herkömmliche lockere Schtaatebund mit ere schtarche Stellig vo dr katholische Chile welle feschthalte; das hät im gegesiitigei Abkomme vom Sonderbund gipflet, wo siini vo de liberale Kantön verfüegte Uuflösig 1847 sogar zumene Bürgerchrieg, em Sonderbundchrieg gfüehrt händ, wo di schwache Innerschwiizer Kantön nach wenige Tage verlore händ.
  • I dr Folg isch d Zentralschwiiz d Hochburg vo dr schtreng föderalistisch und katholisch uusgrichtete hütige CVP worde. Di siigriiche liberale Kantön händ d Innerschwiizer als unsicheri Kantonischte betrachtet und händ die wiitgehend vo dr Errichtig vom moderne Schtaatswese uusgschlosse. Di Katholisch-Konservative sind ihrersiits is so gnännte «Ghetto» gange. Der Gegesatz isch erschtmals 1848 zum Uusdruck choo, wo d Bundesversammlig d Hauptschtadt vom neue Schtaat nöd im zentral glägene Luzern, sondern in Bern iigrichtet händ (lueg au: Hauptschtadtfraag vo der Schwiiz).
  • d Iibindig vo dr Zentralschwiiz isch erscht i dr zweite Hälfti vom 19. Jahrhundert glunge, wo dur d Iirichtig vo dr (halb-)direkte Demokratie di in Bern herrschende Chreise zuenehmend Kompromiss mit de Gegner händ müesse iigaah und mit em Joseph Zemp 1891 erschtmals en vo dene anerchännte Repräsentant vo dr Zentralschwiiz in Bundesrat iizoge isch.
  • I de letschte Jahre hät sich dr konfessionelli Gegesatz zur übrige Schwiiz gmilderet, während sich intern wirtschaftlichi Gräbe uuftüend, wil bsunders d Kantön Zug, Schwyz und Nidwalde sich zu riiche Schtüüroasen entwicklet händ, währenddessen vor allem Obwalde und Uri under schtarche wirtschaftliche Schwierigkeite liided.
  • Trotzdem bildet di konservativ blibeni Zentralschwiiz - vor allem dr Kanton Schwyz - verschtärcht s Zentrum vo de «Neisäger», wo alli politische und gsellschaftliche Öffnigstendenze scharf ablehne und mit ihrne jewiils fünf ablehnende Schtandesschtimme bi Volksabschtimmige trotz dr gringe Bevölkerigszahl scho mängi eidgenössischi Vorlaag verwerfe gholfe hät.

Weblinks[ändere | Quälltäxt bearbeite]



Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Zentralschweiz“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.