Thüringe

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Freistaat Thüringen
Freistaat Thüringe
Flagge Thüringens
KarteBerlinBremenBremenHamburgNiedersachsenBayernSaarlandSchleswig-HolsteinSchleswig-HolsteinLand BrandenburgSachsenThüringenSachsen-AnhaltMecklenburg-VorpommernBaden-WürttembergHessenNordrhein-WestfalenRheinland-Pfalz
Iber des Bild

Thüringer Landeswappen

Schbrooch Dütsch
Landeshauptstadt Erfurt
Flechi 16.172,50 km²
Iiwohnerzahl 2.158.128 (31. Dezember 2016)[1]
Bevölkerigsdichti 133 Iiwohner pro km²
Arbetslosequote 5,4 % (Mai 2018)[2]
Gründig 3. Oktober 1990
Staatsform parlamentarischi Republik, teilsouveräne Glidstaat von eme Bundesstaat
Schulde 15,859 Mrd. EUR
(31. Dezember 2017)[3]
ISO 3166-2 DE-TH
Kontakt:
Offizielli Websiite: www.thueringen.de
Politik:
Ministerpräsident: Ministerpräsident
Bodo Ramelow (Linke)
Regierendi Parteie: Linki, SPD und Grüeni
Sitzverteilig im Landtag: Verteilig vo de 91 Sitz:
0 CDU 34
0 Die Linke 28
0 SPD 12
0 AfD 8
0 Grüeni 6
0 partei-/fraktionslos 2
0 Familie (fraktionslos) 1[4][5]
Letsti Wahl: 14. September 2014
Neggsti Wahl: regulär Herbst 2019[6]
Parlamentarischi Vertretig:
Stimme im Bundesroot: 4
Thuringia, administrative divisions - de - colored.svg

Dr Freischtaat Thüringe (dt. Freistaat Thüringen) isch a Bundesland in dr Bundesrepublik Dütschland. D Landeshauptschtadt isch Erfurt. An Thüringe grenze d Länder Sachse im Oschta und Südoschta, Sachsen-Anhalt im Norda und Nordoschta, Niedersachse im Nordweschta, Hesse im Weschta sowia Bayern im Süde. Dr Freistaat isch s zentralscht Bundesland vo Dütschland. Es isch 1990 us da drü Bezirk Erfurt, Gera und Suhl sowia a paar agrenzanda Gebiet widergründet wora.

Des Land trait nebad Bayern und Sachsen da Namenszusatz Freistaat. S zellt neba Sachse zu dr wirtschaftlich schtärkara Länder i Oschtdütschland. Sit sinara Gründig 1990 bis 2014 isch Thüringe vu dr CDU regiert wore, siterher vu dr Linke. Berüehmti Kulturstätta im Land sind vor allem Weimar und d Wartburg, aber ou s hischtorisch Erfurt mitam Erfurter Dom und dar Krämerbruck. Jena gilt als Bildungs- und Forschungszentrum vo Thüringe.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mer zällt Thüringe zu Mitteldütschland. S Land mit re Flächi vo 16.172,10 km² mit re maximale Usdehnig vo 160 und 198 Kilometer in Nord-Süd- bzw. West-Ost-Richtig gränzt an Hesse, Bayern, Sachse, Sachse-Ahalt, Nydersachse. De höchst nadürlig Punkt isch de Groß Beerberg (982,9 Meter ü. NN), de diefst isch de Unstrutflüetgrabe (hochdütsch Unstrutflutgraben) mit 114 Meter über NN.[7]

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di „Thüringische Staate“ i de Zyt vo 1866 bis 1918

Die erschti Erwähnig isch im Johr 380 als Thoringi gsi, allerdings hät mer e über 350 000 Johr alts menschligs Skelett gfunde, wo e friehneri Sydlig bewyst.

721 hät e spötere Mainzer Bischof e Dom an de Stell errichte lo, wo hütt de Erfurter Dom stoht. Ab 1067 sin d Ludowinger z Thüringe gsi. Sie ghöre zu de wichtigste Herrscher vom Römische Rych. Ab em Mittelalter isch Thüringe im Bsitz vo verschidene Herrschergschlächter und drum uf e ganzi Räie vo Staate uuftäilt gsi (Thüringischi Staate).

De Martin Luther isch 1521/22 uff de Wartburg versteckt gsi und hät d Bible übersetzt. Drei Johr spöter hät z Thüringe wäge de Reformationsbewegig de Burechrieg agfange.

1597 isch d Glasveredelig züe-n-re Thüringer Tradition worre. E ähnligi Tradition isch d Herstellig vo Porzellan. Säll isch 1760 widderentdeckt worre.

Ab öppe 1780 isch Weimar es Zäntrum vo de tüütsche Klassik worde; me redt drum vo de „Weimarer Klassik“. Di regierend Herzogin Anna Amalia und ire Soo, de Karl August, händ Schriftsteller wie de Johann Wolfgang von Goethe oder de Friedrich Schiller a ire Hof gholt. Au d Universität Jena isch ab däre Zyt mit em Johann Gottlieb Fichte, em Friedrich Wilhelm Joseph Schelling und em Georg Wilhelm Friedrich Hegel birüemt worde, und d Jenaer Romantik um Dichter wie de Novalis, de Clemens Brentano oder de Friedrich Schlegel händ doozmaal für ganz Tüütschland gsäit, wos duregaat.

Nach em Sturz vo de tütsche Monarchy 1918 isch us de verschidene thüringische Staate 1920 s nöi Land Thüringe mit de Hauptstadt Weimar gründet worde. Im Jahr 1919 isch z Weimar di republikanisch Verfassig vom Tütsche Rych bschlosse worde, drum redt me vo de Weimarer Republik.

Im Zweite Wältchrieg isch Thüringe Opfer vo Luftagriff worre. S Land isch zerscht vo Amerikaner, spöter aber vo Russe bsetzt gsi.

Vier Johr noch em Zweite Wältchrieg isch Thüringe züe de DDR cho, vier witeri Johr druff in drei Bezirk uffdeilt worre. Sit de Widdervereinigung 1990 ghört s züe de Bundesrepublik Dütschland und hät Erfurt als Hauptstadt. Weimar und d Wartburg sin 1998 bzw. '99 zum UNESCO-Weltkulturerbe ernännt worre.[8]

Staatsrächt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Freistaat Thüringe isch e parlamäntarischi Republik. D Verfassig isch vo 1993 (mit e paar Änderige sit do).

Legislative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De „Thüringer Landtag“ hät reguläär 88 Mitglider plus e paar mee wäge Überhang- und Uusglychsmandat und wird vom Volch uf amig föif Jaar gwäält. Är erlaat d Gsetz und lueget de Landesregierig und de Verwaltig uf d Finger.

Tiräkt cha s Volch mit eme «Bürgeraatraag», eme «Volchsbigeere» und eme «Volchsentschäid» mitrede.

  • De Bürgeraatraag, wo es Gsetz oder suscht «en Gägestand vo de politische Wilesbildig» zum Theema hät, bruucht 50.000 Stimmbirächtigti, won en understützed. Wänn de Landtaag nachane dää dänn abläänt, isch er gstoorbe.
  • S Volchsbigääre, wo es Gsetz zum Theema hät, mues zeerscht emaal vo 5000 Stimmbirächtigte voorgschlage wäärde, nachane inert zwee Mönet von 8 % oder inert vier Mönet vo 10 % vo allne Stimmbirächtigte underschribe wäärde. Wänn de Landtaag dää dänn abläänt, gits en Volchsentschäid drüber.
  • En posityve Volchsentschäid über es Volchsbigääre, wo vom Landtaag abgläänt woorden isch, wird nu dänn rächtschreftig, wänn 25 % vo allne Stimmbirächtigte däm zuegstume händ.

Exekutive[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di „Thüringisch Landesregierig“ wird vom Minischterbresidänt aagfüert, wo vom Landtag gwäält wird. De Minischterbresidänt holt (und schickt) d Landesminischter, wo jede eme Landesminischterium vorstaat. D Landesregierig bruucht e Meerhäit im Landtag, wo si understützt, suscht mues si zruggträtte. Gstürzt wärde cha d Landesregierig aber nu, wänns im Landtag e Meerhäit git, wo parat isch, en anderi Regierig z understütze (konschtruktyvs Mistrouesvotum).

Judikative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Verfassigsgricht ghäisst „Thüringische Verfassigsgrichtshof“; es hät de Sitz z Jena. Di ordentlich Grichtsbarkäit lyt bim Oberlandesgricht, wo au z Jena syn Sitz hät, de vier Landgricht z Erfurt, z Gera, z Mühlhausen und z Meiningen und dänn de öppe zwäi Totzed Amtsgricht. Dezue ane chömed d Fachgricht i de Beräich Aarbet, Finanze, Sozials und Verwaltig.

Chräis, Stedt und Gmäinde[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Verwaltigsgliderig vo Hesse isch die:

  • 7 Landchräis
  • 6 chräisfreii Stedt (Eisenach, Erfurt, Gera, Jena, Suhl, Weimar)
  • 849 Gmäinde
  • Regierigsbezirk gits z Thüringe nöd.

Vo 1952 bis 1994 sinds 35 Chräis gsy, sit do 7 – und me studiert wyter dra ume, was me na ales chönt ändere.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

No bis vor wenige Johr hät s z Thüringe vor allem chleineri Betrieb gha, wo traditionelle Branche aghört hän. In letschter Zit nemme Undernehme, wo uff neueri Technologye setzt, gstyge. Zu sälle Undernehme ghöre z. B.

  • d Automobilzüelyferindustry; s werre nit wie friehner numme no Autos baut, s Land kriegt au für d Züelieferindustry meh Bedütig.
  • d Mikroelektronik und Mikrosystemtechnik
  • d Informationstechnik
  • d Optik- und Optoelektronik
  • d Pharmazy, Medizintechnik und Biotechnology
  • d Fertigungstechnik

Au als Logistik-Standort isch Thüringe beliebt.

D Wirtschaftspolitik trait dezüe by, dass solchi Undernehme gfördert und d Gründig devo understützt wird. Au dodurch, dass Thüringe mitte in Europa/Dütschland litt und über d Autobahn güet erreichbar isch, hät s Land Züekunftschance.[9][10]

Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dialäkt z Thüringe

Di sprochwüsseschaftligi Kommission vo de Sächsische Akademy vo de Wüsseschafte z Leipzig underscheidet z Thüringe nün regionali Mundarte; vo denne ghöre sybe züe de Thüringisch-Obersächsische und zwei zu de Mainfränkische Dialektgruppe ghöre. D Übergäng zwüsche selle einzelne Dialäkt sin fließend.

Zentralthüringisch wird in de Mitti vom Land um Erfurt, Arnstadt, Ilmenau, Gotha, Bad Langensalza und Sömmerda gschwätzt. Nördlig folge Nordthüringisch um Mülhuse, Nordhuse, Sundershuse und s Eichsfeld sowie Nordostthüringisch um Artere. Östlig ans Verbreitigsgebiet vom Zentralthüringisch gränzt s Ilmthüringisch um Weimar, Jena, Rudolstadt und s Schwarzdal, wo widderum östlig ins Südostthüringisch übergoht. Im Oste vom Land wird di Ostthüringischi Mundart gschwätzt, vor allem im Holzland und um Alteburg umme. Im Ruum Ysenach-Bad Salzunge hät mer Westthüringisch, wo scho Ähnligkeite zum Hessische Dialekt hät. Südlig vom Rennsteig lyge di mainfränkische Sprochgebiet mit Hennebergisch und Itzgründisch.

Di gnännte Dialäkt werre durch ähnligi Merkmol vereint, wo vo West noch Ost immer meh füretrette. Di beide fränkische Dialekt sin dütlig anderscht.

Im nördlige Eichsfeld schwätzt mer e nyderdütsche Dialäkt vom Ostfälische.[11]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Thüringe – Sammlig vo Multimediadateie

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerung – Thüringen (Fortschreibung). Thüringer Landesamt für Statistik. Abgrüeft am 2017-09-04.
  2. Arbeitslosenquoten im Mai 2018 – Länder und Kreise. In: statistik.arbeitsagentur.de. Statistik der Bundesagentur für Arbeit. Abgrüeft am 2018-05-30.
  3. Quelle: destatis, Schulden der öffentlichen Haushalte am 31. Dezember 2017
  4. Sitzplan (Stand: 19. April 2016) Thüringer Landtag (PDF)
  5. http://www.thueringer-allgemeine.de/web/zgt/politik/detail/-/specific/Streit-um-Ex-AfD-Abgeordneten-in-Familienpartei-Gentele-bleibt-Generalsekretaer-906710667
  6. Künftige Wahltermine in Deutschland. Bundeswahlleiter. Archiviert vom Original am 2015-12-22. Abgrüeft am 2015-12-18.
  7. www.de-all-biz.info
  8. www.thüringen.info
  9. www.thueringen.de
  10. www.wip-thueringen.de Archivlink (Memento vom 10. Juni 2008 im Internet Archive)
  11. :de:Thüringen#Dialekte