Vals GR

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
S GR im Lemma isch s offiziell Chürzel vom Kanton Graubünde und wird bruucht, zum Verwächslige mit Yträäg vom Name Vals vermyde, wo öppis anders meined.
Vals
Wappe vo Vals
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Region: Surselvaw
BFS-Nr.: 3603i1f3f4
Poschtleitzahl: 7132 Vals
7116 St. Martin
Koordinate: 733633 / 16430846.6166649.1833351252Koordinate 46° 37′ 0″ N, 9° 11′ 0″ O; CH1903: 733633 / 164308
Höchi: 1'252 m ü. M.
Flächi: 175.56 km²
Iiwohner: 1050 (31. Dezämber 2017)[1]
Website: www.vals.ch
Vals

Vals

Charte
OberalpseeLimmerenseeMuttseeGigerwaldseeMapraggseeCaumaseeSufnerseeLago di LeiLago di MontesplugaZervreilaseeLago di LuzzoneLago del SambucoLago RitomLago di CadagnoLai da CurneraLai da NalpsLai da Sontga MariaLag da BreilLag da PigniuItalieKanton GlarusKanton SchwyzKanton SanggalleKanton TessinKanton UriRegion AlbulaRegion ViamalaRegion ImbodenRegion LandquartRegion MalojaRegion MoesaRegion PlessurBreil/BrigelsDisentis/MustérMedel (Lucmagn)SumvitgTrun GRTujetschFaleraIlanz/GlionLaaxSagognSchlueinLumneziaVals GRVella GRAndiastObersaxen MundaunWaltensburg/VuorzSafietalCharte vo Vals
Iber des Bild
w

Vals ([fals], im Walsertiitsch Falsch [faɫʃ], rätoromanisch Val [val]?/i, uf Schwizertütsch au Wals) isch e Gmaind i dr Region Surselva vom Kanton Graubünde.

Sproochgeografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vals isch es Biet, wo me Alemannisch redt, im ehemolige rätoromanische Sproochruum, sid im Middelalter Walser i das Taal cho sind. Im Taal, uf den Alpen und a de Bärge vo Vals bruucht me no hüt näbe de Walser Fluernääme vil alti romaneschi Ortsbezaichnige, wo vo der früenere rätoromanische Bevölkerig här chöme, öppe d Näme Vals, Camp, Zameia, Zorts, Tomül, Pradätsch, Kartütscha, Soladüra, Fanella, Bucarischuna, Lunschania, Munt, Travisasch, Montaschg, Mariaga, Val Buera, Calasa, Ampervreila, Zerfreila, Guraletsch, Valäta, Canal und Schambrina.

Im Lugnez uf der Nordsyte vo Vals wird die rätoromaneschi Sprooch gredt, im Rhywald im Süde isch au walserdütsches Gebiet, und Blenio im Weschte ghört zum Areal vo de lombardische Dialäkt.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Gmaindbiet vo Vals lyt im Valser Taal, wo drin der Valser Rhy gäge Norde zum Glenner abe flüsst. Am Rhywaldhorn ganz im Südweschte vom Gmaindgebiet, em högschte Punkt vo dr Gmaind, isch under em Läntagletscher d Kwelle vom Valser Rhy, wo den durs Bärgtaal Länta ums Zervreilahorn ume zum Zerfreilasee flüsst. Früener isch do, wo jetz dr See lyt, s Bärgdörfli Zerfreila gsi. Usem Canaltaal chunt vom Güfergletscher und vom Canalgetscher dr Canalbach obenabe i dä Stausee ine.

Bim Loränzhorn foot s Sytetaal Peil mid em Peiler Bach a, wo usem Fanellgletscher chunt und bi Vals in Valser Rhy mündet. Öschtlech vo Vals sind no drü chlynere Sytetääler, s Tomültaal, s Träitobel und s Ronggtobel.

Die ehemoligi Gmeind Sankt Martin isch sid 2015 e Wyler vo Vals.

D Nochbergmainde vo Vals sind Lumnezia, Safietaal, Nufene, Rhywald und Blenio.

Vo Vals us goot e Fuesswääg und Soumpfad durs Peil übere Fallerbärg is Dorf Hinderrhii übere.[2] Uf däm Wäg sind vermuetli d Walser vor öpe 700 Joor is Taal übere cho.

Alti Architektuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d Chile Sankt Peter und Paul
  • d Martinschile im Wiiler Sankt Martin
  • Walserhüüser
  • die elteri Hochi Brugg bim Heidboda
  • d Wallfahrtschappele z Camp
  • Chappele vom Sant Niklaus
  • Chappele vom Johannes em Täufer z Soladüra
  • Chappele vom Heilige Chrüüz z Valé
  • Chappele vom Sant Jakob
  • Sant Anne-Chappele z Frunt
  • Chappele vom Sant Bartlome bi Zerfreila
  • Chappele vom Brueder Chlaus unden am See
  • Michels-Chappele z Peil
em Zumthor sini Felsetherme z Vals

Modärni Architektuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Staumuur vom Zerfreilasee
  • s Chraftwärch
  • s Thermaalbad vom Peter Zumthor
  • s Hotäll Alpina
  • die neui Hochi Brugg bim Heidboda[3]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Duri Blumenthal: Kulturführer Val Lumnezia und Vals. Fundaziun da cultura Val Lumnezia, 2000.
  • Peter Zumthor Therme Vals. Züri 2007.
  • Ruedi Vieli: Valserdeutsch. Chur 2009.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Vals – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach Jahr, Kanton, Bezirk, Gemeinde, Bevölkerungstyp und Geschlecht (Ständige Wohnbevölkerung). In: bfs.admin.ch. Bundesamt für Statistik (BFS), 31. August 2018, abgerufen am 30. September 2018.
  2. Paula Jörger: D Valler Bäärgtreger. In: Walservolch, Chur 1974, S. 43–50.
  3. Hochi Brugg Vals uf graubuendenkultur.ch