Martigny

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
(Witergleitet vun Martinach)
Hops zue: Navigation, Suech
Martinach
Wappe vo Martinach
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Wallis (VS)
Bezirk: Martinachw
BFS-Nr.: 6136i1f3f4
Poschtleitzahl: 1920
UN/LOCODE: CH MGY
Koordinate: 571233 / 10545746.1000057.066654471Koordinaten: 46° 6′ 0″ N, 7° 4′ 0″ O; CH1903: 571233 / 105457
Höchi: 471 m ü. M.
Flächi: 24.97 km²
Iiwohner: i17'651 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.martigny.ch
Martinach

Martinach

Charte
Martigny (Schweiz)
Martigny
ww

Martinach isch e Stadt un e Munizipalgmeind (politischi Gmeind) im Kanton Wallis i dr Schwiiz. Si lit im Unterwallis wo me Franzöösisch redt und hed drumm dr ofiziell französisch Naame Martigny ([maʀtiɲi], im frankoprovenzalische Dialäkt [martiɲˈəː], [a martəɲˈi]). Si lit im Walliser Bezirk Martinach.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Martinach ligt im Schwiizer Teil vom Roonetal dört wo d Roone (uf dütsch: Rottu) e scharfe Rank noch rächts ume ne Bärgvorsprung macht. Me seit däm s Roonechnüü. A dere Stell chunnt der Fluss Dranse wo bim Gross Sankt Bärnhardspass und im Bangistaal afoot id Roone. Am Südrand vo der Rooneebeni wo früener immer wider überschwemmt worden isch träffe sich d Schtrosse durs Wallis und übere Bärg noch Italie, und a dere uralte wichtige Chrüzig isch die Stadt entstande.

S Biet vo Martinach foot im Norde a dr Roone und am ene Wasserkanal, em alte Canal du Syndicat, aa un goot im Oschte bis ufe Bärg noch bi de Dörfer Chemin Dessus un Levron und im Süde is Dransetal hinderem Bärgvorschprung Le Brocard. Uf dr Weschtsiite ghört numeno en chliine Bitz vo de Räbbärge ännet dr Dranse zu Martinach, bi der alte Holzbrügg über dä Fluss de aber no s alte Kwartier vo Batiaa under dr Burg Batiaa (frz. La Bâtiaz).

Im Nordweschte ghört d Ebeni bis zum Bärgbach Trient bis zu dr Mündig vom Bach id Roone zu Martinach, un drüber dr Hang vo de höche Bärgen näbe der tüüfe Schlucht wo dä gross Bärgbach bi Salvan gschaffe hed. D Schlucht cha me ufere länge Holzbrügg bsueche.

Die alte Stadtzäntre sin Martinach-Stadt (frz. Martigny-Ville), Martinach-Dorf (frz. Martigny-Bourg) und Batiaa. Jetz isch vom Usgang vom Dransetal bi Martinach-Dorf bis wiit i d Ebeni use alls mit vilne neue Stadtkwartier überbout. Au d Stroosse, d Baanlinie und die sächs Hochschpannigsläitige bruuche vil Platz. I dr grosse Ebeni heds dernäbe doch no n es wiits Landwirtschaftsbiet.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dört, wo d Dranse is Roonetal chunnt, am Afang vo dr Bärgstroos übere Bärnhardsbärg, wo bi de Röömer Summus Pöninus gheisse het, isch i dr antike Ziit d Ortschaft Octodurus gläge. D Röömer hei n ere spööter au Forum Claudii Augusti odr Forum Claudii Vallensium gseit, z Eere vum Kaiser Claudius, wo us em Taal en eigeni Provinz gmacht hed. D Röömerschtadt mideme Amfiteater isch zwüsche Martinach-Dorf und Martinach-Stadt gsi.

I de latinische mittelalterliche Quälle hed s Dorf Martiniacum gheisse. S erscht Mol list me dä Naame in ere Urkund usem 1058i. De Namewächsel vom keltische Octodurus zum spootröömische Martiniacum vermuetet me ime Zämehang mit dr Uufgoob vo dr antike Stadt am Änd vum 4. Joorhundert und em Umzug vo dr Bevölcherig in e jüngeri Sidlig i dr Noochberschaft.

Vom vierte bis ins föifte Joorhundert händ z Martinach d Walliser Bischöf ire Sitz gha, vor si uf Sitte zoge si. Vo de Bischöf isch d Gägend ad Grafe vo Savoie cho. Sidem 1475i, wo d Oberwalliser s Roonetal bis a Gämfersee eroberet hei, hed Martinach denn zu dr Walliser Landvogtei vo Sankt Moritz ghört.

Noch dr franzöösische Revolution isch s Wallis für churzi Ziit under dr Ufsicht vom Napoleon sinere Regierig es unabhängigs Land gsi. Im 1810i hed Frankrich das Taal wäge de wichtige Alpepäss denn doch als neus Departimänt ufgnoo. Wo s Wallis ane 1815 sich dr Schwiiz agschlosse hed, hei d Lüüt vo Martinach zämme mid dene vo Monthey bsunders die neue politische Gedanke vo dr liberale Partei is Wallis brocht. Imene Bürgerchrieg hei ane 1844 die konservatiive Chreft i dr Schlacht vo Martinach übr dr Uszuug vo der radikale «Neue Schwiiz» gwunne.

S Gmeindbiet hed im 19te und im 20schte Joorhundert meermols gänderet. 1835 hed sech Martinach-Stadt vo dr grosse Gmeind glöst, 1836 d Gmeind Charrat, un im 1841i Martinach-Drof und Martinach-Combe mid em Weschthang vom Dransetal un de meischte Wiibärge. Vo Martinach-Combe hei sech scho im 1845i s Kwartier Batiaa un s Dorf Trient ännet em Forclapass trennt.

Im Joor 1956 isch Batiaa und im 1964i Martinach-Dorf mit Martinach-Stadt zämgegange.

IIwooner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hüt woone z Martinach mee als 17'000 Lüüt.

Persoone[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Dr ehemolig Stadtbresidänt (1985–1998) vo Martinach Pascal Couchepin isch schpööter Bundesroot vo dr Schwiiz worde (1998–2009).

Bsunderi Gebäu[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Amfiteater vo de Röömer
  • Burg La Batiaa
  • Stadtchille
  • e Hauptsitz vo dr Walliser Mediäteek
  • Museum vo dr Schtiftig Gianadda
  • Museum vo de Bärnhardinerhünd
  • Chraftwärch bi Martinach-Dorf, bout im 1908i[2]
  • Chraftwärch bi Batiaa, sid 1975[3]
  • s grosse Windrad i der Rooneebeni

Websiite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Martinach – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Chraftwärch vo dr Alpiq bi Martinach
  3. Chraftwärch La Batiaa vo der Elektrizitäätsgsellschaft Emosson