Huldrych Zwingli

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Züritüütsch
Ulrich Zwingli

De Zwingli (Huldrych Zwingli, eigentli Ulrich Zwingli, * 1. Januar 1484 z Wildhuus; † 11. Oktober 1531 z Kappel am Albis) isch de Zürcher Reformator gsii. Er isch de Begründer vo der reformierte Chile.

Biographii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Glaris[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Ueli Zwingli isch z Wildhuus im Toggeburg uufgwachse und abem 1506i z Glaris Pfarer gsii. Vil weiss mer über di säb Ziit nöd. Sicher isch aber, das er als Soon vomene Puur seer volkstümli gsi isch. A de Chile hät er nüüt kritisiert. Im Gägeteil: Er hät em Papscht en Brief gschribe, er söli em Volch vo Glaris ali Sünde vergää (Absolution). Au häd er sich bemüet, das d Glarner en aagebliche Schplitter vom Chrüz wo Jesus Chrischtus dra gschtorbe isch, überzcho. Won das glunge isch, hät er defür en äigeti Kapälle laa boue, di sogenannt Chrüzkapälle. D Lüüt händ ere aber Zwinglikapälle gsäit. De Zwingli häd vil glääse und won er us Glaris ewegg isch öppe hundert Büecher gha. 1510 häd er de Landsgmäind vorgschlage, e Latinschuel, aso es Gymnasium z gründe, was d Landsgmäind au eso pschlosse häd.

Zu säbere Ziit isch s es groosses Politikum gsi, öb mer s mit em Kaiser, de Franzose oder em Papscht söll ha. Es isch drum ggange, zu welem vo dene drüü di junge Lüüt als Söldner in Chriegsdienscht söled. Glaris häd sich für d Franzose entschide, won mee zalt händ. De Zwingli als Ahänger vom Papscht häd drum nüme chöne Pfarrer si und isch 1516 für drü Jaar freigstellt worde. 1519 isch är dänn aber nüme zrugg is Glarnerland, sondern uf Züri as Grossmoischter.

Einsidle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de Zwüscheziit, ab em 1516i isch de Ulrich Zwingl Lüütprieschter z Einsidle gsi. Die drüü Jaar z Einsidle händ de Zwingl starch präägt. Wil im Wallfaartsoort d Volksfrömmigkeit vil wichtiger gsi isch als s Chrischtetum, häd är wider Wallfahrten und andre Missbräuche aafange predige. Und är, won sälber e paar Jaar vorane em Papscht en Brief gschribe hät, hät gäge de päpschtlich Ablassprediger Bernardin Samson gschumpfe. Em Zwingli isch es drum ggange, das d Chile sich mee für iri Sach iisetzi und s Fäld nöd de Volksfrömmigkeit überlösi, wo unkontroliert und nöd immer uf em richtige Wäg gsi isch. Drum häd är mit de Bischöf vo Sitte und Konschtanz Kontakt ufgna und si uufgforderet, d Chile söli die Gebiet, won si bis jezt anderne überlaa hebi, sälber ad Hand nee und eso verbessere, wies i de Bible stöchi.

Züri[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Grossmöischter, s Fraumöischter und d Wasserchile z Züri uf em Murerplan vo 1576

Ab em 1522i hät er sich aafange reformatorisch uuffüere, zeersch mit de Schrift «Von Erkiesen und Freiheit der Speisen» gäge die katholische Faschtebrüüch. Wo-n er im 1524i sini Konkubine, d Witwe Anna Meyer ghürate gha häd, häts ekäis Zrugg me ggää. 1525 hät er «Von der wahren und falschen Religion» veröffentlicht. Vo 1524 bis 1529 hät de Zwingli zäme mit em Pfarrer vom St. Peter, em Elsässer Leo Jud, und anderne Lüt d Bible-n übersetzt – di eerscht Uusgaab vo de Züri-Bible.

D Innerschwyzer Kantön händ dem Triibe nüme länger wele zueluege, und es isch zu de Chappelerchrieg cho. De Zwingli isch i de Schlacht bi Chappel am 11. Oktober 1531 ums Läbe choo. Syn Nachfolger z Züri isch de Heinrich Bullinger gsy.

Em Zwingli syni Theology und sys Gsellschaftsverständnis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Zwingli isch radikaler gsii als de Luther.

  • Wie für de Luther isch au für de Zwingli d «Rächtfertigungslehr» im Zäntrum gstande, das ghäisst, dass de Mäntsch ganz eläige dur d Gnad vo Gott us de Sünd zum Häil chunt und nöd öppe dur äiges fromms Tue.
  • Statt de reale Gägewart Christi im Abigmaal, wie si d Katholike und de Luther verträtte händ, hät de Zwingli e simbolischi gsee. I dem Punkt händ sich die beede Reformatore nie chöne finde.
  • Andersch als de Luther hät er au nöd d Lehr vo de zwäi Rych verträtte – s üsser, wo de wältlich Staat zueständig isch, und s inner, wo d Chile zueständig isch –, näi, er hät zwüsched dene zwo Sphäre e Verbindig gsee i de Form vom gägesytige Wächteramt. Falls de Staat gäge di göttlich Grächtigkäit verstoosst, selled d Lüt lut em Zwingli aktive Widerstand gäge d Obrigkäit läischte, nöd nu passive, wie de Luther gmäint hät.
  • Mit der Ufhebig von Chlööschter und em Übergang vo denen irem Bsitz an Staat hät er dää i di sozial Verantwortig gnaa und dademit em moderne Sozialstaat uf d Bäi ghulfe.
  • Er isch au gäge d Räislöiferei ufträtte, also s Verschicke vo Landslüt as Söldner i frömdi Chrieg, wo d Innerschwyzer Arischtokraty finanziell starch devo profitiert hät.

Werch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Von Erkiesen und Freiheit der Speisen, April 1522
  • Commentarius de vera et falsa religione, 1525
  • Vom Touff, vom Widertouff, und vom Kindertouff, 1525
  • Amica exegesis, 1527
  • Fidei ratio, Juli 1530
  • Sermonis de providentia Dei anamenema, August 1530
  • Christianae fidei brevis et clara expositio ad regem christianum, Juli 1531
  • Em Zwingli sii Sämtliche Werke sind zerst in Folio, Zürich, 1545 und 1581 erschine.
    • Usegee worde sind s s eerscht Mool vom Schuler und vom Schulthess, Zürich von 1828 bis 42, 8 Bänd; dezue Supplemente 1861.
    • Huldreich Zwinglis sämtliche Werke. Einzigi vollständigi Uusgab vom Zwingli sine Wärk, under Mitwirkig vom Zwingli-Verein z Züri, usegee vom Emil Egli. Berlin, Leipzig, Zürich 1905–2013 (Corpus reformatorum 88–101).
  • Uuswahluusgab: Ernst Saxer: Ausgewählte Schriften in neuhochdeutscher Wiedergabe mit einer historisch-biographischen Einführung. Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn 1988.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fiction und Film[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Gottfried Keller: Ursula. Novelle über d Reformationsziit in und um Züri im Rame vo dr Züricher Novellen.
  • In dr Verfilmig vo s Kellers Ursula 1978 dur dr Egon Günther isch dr Zwingli vom Matthias Habich dargstellt worde.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Ulrich Zwingli – Sammlig vo Multimediadateie

Wikisource Huldrych Zwingli im dütschsprochige Wikisource