Erde

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
|D'Erde, ufgnumme vu Apollo 17 im Dezember 1972
D'Erde, ufgnumme vu Apollo 17 im Dezember 1972
Eigeschafte vum Orbit
Aphel 152,1 Mio. km
1,017 AE
Grossi Bahnhalbax 149,6 Mio. km
1 AE
Perihel 147,1 Mio. km
0,983 AE
numerischi Exzentrizität 0,0167
Bahnumfang 939,9 Mio. km
Siderischi Periode 365 d 6 h 9 min 9,54 s
(365,256 Däg)
tropischi Periode 365 d 5 h 48 min 45,46 s
(365,242 Däg = 1 Johr)
Ø Orbitalgschwindigkeit 29,783 km/s
Physikalischi Eigeschafte
Äquator-Durmesser 12.756,274 km
Pol-Durmesser 12.713,504 km
Middlerer-Durmesser 12.745,591 km
Äquatorumfang 40.076,004 km
Polumfang 40.018,638 km
Middler Umfang 40.041,455 km
Volumen 1 083 206 246 123 km3
Oberflächeinhalt 510 065 284,702 km2
Masse 5,9736 × 1024 kg
Middleri Dichti 5,515 g/cm3
Ø Fallbeschlünigig 9,80665 m/s2
siderischi Periode 23 h 56 min 4,09 s
synodischi Periode
(Middelwert yber 1 Johr)
24 h 00 min 0 s
(= 1 Dag)
Rotationsgschwindigkeit
am Äquator
465,12 m/s
Neigig vu dr Drillax 23° 26' 21,5"
(23,44°)
geometrischi Albedo 0,367
Fluchtgschwindigkeit 11,186 km/s
Temperatur
an dr Oberflächi
Min Mittel Max
183 K 288 K 331 K
-90 °C 15 °C 58 °C
Sunneistrahlig 1,5 x 1018 kWh / Jahr
1,4 kW/m² (im Weltruum)
ca. 1,0 kW/m² (bi 90°
Istrahlwinkel an dr Oberflächi)
Energiverbruch vu dr Mensche
Primärenergi 1,0 x 1014 kWh / Jahr
Zämmensetzig vu dr Erde (Gew.-%)
Sürstoff (O) 32,44
Iise (Fe) 28,18
Silicium (Si) 17,22
Magnesium (Mg) 15,87
Calcium (Ca) 1,61
Nickel (Ni) 1,61
Aluminium (Al) 1,51
Schwäfel (S) 0,70
Chrom (Cr) 0,43
Mangan (Mn) 0,26
Natrium (Na) 0,25
Phosphor (P) 0,12
Kobalt (Co) 0,09
Titan (Ti) 0,07
Kalium (K) 0,02
Sustigi Date
Azahl vu dr Mönd 1

D'Erde (vo urgermanisch *erþō; Altgriechisch: ἔρα (éra); Lat. Terra, Aymara Aka pacha) isch dr Planet, wo mir läbe. Se isch dr einzig Ort im Universum, wo Läbe bekannt un noochgewiise isch - zemindescht im irdische (intelligente) Läbe bekannt. Weje´m Wàss´r, wie de greescht Teil vun d´Obrflächi bedeckt, nannt m´r se öi de blöi Planet.

D'Erde isch vu dr Sunne us gsähe dr dritte Planet in ihrem (unserem) Sunnesystem. Se isch dr fümftgrösst Planet drvo un dr gröscht, wo kei Gasriis isch, sundern in dr Hauptsach us Felse un Metalle bestoht. Sonigi Himmelschörper werre au als terrestrisch oder erdähnlich bezeichnet. Dr Erde het vu allene bechannte Himmelschörper yber 500 km Durchmesser im Sunnesystem die höchst middler Dichti.

D'Erde het numme ei Mond. (Mo, Erdmo), wo sie umchreist. D'Masse vum Mo isch mit 1/81 vu dr Erdmasse rächt hoch. Dorum isch dert au 80% vom Drillimpuls vum Erde-Mo-System konzentriert. S'Erde-Mo-System wird oft au als Doppelplanetesystem bezeichnet.

Si isch ugfähr 4,55 Milliarde Johre alt un isch vermuetlich us dr Protoerde entstande, noochdem sälli vum e guet marsgrosse andere Protoplanet troffe worre isch. Us sällere Verschmelzig sin no die hüttig Erde wie au dr Erdmo enstande. (Lueg au: Entstehig vum Erdmo).

E bechannte Reisefüehrer bezeichnet d'Erde als gröschtedeils harmlos.

Vier „Elemente“[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Erd[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Etymologii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Nàmme vum ganze Planet isch glich, synonym, mit m Wort fr d Stoff, wo im wahrschte Sinn `s Substrat, de Basis fer s fer de Erd so charakteristisch, so einmalig Läbe bildt: Erd: de Bode, wo mr druff steht, de Muttrbode, wo de Pflanze drin wachse, de fruchtbar Humus. Diss isch nit numme in de germànische, de romanische odr de (wescht-)europäisch Sprooche so! Latinisch: Terra - un wo mr sichr druff steht: de terra firma; uff Franzesisch: la terre - un uff m Ackr: terre fertile; in skandinavischi Sprooche als: Jord (Jorden) - Schwedisch fr Erdbeere: Jordgubbar; uff Russisch: земля (semlja) - e Wort, wo au àls e Slavismus in d internationali Wisseschaft vu m Bode (Pedologie) Ingang gfunde het mit m Begriff „Tschernosem“ (Schwarzerde); uff Baskisch de Planet: Lurra - de Erdbode: Lurzoru; uff Finnisch Maa un Maalaji; uff Aymara Aka pacha - wii de fruchtbar Erdbode, wo fr de Indios in de Ande au von e weiblich Fruchtbarkeitsgeischt beseelt isch: de Pachamama.

Wasser[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Herkunft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Härkunft vum Wasser uf dr Erde, insbsunders d'Froog, werum uf dr Erde dütli meh Wasser voorchunnt wie uf de anderne erdähnliche Planete, isch bis hüt ned befriedigend klärt worde. En Teil vum Wasser chönnti dur Uusgase vu dr Magma entstande sii, also letschtendli usm Erdinnere choo. Ob drdruur abr d'Mengi vum Wasser gklärt werde cha, isch fragwürdig.


Solar System XXVII.png

Sunne      Planete: Merkur | Venus | Erde | Mars | Jupiter | Saturn | Uranus | Neptun
Anders: Asteroid | Asteroidegürtel | Zwergplanete | Komete | Kuipergürtel | Oort'schi Wolke