Luwier

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Verbreitung der Luwier

D Luwier sind e Volch, wo i de Bronzezitt und Isezitt z Anatolie und z Nordsyrie glebt het. Sie hend Luwisch gredt, en indogermanischi Sprooch, wo mitem Hethitische verwandt isch und si hend en aigni Hieroglyphenschrift bruucht. Eri Kultur und Relegioo isch äänlich wie di hethitischi gsii.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ursprung[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vo wo, as d Luwier choo sind, ich nöd bikannt und d Mainige gönd i de Forschig wiit usenand. D Froog isch au dodevoo abhängig, öb d Indogermaane vom Balkan oder vom Kaukasus her iigwanderet sind. Umstritte isch au, öb d Luwier, d Hethiter, d Palaer und anderi anatolische Völcher sich erst z Chliiasie trennt hend, oder scho früener aigni Ethnie gsii sind. Dischgeriert werd au d Möglichkait vo merere Iiwanderigswele.

Vermuetli cha d Demircihüyük-Kultur (ca. 3500–2500 v. Chr.) zo de indogermanische Iiwanderer grechnet were.[1]

Mittleri Bronzezitt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ab 2000 v. Chr. tauchet i de altassyrische Händlerkolonie Kültepe im süüdliche Zentralanatolie luwischi und hethitische Personenäme und Leenwörter uf, wo zaiget, as di zwoo Sprooche dozmool scho aigeständig gsi sind. Me ninnt aa, as d Hethiter im Oberlauf vom Kızıl Irmak glebt hend und d Luwier im südliche und westliche Anatolie, miteme politische Zentrum z Purušḫanda. Di assyrische Händler, wo dozmol z Anatolie glebt hend, hend di iihaimisch Bivölkerig nuwaʿum gnennt, ooni z underschaide, zo welem Volch si ghört hend. Die Bizaichnig chamer uf de Name Luwier zruggfüere, wobii de Wechsel zwösched l/n im Aaluut uf hurritischi Vermittlig zruggoot.

Hethitischi Zitt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de althethitische Zitt (17. Jh. v. Chr.) het s Land Luwiya nonöd zom Hethiterriich ghört, wobii aber z biachten isch, ases nie an anzige luwische Staat ggee hett. Im Weste vo Anatolie isch s Land Arzawa glege, im Süüdoste Kizzuwatna. Baidi Länder sind grossi und wichtigi Königriich gsii, bevor si is Hethitische Riich iiglideret wore sind. Denebet hets no chlinneri Länder gge, wo vermuetli vo Luwier biwonnt gsii sind.

Nochdem d Hethiter fast ganz Anatolie underworffe hend, isch de Iifluss vo de Luwier uf d Hethiter aagwachse. Ma cha luwischi Iifluüss i de Religioo, Kultur und sogär i de hethitische Sprooch nochewiise. S werd au agnoo, ass d Hethiter im End numeno e chliini Gruppe bildet hend, wo aber di maisti Macht ghaa hend.

Isezitt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nochem Zämebruch vom Hethitische Riich hetses z Nordsyrie und im zentrale und südöstliche Anatolie meeriri neohethitischi Stadtstaate ggee, de wichtigst isch Karkamis gsii. D Inschrifte i dene Länder sind i de Hieroglypheluwische Sprooch gschribe und meriri Könige hend di gliiche Näme gfüert, wi die hethitische Grosskönig. Wäred aber s Hethitische verschwunden isch, het s Luwische witterglebt und cha bis i d Römerzitt ine nochegwise were.

Religioo[ändere | Quälltäxt bearbeite]

e König opferet em Wettergott Tarhunza und a de Chrieggöttin Sauska. relief us Malizi, 12.Jh.v.Chr.

Di ältiste Zügnis vo de luwische Religioo stamed usem 19. Jh.v.Chr., die jüngste us de früene Römerzitt, somit cha die Religioo öbere Zittruum vo 2000 Joor verfolgt were.

Urchunde vo Kültepe, emene altanatolische Stadtstaat, usem 19. und 18. Joorhundert v. Chr., nenet e paar luwischi Personenäme, dodevo sind e paar vo Götternäme abglaitet, so Tarhuan, Tiwatia, Ruwatia, Satahsusar oder Kulzia. Die Näme sind di früeste öberlifrete indogermanische Sproochzügnis.

Abem 14. Jh.v.Chr. hend d Hethiter afange luwischi Ritual uufschriibe, wo au Götter drin vorchömed. Im Gegesatz zo de hethitische Religioo, wo zerscht hattischi und denn hurritischi Eliment uufgnoo het, het di luwischi Religio de indogermanischi Charakter stärcher bibhalte. Us de Isezitt, nochem Zemebruch vom Hethiterriich, sind vili luwischi Inschrifte öberliferet und au vill Relief mit Darstlige vo Gotthaite. Us de klassische Antiki sind vor alem Personenäme öberliferet, wo vo luwischi Götternäme abglaitet sind, so Tarkondas, Rondas oder Armapiya.

Im Lauf vo dene zwaituusig Joor het sich s Pantheon natürli veränderet. So isch d Kamrusipa nume i de Bronzezitt öberliferet und i de Isezitt sind hurritischi Gotthaite uufgnoo wore, wie de Sarruma.

S luwische Pantheon isch e Mischig vo verschidnige Kulture. As ererbti anatolisch-indogermanischi Gotthaite chönd de Wettergott Tarhunz, de Sunegott Tiwaz, de Moogott Arma, d Schicksalsgöttin Kulza und velicht de Hirschgott Runtiya agluegt were. Vo Mesopotamie und Syrie sind scho früe de Iya und d Kubaba öbernoo wore, vo de Hurriter d Liebes- und Chriegsgöttin Sauska und d Chorngotthait Kumarma. D Hiputa und ere Soo de Sarruma sind ursprünglich syrischi Gotthaite.

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. H. Craig Melchert: The Luwians. Brill 2003, ISBN 90-04-13009-8, S. 23–26.