Schwäbische Alb

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Schwäbisch

D Schwäbisch Alb isch a Mittelgebirg, wo middla em Schwobaland lejt, ond Oberschwaba vom schwäbischa Näggarraum drennt. Se ischt rond 220 Kilometr lang, 40 Kilometr broid ond vrlauft vo Sidweschda, wo d ôôgrenzend Baar d'Alb vom Schwarzwald drennt, nôch Nordoschda bis hender de boirisch Grenz zom Nerdlengr Riis. Em Sidoschda wuud d Alb vom Donaudal begrenzt, em Nordwäschda margiirt a stejla Bärgkante mit aigschniddene Däler da Rand vo dr Alb. Dean Steilhang hoißt ma da „Albtrauf“. Aigentlich heert dô drmit d Alb uf, abr em wejtra Senn kô mr au noh s Albvorland mit sejne Zeigaberg drzuazehla. Dô drondr vorstôht ma oinzlne Bärg, wo e dr Vorzeit au amôl direkt zor Alb gheert hend ond em Lauf vo Milliona vo Johr durch d Erdabtragong durch Wassr, Ejs ond Wend standa bliiba send ond hejd drvo zejget, dass d Alb emôl viil greßr gwäa ischt. Em Sidweschda fendet mr ôôgrenzend d Baaralb ond ibr d Donau nom d Hegaualb ond nô wejter da Randa, wo manchmôôl au zo dr Schwäbischa Alb zehlet wend.

D Schwäbisch Alb isch mit ihre Bärg, Städtla, Kalkfelsa, Wachholderheida, Troggadäler, Wasserfäll ond Hehla a beliabts Erholungsgebiit vor ällem für d Lejt vo Stuegert ond us-em mittlera Näggrraum.

Geologii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Schwäbischa Alb wuud geologisch en drej Schichda aidoilt: De ondrscht isch dr Schwarze Jura odr Lias ond de obrscht dr Wejße Jura odr Malm. Zwischa deane zwoi lejt dr Braune Jura odr Dogger. Entstanda send dia Ablageronga vôr rond 180 Milljona Jôhr. En sellra Zejt isch deet (ond en weide Doil vom hejdiga Eiropa) a grauß Meer gwäa, wo sich an Haufa Viicher dren tummlet hend, zom Bejschbiil Schnecka, Dendafisch, Muschla ond Echsa, abr au wenzich kloine Diirla, wo Kalk ausgschiida hend. Wia's nô bej deane Viicher mit-em Leaba zo End ganga ischt, send-se uff da Grond vo sellem Meer naa-gsonka ond vom Schlamm eigschlossa wôrra. Drom hend-se et vrwesa kenna ond send em Lauf dr Zejt zo Stoi wôrra. Soddiche Vrstoineronga odr Fossilia kô ma hejt noh oft uff dr Alb fenda. Wer dô drô Entresse hôt, sodd bej sejne Alb-Wanderonga emmr a Hemmerle em Gepäck drbej han, wo-nr d Vrstoineronga drmit aus de Schichda rausklopfa kô.

A Tuffstoi vom Jusi

Vôr rond 17 Milljona Jôhr hend fascht uff dr ganza Wält gewaldige Gasexplosiona ond hefdige Vulkanausbrich staddgfonda, so au uff dr Schwäbischa Alb ond am Rand vom hejdiga Stejlhang. S Bsondre bej de Albvulkan ischt abr, dass-se koi Lava gschbuckt hend. Dui ischt nemlich kalt wôrra, bevor-se hôt ausdredda kenna. Dô drvoo zaiget hejt noh etliche zom Doil imposande Basaltkegl, zom Bejschbiil dr Georgabärg zwischa Pfullenga ond Rejtlenga, d Limburg bei Wejle an dr Teck, dr Woiberg vo Metzenga ond dr Jusi bei Kohlbärg. Vo riisige hischdorische Gasexplosiona zejgt bejschbiilswejs s Randecker Maar.[1] S Stoinemer Becka und Nerdlinger Riis send Krater vome friaherner Meteroite-Aischlag.

Bärg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uf-em Zeigaberg Zoller thront d Burg Hohenzollern, wo d Stammburg vom gleichnâmiga deitscha Adlsgschlecht ischt.

Dr hechscht Bärg vu dr Alb isch dr Lemberg mit 1015 Metr. Wejtre Dausadr send dr Obrhohabärg mit 1.011 Metr, dr Hochbärg mit 1.009 Metr, dr Wandbihl mit 1.007 Metr, dr Raina mit 1.006 Metr, dr Pleddabärg, dr Hommlsbärg, dr Bol ond dr Hochwald mit jeweils 1.002 Metr, dr Kehla mit 1.001 Metr ond dr Schôfbärg mit grad 1.000 Metr.

De bekanndeschde Zeigabärg send dr Hohestaufe, 684 m; d Achl, 707 m; ond dr Hohazollern, 855 m.

Wasserscheid[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ibr d Nordweschdseit vo dr Alb zuit sich de grauß ejropäisch Wasserschaid zwischem Rhai ond dr Donne nô. Des hoißt, dass des Wassr, wo uf d Alb nôôgoht, en zwoi entgegagsetzde Richdonga ablauft, gega Nordweschda en da Näggr ond gega Sidoschda en d Donau. Manche Ordschafda liiget sogar uf dr Wasserscheid selbr, zom Bejschbiil Dejlenga, Meßstedda ond Amschdedda. Dô kommt’s vroinzelt vor, dass s Wassr vor oira Dachrenn zom Näggr fliaßt ond vo dr Dachrenn uf dr andra Seid vom Haus zor Donau.

Meh ibrs Wassr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dia Bäch ond dia Flissla, wo sich zom Näggr ufmachet, hend meischdens ihre Quella am Fuaß vom Albtrauf. Manche vo deane kommet mit so ra graußa Kraft usem Berg rausgschossa, dass mr friher, wo mr noh koin Strom ghet hot, d Mihlreedr drmit hot ôôtrejba kenna. Dia Fliss machet au bloß wenig Wendonga ond streemet schnurstracks em Näggr zua. De wichdigschde vo-nen send d Prim, d Schlichem, d Eyach, d Starzl, d Stainlach, d Echaz, d Erms, d Fils, d Rems ond dr Kochr.

D Däler uf dr Sejt vo dr Donne sehet ganz andrsch aus: Dô lôôt sich s Wassr Zejt ond schlenglet sich en äller Gmiatsruah durch d Wiisa. Uffallend isch, dass dr Grond vo deane Flissla oft dicht mit Wasserpflanza bewachsa ischt ond am Ufer bloß wenig Bisch vorhanda send.

Dr Boda uf dr Alb bestoht hauptsächlich uusem wejßa Jurakalk. Der lôôt s Wassr ibrall durchsickra. Drom isch des Gebirg au zemlich wasserarm ond hot koine Seea. Noh bis zor Midde vom 19. Johrhondert hend d Älbler s Reagawassr vo de Dächr raa en Zischderna laida miaßa, wo fenf bis sechs Metr diaf en Boda neigraba ond mit Ton oder Zement wasserdicht gmacht worra send. Firs Viih hot ma sognannde Hiila odr Hilba ôôglegt, wo ma s Reagawassr vo de Hiigl ond Dechr drenaiglaidet hot, damit dia Viicher au ebbes zom Saufa ghet hend. Em Sommer isch des Wasser oft oogsond ond eklig gwäa. S geniißbare Wassr hot ma oft vo wejther ôôschlebba miaßa.

Em Johr 1867 schliaßlich hot s Land Wirdeberg an omfangraicha Plôô zor Albwasservorsorgong gschaffa ond 1870 drmit ôôgfanga, des Projekt en Ôôgriff znemmet. En vorschiidene Däler vo dr Alb send Bombstaziona baut worra, wo s Wassr en Hochbegga gfihrt hend, wo wiidrom de oinzlne Leidonga gschbeist hend, wo s Wasser zo de Hejsr ond de Ställ brôcht hend.

Hehla[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dui Wassrdurchlässichkeit vo de Albbeeda ischt au dr Grond drfir, dass en deam Gebirge an Haufa Hehla gejt. Enzwischa kennt ma ibr 2.500. A baar drvoo send zo Schauhehla usbaut worra, wo ma gega a klois Oidriddsgeld besichtiga kô. De bekanndeschde send d Charloddahehle bei Giinga a dr Brenz mit 587 Metr Lenge, d Bära- ond Karlshehle mit 292 Metr Lenge em Ortsdoil Erpfenga ond d Neablhehle mit 813 Metr Lenge em Ortsdoil Genggenga vo dr Gmoid Sonnabiil, d Fridrichshehle em Ortsdoil Wemsa vo Hayenga mit 723 Metr Lenge, wo ma mit-ma Schiffle drennaifahra kô, ond d Laichenger Diafahehle, wo zwar mit koine nennenswerde Tropfstoi ufweisa kô, dô drfir abr – so sait ma – s geologisch „Rentgabild“ vo dr Schwäbischa Alb zeigt.

A Paradiis fir d Segelfliagr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weil d Kalkstoi vo dr Alb bsondrs wassrdurchlässig send, send se de mejschde Zejt au zemlich drocka. Drom erwermet se sich schnell ond geabet au am Ôbed, wenn d Sonn am Horizont vrschwendet, noh Werme ab. Des sorgt – neaba de Ufwend vom Steilhang – fir a guada Thermik. Dô dribr werret d Seglfliagr vo dr Schwäbischa Alb vo ihre andre dejtsche Kollega richdig benaidet. Drom isch d Alb a bekanntr Ballongsroom vom Luftschbort. Zamma fend-ma deet meh wia 50 Seglflugplätz. De wichdigschde, wo au noh a Seglfluagschual hend, send d Hahnwoid bei Kirchheim/Teck, dr Hornberg bei Schwäbisch Gmend, dr Farraberg bei Messenga ond s Klibbaeck bei Schbaichenga.

Pflanzawält[ändere | Quälltäxt bearbeite]

A Wacholderheid em Nadurschutzgebiat Menchstoig bei Aicha uf dr Kubbaalb

Wäldr fend ma uf dr Alb hauptsächlich am Steilhang ond uf deam seine Heha. Dô drbei dominiiret d Buacha. Em Sidweschda send se mit Danna ond Fichda ond em Nordoschda mit Ahorn, Escha, Bergulma ond Lenda vrmischt. Uf dr Albhochfleche stechet oim dia viile Wacholderheida ens Aug, wo em Kahlfraß vo de Schôôf zo vrdanka send. Dia fresset so zemlich älles, was-en ondrkommt, bloß da stachliga Wacholdr lend se standa. Drzua kommt noh, dass-se mit ihrem Romdabba da Boda ganz arg vrdichdet. Drom kennet bloß noh dia Pflanza ibrleaba, wo da Raiz vo dr Wacholdrheid ausmachet. Allerdengs goht dr Beruaf vom Schäfer emmr meh zruck. Drom gejt’s au emmr wenigr Schôôf, wo fir d Wacholdrheida sorget. Drom send se wahrscheinlich langfrischdig zom Aussterba vrurtailt.

Neaba de Ällrweltsbloama, wo ma ibrall ôôtreffa kô (zom Beischbiil d Bettsoicher, Hahnafiaß ond Co.), fend ma uf dr Alb vor ällem soddiche, wo viil Kalk meeget. Als de erscht vo deane sei d Silbrdischtl erwehnt. Dui ischt au s nadiirliche Simbol vo dr ganza Schwäbischa Alb ond s Wahrzoiche vo dr Schwäbischa Albstrôß. Andre scheene Bloama send dr stenkende Niißwurz, d Schleha, dr Tirkabond, d Hirschzong, dr Gelb Enzian ond dr Fengrhuat. Mit a bissle Glick kô mr au a baar Orchideeaarda fenda, wia s Helm-Knabakraut, dr Frauaschuah, s Raude Waldveegale, Baurabiabla (Traubenhyazinthe) ond Frihalengsknodabloam.

A baar Städt ond Derfer mit ihre Sehenswirdichkeida[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dui Uffzehlong fangt em Oschda ôô ond heert em Weschda uff. Et uffgfihrt send selle Gmoinda, wo em Albvorland ond –hendrland liiget ond wo d Markong et bis uff d Alb nuff gôht.

Gmoind Hehalag ibr NN De wichdigschde Sehenswirdigkeida
Neresheim 504 m D Benedikdiiner-Abdei, s Härtsfeldmuseom, s Härtsfeldbôhmuseom ond d Stadtkirch, et weit weg drvoo noh d Burg Katzastoi.
Giinga an dr Brenz 464 m D Stadtkirch, s Stadtmuseom ond s Museom vo dr Firma Margarete Steiff GmbH.
Heidaheim an dr Brenz 478 – 645 m S Schloss Hellastoi mit-em Schlossmuseom, d Stifdong Thea Voith mit Plaschdiga us dr Zejt vo dr Gotik ond-em Barock, d Sammlong vom Alfred Meebold.
Blaubeira 519 m Dr Blautopf, wo em Eduard Mörike seim MärleDas Stuttgarter Hutzelmännlein“ a Roll schbiilt, ond s (ehemalige) Kloschdr mit sejm berihmda Hochaltar en dr Kirch.
Laichenga 750 – 810 m D Laichenger Diafahehle mit-em Hehlamuseom, oogfähr oin Kilometr sidlich vo dr Kernstadt.
Mensenga 600 – 866 m S Schloss, wo 1482 dr Mensenger Vrtrag ondrzoichnet wôrra ischt, s Hoimetmuseom, s alde Rôthaus vo 1550, dr Marktbronna, s „Alte Lager“ uff-em frihera Drubbaiabongsplatz ond d Burga bzw. Ruina drvoo en de Stadtdoil Hundersenga, Bichishausa ond Gundlfenga.
Bad Urach 464 – 736 m Dr Marktblatz mit-em Rôthaus ond-em Marktbronna, s Residenzschloss mit-em Palmasaal ond-em Goldena Saal, s Schlossmuseom, d Amanduskirch, d Burgruine Hohenurach ond dr berihmde Wasserfall.
Gomadenga 693 – 844 m S bada-wirdabergische „Haupt- und Landgestüt Marbach“ em glejchnamiga Ortsdoil ond dr Sternbärg mit-ma Aussichtsdurm.
Hayenga 661 m S Nadurtheater ond d Friidrichshehle em Stadtdoil Wimsen, de oinzig Alb-Hehle, wo a Flissle (Zwiifalter Aach) dren entschbrengt ond wo mr mit-ma Kahn noifahra kôô.
Zwiifalda 540 – 760 m S Minschdr us dr Barockzeit mit seine zwoi Dirm ond roichhaldige Decka-Ausmôlonga.
Enenga ondr dr Achl 419 – 791 m S Ennere vo dr HAP-Grieshaber-Halle mit grauße Wandfriis, wo vo sellem Enenger Kinschtler gschaffa wôrra send, d Achl mit a baar Rescht vo dr ehemaliga Burg ond s Erholongsgebiit „Eninger Weide“ uff dr Albhochfleche.
Lichdastoi 470 – 836 m S glejchnamige Schloss ibrem Ortsdoil Honau, wo dera Gmoind da Nama gäa hôt, z Honau selbr d Olgahehle ond s Wilhelm-Hauff-Museom.
Sonnabihl 710 – 861 m Uff-em Gebiit vo sellra Gmoind liiget zwoi vo de berihmdeschde Schauhehle vo dr Schwäbischa Alb: d Bärahehle ond d Neablhehle.
Albstadt 575 – 982 m D steddischa Galerii mit-ra riisiga Sammlong „Grafik des 20. Jahrhunderts“, s Albaquariom, dr 956 m hohe Raichbärg mit-ma Wandrheim ond ama Aussichtsdurm.
Beiron 600 – 850 m S Glanzstick ischt d Benedikdiner-Erzabdei mit-ra staddlicha Kloschdrkirch. Sehenswert send abr au sella helzrna Bruck us-em Jôhr 1803, wo ibr d Donau fihrt, ond s Schloss Werawag hoch ibrem Dal. Des kô-ma abr bloß vo ussa ôôgucka, weil’s em Privatbesitz ond et effentlich zuagängig ischt.

Aussichtsdirm[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Schwäbisch Albvorai hot etliche Aussichtsdirm uf Berg gstellt ond an Haufa Wandrweg markiirt. Dr älteschd Aussichtsdurm isch seller uf dr Teck vo 1889. Weitre Dirm, vo wo aus sich d Aussicht lohnt, send d Hohe Warte bei St. Johann, dr Roßbergdurm bei Reitlenga, d Ondrhoos (Schönbergturm) bei Pfullenga, dr Remerstoi-Durm bei dr glejchnamiga Gmoid, dr Angstberg-Durm bei Trochtlfenga, dr Raichberg-Durm bej Albstadt-Onschtmeddenga ond dr Gansnescht-Durm bei Fridenga.

D Schwäbisch Albstrôß[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Simbol vo dr Schwäbischa Albstrôß ischt a Silbrdischdl uf ma blaua Ondrgrond.

D Schwäbisch Albstrôß ischt rond 200 km lang ond hauptsächlich fir d Turischda gschaffa worra. Se fihrt durch abwechslongsreiche Gebiat. Entlang vo dera Strôß hot’s an Haufa Wandrparkplätz mit Schildr, wo Vorschläg fir Rondwandronga enthaldet. Wemmr se vo dr niidriga Alb bis zor hoha befahra will, nô fangt mr entwedr z Nerdlenga odr en Ôôle ôô. Dia zwoi Doilstrecke dräffet en Heidaheim zamma. Weitre Staziona, wo sich a Halt lohnt, send Geislenga, Wiisasteig, Bad Urach, Engstenga, Burladenga, Ebenga ond Meßstedda. Ufhehra duat dui Strôß z Drossenga, wo scho nemme zor Alb gheert, sondern uf dr Baar lejt.

Litradur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Manfred Grohe: Rau und romantisch - Märchenhafte Bilder der Schwäbischen Alb, Silberburg-Verlag Tübingen und Baden-Baden, 2013, ISBN 978-3-8425-1259-7
  • Adrian Zielcke, Wilhelm Mierendorf: Unsere Schwäbische Alb - Eine Liebeserklärung, Silberburg-Verlag Tübingen, 2013, ISBN 978-3-8425-1229-0
  • Reiner Enkelmann, Dieter Ruoff, Wolfgang Wohnhas: Der Albtrauf, Silberburg-Verlag, 2010, ISBN 9783874078924
  • Ernst W. Bauer, Helmut Schönnamsgruber: Das große Buch der Schwäbischen Alb, Verlag Theiss, 2004, ISBN 9783806218695
  • Friedrich August Köhler: Eine Alb-Reise im Jahre 1790 zu Fuß von Tübingen nach Ulm, texte verlag tübingen, 1978, ISBN 3-88213-009-1

Oinzlne Nôchweis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. http://www.cityinfonetz.de/das.magazin/2002/37/artikel5.html

Quella[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Vorschiidene Autora: Schwäbische Alb, MERIAN-Heft Nr. 5 XXXV/C 4701 E
  • Wolfgang Zimmermann: Freizeitland Baden-Württemberg, Ringier & Co AG, Zürich/München 1979, ISBN 3-85-859-0932
  • Baedekers Reiseführer Schwäbische Alb, 1. Uflag vo 1989, Baedekersw Autoführer-Verlag GmbH, Ostfildern-Kemnat, ISBN 3-87504-226-3