Budapest
Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
|
|
|
| Wappe | |
|---|---|
 |
|
  Budapest uff de Charte vo Ungarn
|
|
| Basisdate | |
| Land |  Ungarn |
| Region | Mittelungarn |
| Komitat | Pest |
| Ywohner | 1'702'297 (1.1.08) |
| Flächi | 525 km² |
| Bevölkerigsdichti | 3'242 Ywohner/km² |
| Höchi | 102m ü. NN |
| Koordinate | 47° 29' 54" N, 19° 2' 27" O |
| Sproch(e) | Ungarisch |
| Vorwahl(e) | (+36) 01 |
| Bostleitzahl(e) | 1001-1239 |
| Stadtglyderig | 23 Stadtbezirk |
| Bürgermeister | Gábor Demszky |
| Internetsite | www.budapest.hu |
|
|
|
 |
|
Budapest (ungarischi Ussproch ['budɒpɛʃt]; alose 
) isch d Hauptstadt un die gröschti Stadt vo Ungarn. Si hät ungfähr 1,7 Millione Ywohner (Stand 2006) und isch di achtgröschti Stadt in de Europäische Union. D Yheitsgmeind Budapest isch 1873 durch d Zämmelegig vo de vorher selbständige Städt Buda ("Ofe"), Pest und Óbuda entstande. De Name Budapest isch vorher niene uffdaucht. Ehner hät mer vo Pest-Buda gredet.
Budapest isch di einzigi ungarischi Stadt, wo zu keinem Komitat ghört, sondern s Komitatsrächt hät.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Geografy
[ändere] Lag
Budapest ghört zu Transdanubie und litt zwüsche Alföld (de Große Ungarische Diefebeni) und de Budaer Berge. Di ungarischi Hauptstadt ligt zu beide Site vo de Donau; uff derre isch au d Margareteinsle. Säll isch e ursprünglig uss drei Insle zämmegsetzts Nocherholigsgebiet. Höchste Punkt vo Budapest isch de János-hegy.[1]
[ändere] Klima
S Budapester Klima isch e kontinentals mit wäge de Berg, wo d Stadt vo Nyderschläg abschirme, rächt troches Klima. Wärmste Monat isch de Juli mit 24,8, kältste de Januar mit 0,2 Grad Durchschnitttemperatur. D Temperature chönne stark schwanke; so chönne si im Summer bis 38 Grad erreiche, im Winder hingege -20 Grad. Friehlig und Herbscht ßin nyderschlagsrych (im ganze Johr keie 617 Millimeter Nyderschlag), de Winder isch oft churz, troche und nit allzüe chalt. Oft git s wäge z wenig Wind im Winder Näbel.[2]
[ändere] Gschicht
D Lag vo Budapest isch scho vor Christus beliebt gßi. Drum hän sich z.B. ganz am Afang d Kelte dört agsydelt. Di erschti Erwähnig vo Budapest goht uff s Johr 89 v.Chr. zruck. Als Aquincum isch es wäge siner Lag an de Donau Sitz vom römische Statthalter gßi. Uss de Römerzit ßin z Óbuda no Ruine erhalte. Im 4. Johrhundert ßin noch em Undergang vo de Römer d Hunne z Ungarn ygfalle. Wo d Ungare 896 ako ßin, hän si d Hunne christianisiert. Sällemols hät s zwei Ortsdeil ge, nämlig Pest (veraltets Ungarisch "Ofe") und Buda östlig bzw. westlig vo de Donau.
In de folgende Zit isch s Gebiet vom hüttige Budapest hüfig agriffe worde, z.B. mit em Mongolesturm (1241). 1526 und 1541 ßin Buda und Pest vo de osmanische Türke ygnoh worre; Pest isch noch de Zerstörige vo säller Zit lang nit widderuffbaut worde. Erscht im 18. Johrhundert isch widder e Uffschwung cho, z.B. durch de Bau von re Kettebruck uss Boote über d Donau, wo Rüehm und e Bevölcherigswachstum für d Stadt brocht hät. Uss derre Blietezit ßin Barockchirche erhalte, usserdem isch dört s Roothus baut worre, wo s hütt no git. Budapest isch s Handels- und Industryzentrum vo Ungarn worde.
Ball druff isch aber widder e Fall cho, z.B. durch di Ungarischi Revolution gege d Habsburger. Im Zug vo sällem Unabhängigkeitskampf ßin 1873 Buda, Óbuda und Pest zämmeglegt worre. Des hät näbe de Unabhängigkeit vo Ungarn au d Entwicklig gfördert. Mer hät z.B. Brucke, Kanalisation, e Undergrundbahn und anders ygrichetet. S isch mit sinem Wy wältwit beriehmt und mit 800'000 Ywohner in vyle Hysichte s Zentrum vo Ungarn worde.
De Erscht Wältchrieg hät vyli Lyt s Läbe kostet. Usserdem hät Ungarn fast 3 Viertel vo sinem Gebiet abtrette mieße. Mit de Machtübernahm vom Miklós Horthy (1919) isch die kommunistischi Regierig beändet worre.
Im Zweite Wältchrieg hän die Dütsche Budapest bsetzt; insgsamt ßin 38'000 Lüt gstorbe. 1945 bis 1949 hät mer d Stadt widderuffbaut, wodruff hy d Ywohnerzahl bedütend gwachse isch. 1956 hän di sowjetische Truppe großi Deil vo Budapest zerstört. Bis 1990 hät ganz Ungarn züe de Sowjetunion ghört.[3][4]
[ändere] Stadtglyderig
Budapest isch ursprünglig in Pest, Buda und Óbuda glydert gßi. Dodeby hät Buda westlig vo de Donau gläge und e Drittel vom Stadtgebiet ygnoh. D Landschaft isch dört hügelig, während Pest (östlig vo de Donau) durch e flachi Landschaft kennzeichnet isch. Näbe Buda litt uff de westlige Site au Óbuda. Sälli 3 Städt ßin im Johr 1873 zu einer Stadt zämmegfasst worre (vgl. #Gschicht).
Am 1. Januar 1950 hät mer Budapest in 22 Bezirk glydert. Spöter isch de 23. Bezirk (Soroksár) dezüecho. Stadtbezirk I isch sälle im Zentrum vo de Stadt, wo sich s Burgeviertel befindet, deno ßin d Bezirk im Uhrzeigersinn noch usse durenummeriert; Stadtbezirk II isch dodeby säller nordwestlig vom Burgeviertel.
Alli Bezirk ßin zudem in Stadtdeil underglydert.[5]
| Bezirk | Ywohnerzahl [1. Januar 2007] |
Flächi [km²] | Bevölcherigsdichti [Ywohner/km²] |
Gründigsdatum |
|---|---|---|---|---|
| 01I. | 024 707 | 03,41 | 07 245 | 17. November 1873 |
| 02II. | 088 058 | 36,34 | 02 423 | 17. November 1873 |
| 03III. | 124 256 | 39,70 | 03 130 | 17. November 1873 |
| 04IV. | 098 518 | 18,82 | 05 235 | 1. Januar 1950 |
| 05V. | 027 055 | 02,59 | 10 446 | 17. November 1873 |
| 06VI. | 041 839 | 02,38 | 17 579 | 17. November 1873 |
| 07VII. | 062 001 | 02,09 | 29 666 | 17. November 1873 |
| 08VIII. | 080 166 | 06,85 | 11 703 | 17. November 1873 |
| 09IX. | 059 992 | 12,53 | 04 788 | 17. November 1873 |
| 10X. | 077 822 | 32,49 | 02 395 | 17. November 1873 |
| 11XI. | 0136 557 | 33,47 | 04 081 | 1. März 1934 |
| 12XII. | 056 461 | 26,68 | 02 116 | 1. Juli 1940 |
| 13XIII. | 109 935 | 13,44 | 08 180 | 15. Juni 1938 |
| 14XIV. | 116 879 | 18,13 | 06 448 | 15. Juni 1935 |
| 15XV. | 081 061 | 26,94 | 03 009 | 1. Januar 1950 |
| 16XVI. | 068 400 | 33,51 | 02 041 | 1. Januar 1950 |
| 17XVII. | 077 586 | 54,82 | 01 415 | 1. Januar 1950 |
| 18XVIII. | 093 120 | 38,60 | 02 412 | 1. Januar 1950 |
| 19XIX. | 061 223 | 09,38 | 06 527 | 1. Januar 1950 |
| 20XX. | 063 161 | 12,18 | 05 186 | 1. Januar 1950 |
| 21XXI. | 076 342 | 25,75 | 02 965 | 1. Januar 1950 |
| 22XXII. | 050 449 | 34,25 | 01 473 | 1. Januar 1950 |
| 23XXIII. | 020 502 | 40,77 | 0 0503 | 11. Dezember 1994 |
| Gsamt | 1 696 128 | 525,12 | 3 230 | — |
[ändere] Kunscht und Kultur
Scho sit Johrhunderte mache au ungarischi Musiker und Komponiste immer widder uff sich uffmerksam. Züe de bekannteste under ihne zälle bispylswis de Franz Liszt, e Romantiker, oder de Franz Lehár, wo durch sini Operette unsterblig worre isch. Aber au Nämme wie Imre Kálmán, Leó Weiner, Ernst vo Dohnányi, Béla Bartók oder György Ligeti ßin in de Wält vo de Musik nit unbekannt. Und spötstens sit de Verleihig vom Literaturprys an de Imre Kertész im Johr 2002 erinnert sich d Welt au widder dra, dass Ungarn e ganzi Reihe vo bemerkenswerte Literate und Romanciers fürebrocht hät, so zum Bispyl de Franz Molnár, wo s Stück "Liliom" gschrybe hät, eins vo de meistgspylte am Broadway.
In de letschte Johr isch au widder s internationale Interässe am Sándor Márai, me Autor vo mehrere Roman, gwachse. Zu de wichtigste Vertretter vo de neue ungarische Literatur zällt au de Péter Esterházy. De Spross vo de bekannte Esterházy-Dynasty isch nit nur Mathematiker und liberale Denker, sondern au e Gegewartsautor.
Langi Zit hän die ungarische Moler numme im Usland Anerkennig und Astellig gfunde. Erscht mit em Miklós Barabás, me Portraitmoler im 19. Johrhundert, hät sich sälle Züestand gändert. Lang hän Natur- und Historiemolerei s Schaffe vo de ungarische Künstler dominiert. Sit de 1960er-Johr finde sich aber au vermehrt internationali, abstrakti und realistischi Yflüss. Eine vo de wichtigste zitgnössische Moler vo de Gegewart isch under anderem de Laszló Lakner, wo z Dütschland läbt. Zu de wältwit beste Fotografye zälle d Werch vom André Kertész und em Péter Nádas.[6]
[ändere] Sehenswürdígkeite
Z Budapest konzentriere sich d Sehenswürdigkeite um d Donau umme. Mer findet UNESCO-Weltkulturerbe wie z.B. s Burgeviertel z Buda, wo 1,5 Kilometer lang und 500 Meter breit isch. De Béla IV. hät s im 13. Johrhundert baut zum d Stadt gege d Tatare verdeidige.[7]
Usserdem bietet d Fischerbastei, e Bauwerch, wo zwüsche 1899 und 1905 entstande isch, e Usblick über de Stadtdeil Pest. S Gebäude wird hütt nümmi verwändet, sondern dient im Tourismus.[8]
D Kettebruck (ung. "Lánchid", lüeg Bildli uff de rechte Site) isch au e historisch wichtigs Bauwerk für Budapest. Si isch Mitti vom 19. Johrhundert baut worre und hät dörtmols Pest - s Verwaltigs- und au politische Zentrum vo de Stadt - mit de Budaer Burg verbunde. Sie isch im Zweite Wältchrieg zerstört worre; mer hät si zum 100-Johr-Jubiläum widder uffbaut. Sit 1999 wird si z Nacht au belüchtet und bietet mit de Burg im Hindergrund e schöne Ablick.[9]
Au de Gellértberg bietet de Bsüecher - Touriste wie au Yheimische - e Blick über d Stadt und d Sehenswürdigkeite vo-n-re. Uff em Berg stoht s Gellért-Denkmol, wo an e Märtyrer, de Bischof Gellért erinnert. Under em Denkmol drunder isch e Quelle und prägt s Bild vo-n-em mit. S Denkmol erinnert an de Uffstand vo de Heide. Näbe dem Denkmol isch sit 1989 au d Grottechirch am Südhang zur Besichtigung offe. Usserdem findet mer uff em Gellértberg d Freiheitsstatue und d Zitadelle, wo an de Zweit Wältchrieg bzw. de Uffstand gege d Habsburger (1848/49) erinnre.[10]
[ändere] Netzgleicher
- http://www.ungarn-budapest.de/
- Internetufftritt (uff Ungarisch, aber au uff Dütsch verfüegbar)
[ändere] Quelle
- ↑ http://www.ungarn-budapest.de/geografie-budapest.php
- ↑ http://www.budapest-hotel-guide.hu/de/budapest-information/klima-und-wetter-in-budapest.php
- ↑ http://www.ungarn-budapest.de/geschichte-budapest.php
- ↑ http://www.budapest-hotel-guide.hu/de/budapest-information/geschichte.php
- ↑ http://www.budapest-net.de/stadt/
- ↑ http://www.ungarn-budapest.de/kunst-kultur.php
- ↑ http://www.budapest-service.de/sehenswertes-budapest-burgviertel.shtml
- ↑ http://www.budapest-service.de/sehenswertes-budapest-fischerbastei.shtml
- ↑ http://www.budapest-service.de/sehenswertes-budapest-kettenbruecke.shtml
- ↑ http://www.budapest-service.de/sehenswertes-budapest-gellertberg.shtml
