Schweizerdeutsch in Wisconsin

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Jodler z New Glarus im Joor 1922...
...un im Joor 2004

De US-Staat Wisconsin im Mittlere Weschte vo de USA isch vo 1845 bis in d 1950er, eis vo de Hauptywanderigsziil vo Schwyzer in de USA gsi. Dur verschidni Faktore het sich de schwyzerdütsch Dialäkt z Wisconsin über mehreri Generatione chönne halte.

D Ywandrer uss de Schwyz hen sich vorallem ùff de Chreis Green County im Südweschte vo Wisconsin konzentriert. Dört bsùnders im Dorf New Glarus ùn im Sitz vo de Chreisverwaltig, Monroe. Im Norde vo Green County sin 1954 bis zumene Drittel vo de Lüt Schwyzer Abstammig gsi. Dörte hen si vorallem in de Landwirtschaft ùn bsùnders in de Chääserei gschafft.

In synrer Ùntersuechig vo 1973 het de Brian Lewis kei Mensche ùnter 45 gfùnde, wo no flüssig Schwyzerdütsch gschwätz hen. Mer cha also devo ussgoo, dass d Sprooch dörte hüt fascht ussgstorbe isch.

D Lag vo Green County z Wisconsin

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wisconsin isch e beliebts Ywanderigsziil für Dütschsproochigi gsi. Für 1900 wird gschätzt, dass öbe e Drittel vo de Bevölcherig vo Wisconsin Dütsch gschwätzt het. D Mehrheit devo isch vo Dütschland gsi, aber d Schwyzer hen defür gschlosse in eigne Ortschafte gsiidlet, vorallem z Green County. Scho 1845 isch de Ort New Glarus vo 118 Usswandrer ussem Kanton Glarus gründet worde. Bis 1860 isch d Bevölcherig ùff 960 Mensche aagwaggse. Bis de, ùn in de 1880 no emool, sin die Emigrante vorallem Glarner gsi, aber spööter het es au viili Bärner debi gha ùn chlyneri Grùppe uss andre Deil vo de Schwyz. Einewäg sin d Glarner in de Mehrzaal bliibe, un d Grùndlag vùm Dialäkt vo New Glarus isch d Mùndart vùm Glarner Hinterland gsi. De Dialäkt vùm Glarner Mittelland ùn vo Bärn het kei grosse Yflùss gha.

Am Aafang het s Änglisch no kei grossi Roll im Alltag gspiilt. Es isch nùmme im Ùmgang mit Fremde, ùn in de Schuel bruucht worde. Im Alldaag isch Alemannisch gschwätzt worde ùn warschynts hen di meischte Lüt wenigschtens e weng Hochdütsch chönne. Ùm d Joorhùndertwendi wird berichtet, dass e drüüfachi Diglossi gherscht het: Änglisch isch mit nit-Schwyzer bruucht worde, ùn isch eini vo de Sprooche in de Schuel gsi, Hochdütsch isch in de Chilche, Zytige ùn de Schuel verwändet worde, ùn Schwyzerdütsch als Ùmgangssprooch ùnter de Schwyzer. Uss dere Zit stammt des Zitat:

the people of the village, and also of the surrounding county, among themselves speak the German-Swiss dialect almost exclusively, just as it is spoken in Switzerland. All school and town meetings, and all legal and other business, unless transacted in writing, are of necessity conducted in this language. Many of those who were born here require an interpreter when called upon to testify as witnesses in the courts[1].“

Übersetzig:

„D Lüt ussem Dorf, ùn au ussem Chreis, schwätze mitenand fascht nùmme de schwyzerdütsche Dialäkt, gnau wienner in de Schwyz gschwätzt wird. Alli Versammlige in de Schuel ùn vo de Gmein, ùn alli rächtligi ùn gschäftligi Sache, usser si sin schriftlig, werde uss Notwändigkeit in dere Sprooch gmacht. Viili, wo do ùff d Wält cho sin, bruuche en Übersetzer, wenn si als Züüge vor Gericht ussage sölle.“

Bis öbe 1900 isch die sproochlichi Situation stabil bliibe, deno het s Änglisch zerscht s Hochdütsch verdrängt (1914 in de Schuel, 1921 isch di letschti dütschi Zytig erschiene ùn 1950 schliessli in de Chilch). Als Alldaagssprooch het sich s Schwyzerdütsch lenger ghalte, isch aber schliessli au vùm Änglische verdrängt worde.

De Brian Lewis schrybt scho 1973, dass es ihm nit mögli gsi isch, Lüt z finde wo nooch 1929 ùff d Wält cho sin, ùn wo no flüssig Alemannisch gschwätzt hen. Vo syne Informante het fascht niemer d Sprooch mit em Ehepartner gschwätzt; trotz dass zwei Drittel vo de Ehepartner si au gschwätzt hen. Wäge däm goot er im Joor 1973 devo uss, dass „es kei Zwyfel cha gee, dass s Schwyzerdütsch in 20 Joor fascht völlig verschwùnde sy wird, usser in de Sprooch vo e paar Neuakömmling uss de Schwyz“[2]. Mer cha also devo ussgoo, dass es hüt z Wisconsin nùmme no ganz wenigi Sprecher vùm Alemannische git.

Schwyzerdütsch as Umgangssproch gits im Green County nümme. Aber die Tradition vom Jodle, Singe, Alphornblose, Fahneschwinge und so wird um der erscht Auguscht in New Glarus jedes Johr no chreftig wytergfüehrt. Un sy singe no uff Schwyzerdütsch, so guet wie sy's chönne usspräche ab em Noteblatt.

Wortschatz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Yflùss vùm änglische Wortschatz zeigt sich vorallem in thematische Berych, wo d Lüt uss de Schwyz nit kennt hen. Bsùnders Ussdrügg uss de Landwirtschaft sin übernoo worde. Scho allei s Konzept vùnere Farm, wo vùmene Farmer oder emene Ränter (ängl. renter ‚Pächter‘) bearbeitet worde isch, isch für d Glarner völlig neu gsi. De Bode het miesse mit de Häre (ängl. harrow) wo vùmene Thräkter zoge worde isch, bearbeitet werde, was zue de Tschoors (ängl. chores ‚Uffgabe‘) ghört het. Versorgt worde isch de Thräkter im Scheed (ängl. shed ‚Schopf‘). Aapflanzt het mer d Khrap (ängl. crop ‚Frùcht‘). Näbem bekannte Rogge, Geerschte ùn Wäize het mer au Chore aabaut, des het aber s glych wie s änglisch corn bedütet, also Mais. Glagert worde isch d Ernte in de Greeneri oder im Säilo (ängl. grainery, silo). D Glarner hen wie in de Heimet Häi oder Häu gmacht, wo beelt worde isch (ängl. to bale). Im Huus, wo vilycht e Looghuus (ängl. log-cabin ‚Blockhuus‘) gsi isch, het mer e Sink (ängl. sink ‚Spülbecke‘) ùn dernäbe e Khäunter (ängl. counter ‚Chùchenablag‘) gha.

Mangmool sin änglischi Wörter mit Ussdrügg ussem Schwyzerdütsche kombiniert worde. Des isch bim Tschuutùbak (ängl. chewing tobacco) ùn de Öpfelphäi (ängl. pieWaie‘) de Fall. De Skunk, wo mer bis de nit kennt het, het de Name Stinkchatz übercho. Ùn wenn öber devo aagspritzt worde isch, no het er stinkchätzelet.

Mangmool sin Glarner Wörter au dur änglischi ersetzt worde. Statt emene Mùni ùn eme Zuu, het mer jetz e Bùll ùn e Fäns gha. Mer het z Wisconsin au kei Pfnüsel mee gha, sùndern e Chalt, gnau wie d Anglophone wo „a cold“ gha hen. Ùn näbe de Zündhölzli, em Äimer ùn em Stuel het mer au Mätschi, e Pheel ùn e Tscheer gha (ängl. matches, pail ùn chair).

Die änglische Wörter sin verschidne Gschlechter zuegordnet worde. Bi Wörter wo e natürlichs Gschlecht hen, het mer des gnoo: de Bùll ‚Stier‘ ùn de Neffju ‚Neffe‘. Bi andre Wörter het mer s Gschlecht vùmene Glarnerdütsche Wort, wo di glychi oder e äänligi Bedütig gha het, gno: d Reelrood ùn de Fäns (d Ysebaan ùn de Zuun; vo ängl. railroad ùn fence). Wenn d Ändig vùmene änglische Wort äänlig wie die vùmene Erbwort gsi isch, no het mer so s Gschlecht zueteilt: de Thräkter ùn d Greeneri. Bi andre Wörter cha mer nit säge, wie s Gschlecht zuegordnet worde isch: Suut ‚Aazug‘ isch wiiblig, Kheek ‚Chueche‘ ùn Nekthäi ‚Krawatte‘ sin sächlig.

Phonologi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Luutsystem vùm Schwyzerdütsch vo Wisconsin isch praktisch identisch mit däm vùm Glarner Dialäkt in de Schwyz. Es het di typischi Ùnterscheidig vo Lang- ùn Chùrzvokal, vo gschlossene ùn offene Vokal, ùn vo Fortis ùn Lenis Konsonante. Wie de Glarner Dialäkt in de Schwyz sin eifachi ùn geminierti /mnl/ ùnterschide worde. Dur de Yflùss vo änglischi Lehnwörter het es au behuuchti /pʰ tʰ kʰ/ ùn e retroflexs /ɻ/ gee. Wie im Glarnerdütsche het /l/ e velarisierte Allophon [ɫ] gha, was im Änglische au so isch.

  Bilabial Labio-
dental
Alveolar Post-
alveolar
Palatal Velar Glottal
Verschlùssluut p     t       k    
Affrikat   pf t͡s   kx  
Nasal m     n       ŋ  
Vibrant     r        
Frikativ   f   s   ʃ   x  ɣ̊ h
Approximant   ʋ ɻ   j    
Lateraler Approximant     l          
Vorne-nitgrùndet Vorne-grùndet Hinte
Gschlosse i u
fascht-gschlosse ɪ ɪː ʏ ʏː ʊ ʊː
Mittel e ø øː o
Offe æ æː ɒ ɒː

Diphthong: /æɪ æʏ æʊ ɪə ʏə ʊə/.

In änglischi Lehnwörter sin au /ɜ/ ùn /ɔ/ vorcho („Fernis“ ùn „Lon“, vo ängl. furnace ‚Ofe‘ ùn lawn ‚Rase‘). De Yflùss vùm Änglische het sich vorallem bi änglische Lehnwörter zeigt. In so Wörter hen d New Glarner viilmool änglischi Vokal ùn Konsonante übernoo, wo es so ursprüngli nit gee het. Sùnscht isch de Yflùss vùm Änglische minimal gsi. Ganz sälte hen Sprecher d Langvokal /iː eː uː oː/ wie im Änglische diphthongiert.

Bi de Konsonante hätte d Lüt mangmool s Zungespitze-r dur s änglischi retroflexi-r [ɻ] ersetzt, vorallem in änglische Wörter, aber mangmool au in Erbwörter. S änglischi [θ] isch dur [t] ersetzt worde: änglisch Timothy Grass isch als „Timmeti Graas“ überno worde. Di behuuchte änglische /p t k/ sin au behuucht überno worde: „Pheel“ vo ängl. pail ‚Eimer‘, „Threen“ vo train ‚Zug‘ ùn „Kheek“ vo ängl. cake ‚Chueche‘. Intervokalischs änglischs /v/ isch als /b/ überno worde: „Riiber“ vo ängl. river ‚Flùss‘. Sùnscht wär nùmme bi de Intonation en starche änglische Yflùss dütli gsi.

Grammatik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Insgsamt het sich d Grammatik vùm Glarner Dialäkt z New Glarus nit gross verändret. Bi e paar Forme cha mer en änglische Yflùss feschtstelle.

Di änglischi Pluralbildig mit –s isch bi Lehnwörter ussem Änglische viilmool mit übernoo worde. Zum Byspil Tschoors, (chores ‚Uffgabe‘) oder Phys (peas ‚Erbse‘). Vo öbe de Hälfti vo de änglische Wörter isch de Plural aber wie mit alemannische Erbwörter bildet worde: sg. Farm – pl. Farme statt ängl. farms, Händel (ohni Veränderig im Plural) statt handles, sg. Bùtscherschap – pl. Bùtscherschäp für ängl. butchershop ‚Schlachthof‘. Für andri Wörter isch beids verbreitet gsi: Greeneris ùn Greeneri für ängl. granaries (Getreidesilo).

S Pronom „du“ isch z New Glarus au für d Höflichkeitsform bruucht worde, warschynts dur de Yflùss vùm änglische you. Ùffällig isch de Yflùss vùm Änglische bim Pronome „öppis“ oder „ettis“. Es isch ùff alli Bedütige vùm änglische Wort some ‚e weng, e paar‘ ussdennt worde: „öppis Öpfel“ (e paar Öpfel), „öppis sind Schwyzer“ (mangi sin Schwyzer) oder „ettis vu de Manne“ (mangi vo de Manne).

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Brian, Lewis A. (1973). Swiss German in Wisconsin: The Impact of English. American Speech, Vol. 48, pp. 211-228.
  1. John Luchsinger, "The Planting of the Swiss Colony at New Glarus, Wis.," Collections of the State Historical Society of Wisconsin 12 (1892) : 335-82, pp.338
  2. Brian, Lewis A. (1973). Swiss German in Wisconsin: The Impact of English. American Speech, Vol. 48, pp. 211-228. pp. 216

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]


Download vu dr Sprochversion vu dem Artikel De Artikel gits au as Audiodatei
:
abelade | Informatione


Meh Informatione zum WikiProjekt Gsprocheni Wikipedia
.