Martinach

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
(Witergleitet vun Martinach)
Hops zue: Navigation, Suech
Martinach
Wappe vo Martinach
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Wallis (VS)
Bezirk: Martinachw
BFS-Nr.: 6136i1f3f4
Poschtleitzahl: 1920
UN/LOCODE: CH MGY
Koordinate: 571233 / 10545746.1000057.066654471Koordinaten: 46° 6′ 0″ N, 7° 4′ 0″ O; CH1903: 571233 / 105457
Höchi: 471 m ü. M.
Flächi: 24.97 km²
Iiwohner: i17'651 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.martigny.ch
Martinach

Martinach

Charte
Lac de Salanfe Lac d’Émosson Lac du Vieux Émosson Lac de Champex Lac de Fully Lac Inférieur Lac des Vaux Lac de Cleuson Lac du Grand Désert Lac de Louvie Frankriich Frankriich Kanton Waadt Bezirk Conthey Bezirk Entremont Bezirk Monthey Bezirk Saint-Maurice Bezirk Siders Bezirk Sitte Bovernier Charrat Fully Isérables Leytron Martinach Martigny-Combe Riddes Saillon Saillon Saxon VS Trient VSCharte vo Martinach
Iber des Bild
w

Martinach isch e Stadt und e Munizipalgmeind (politischi Gmeind) im Kanton Wallis i dr Schwiiz. Si liit im Unterwallis, wo me Französisch redt, und het drum dr offiziell französisch Name Martigny ([maʀtiɲi], im frankoprovenzalische Dialäkt [martiɲˈəː], [a martəɲˈi]). Si ghört zum Walliser Bezirk Martinach.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Martinach liit im Schwiizer Teil vom Roonetal dört, wo d Roone (uf dütsch: dr Rottu) e scharfe Rank nach rächts ume ne Bärgvorsprung unde a der Tête du Portail macht. Me seit däm im Wallis s Roonechnüü. A dere Stell chunnt der Fluss Dranse, wo bim Gross Sankt Bärnhardspass und im Bangistaal afoot, id Roone. Am Südrand vo der Rooneebeni, wo früener immer wider überschwemmt worden isch, träffe sech d Strosse durs Wallis und übere Bärg uf Italie, und a dere uralte wichtige Chrüzig isch die Stadt entstande.

S Biet vo Martinach foot im Norde a dr Roone und am ene Wasserkanal, em alte Canal du Syndicat, aa und goot im Oschte bis ufe Bärg zu de Dörfer Chemin Dessus und Levron und im Süde no hindere Bärg Le Brocard es Stück is Dransetal. Uf dr Weschtsiite ghört nume no en chliine Bitz vo de Räbbärge ännet dr Dranse zu Martinach; bi der alte Holzbrügg chunt uf der Nordsiite vo däm Fluss s alte Quartier vo Batiaa under dr Burg Batiaa (frz. La Bâtiaz).

Im Nordweschte ghört d Ebeni näbe der Roone bis zum Bärgbach Trient zu Martinach. Bi dr Mündig vom Bach id Roone isch der nördlechst Punkt vom Gmeindbann. A der Roone het d Stadt zwüschem Fluss und der Autobaan e längi Zone vo Le Verney bis Le Rosel em Naturschutz unterstellt, und au s Flussbett vo der Dranse mit der Felswand under der Burg Batiaa und s Tobel vom Trientbach bim Wald Bois de Gueuroz stönd under Schutz, wil d Stadt die Gwässer und iri Umgäbig naturnoch wett erhalte.[2]

Links vo der Ebeni goot s Piet vo Martinach der Bärghang z duruff bis zum höchste Punkt bim Roc Blanc (uf dütsch: Wysse Felse ). D Trientschlucht hindedra, bi Salvan, cha me ufere länge Holzbrügg psueche.

Die beide alte Stadtzäntre sind Martinach-Stadt (frz. Martigny-Ville) und Martinach-Dorf (frz. Martigny-Bourg). Batiaa isch früener es chlyses Vorstadtquartier bi der Brügg gsi. Jetz isch vom Usgang vom Dransetal bi Martinach-Dorf bis wiit i d Ebeni use alls mit Wohn- und Gwärbsidlige und Sportalage überbaut. Au d Stroosse, d Baanlinie und die sächs Hochschpannigsläitige bruuche vil Platz. I dr grosse Ebeni hed Martinach dernäbe au no n es wiits Landwirtschaftspiet.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dört, wo d Dranse is Roonetal chunnt, am Afang vo dr Bärgstrooss übere Bärnhardsbärg, wo bi de Römer Summus Pöninus gheisse het, isch i dr antike Ziit d Ortschaft Octodurus gläge. D Römer hend n ere spöter au Forum Claudii Augusti odr Forum Claudii Vallensium gseit, zu Eere vum Kaiser Claudius, wo us em Taal en eigeni Provinz gmacht hed. D Römerstadt mid emene Amfiteater isch zwüsche Martinach-Dorf und Martinach-Stadt gsi.

I de latynische middelalterliche Quälle hed s Dorf Martiniacum gheisse. S erscht Mol list me dä Naame in ere Urkund usem 1058i. De Namewächsel vom keltische Octodurus zum spotrömische Martiniacum chunt warschynlech vo däm, dass d Bewoner die antiki Stadt am Änd vom 4. Joorhundert ufggä hend und in e jüngeri Sidlig i dr Nochberschaft zoge sind.

Vom vierte bis ins föifte Joorhundert hend z Martinach d Walliser Bischöf ire Sitz gha, bevor si uf Sitte zoge sind. Vo de Bischöf isch d Gägend ad Grafe vo Savoie cho. Sidem 1475i, wo d Oberwalliser s Roonetal bis a Gämfersee eroberet hend, het Martinach denn zu dr Walliser Landvogtei vo Sankt Moritz ghört.

Nach dr französische Revoluzion isch s Wallis für churzi Ziit under dr Ufsicht vom Napoleon sinere Regierig es unabhängigs Land gsi. Im 1810i het Frankriich das Taal wäge de wichtige Alpepäss denn aber doch als s neue Departemänt Simplon ufgnoo. Wo sech s Wallis ane 1815 dr Schwiiz agschlosse het, hend d Lüüt vo Martinach zäme mid dene vo Monthey bsunders die neue politische Gedanke vo dr liberale Bewegig is Wallis brocht. Imene Bürgerchrieg hend ane 1844 die konservatiive Chreft usem Oberwallis i dr Schlacht vo Martinach über dr Uszuug vo der radikale «Neue Schwiiz» gwunne.

S Gmeindpiet vo Martinach het im 19. und im 20. Joorhundert immer wider en andere Umfang gha. 1835 het sech Martinach-Stadt vo dr grosse alte Gmeind glöst, 1836 denn d Gmeind Charrat und im 1841i Martinach-Dorf und Martinach-Combe mid em Weschthang vom Dransetal und de meischte Wiibärge. Vom neue Martinach-Combe hend sech scho im 1845i s Quartier Batiaa und s Dorf Trient ännet em Forclapass abtrennt.

Im Joor 1956 isch s Dorf Batiaa und im 1964i au Martinach-Dorf wider mit Martinach-Stadt zämegange.

Iiwoner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Iwoner 2'545 2'992 3'083 3'244 3'208 3'550 4'892 4'801
Jaar 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iwoner 4'828 5'507 5'915 7'593 10'478 11'309 13'481 14'361

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 31,4 % glägu.

Vercheer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dur Martinach goot d Ysebaanlinie vo Lausanne uf Sitte und dure Simplondunnel uf Italie. Vom Baanhof vo Martinach us gönd zwei regionali Baanlinie wäg, die is Dransetal vo der Martinach-Ursere-Baan und d Schmalspurbaan vo der Martinach-Châtelard-Baan uf Salvan und is s französische Chamonix. Das isch der Montblanc-Express, wo sid em 1908i durs Bärgtal fahrt. Der Baanhof vo der Nochbergmeind Vernayaz a dere Linie isch uf em Gmeindbiet vo Martinach, wil grad nächär die steili Bärgstreki vo der Zahnradbaan durs Trienttal uf afoot. Die beide Talbaane hend sech im Joor 2000 zu der gmeinsame regionale Baangsellschaft Transports de Martigny et Régions zämegschlosse. Früener hets i der Stadt Martinach au no es elektrischs Tram gha.

Bi Martinach zweigt d Strooss ufe Bärnhardsbärg vo der Autobaan A 9 ab und goot näbe der Stadt dure e Mont-Chemin-Dunnel, wo südlech vo Martinach-Dorf wider us em Bärg usechunt. Im Norde vo Martinach liit a der A 9 und näbe der Seelandschaft d Raschtstett St Bernard.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

77,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6 % evangelisch-reformierti.

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Ggmeindspresidentin va Martigny ischt d Anne-Laure Couchepin Vouilloz (Stant Oktober 2017).

Spraach und Tialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 14361 Iwonru 85,1 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,6 % Titsch, 4,2 % Talienisch und 9,1 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Martigny gcheert zum Frankoprovenzalisch.

Persone[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bsunderi Gebäu[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • s Amfiteater vo de Röömer
  • d Burg La Batiaa
  • d Stadtchille
  • e Hauptsitz vo dr Walliser Mediäteek
  • s Museum vo dr Schtiftig Gianadda
  • s Museum vo de Bärnhardinerhünd
  • s Chraftwärch bi Martinach-Dorf, bout im 1908i[3]
  • s Chraftwärch bi Batiaa, sid 1975[4]
  • s grosse Windrad i der Rooneebeni

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Martinach – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Zoneplan vo Martinach uf martigny.ch
  3. Chraftwärch vo dr Alpiq bi Martinach
  4. Chraftwärch La Batiaa vo der Elektrizitäätsgsellschaft Emosson