Leik

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Leik
Wappe vo Leik
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Wallis (VS)
Bezirk: Leikw
BFS-Nr.: 6110i1f3f4
Poschtleitzahl: 3953
UN/LOCODE: CH LEU
Koordinate: 615081 / 12963246.3179173150227.6344387673647731Koordinaten: 46° 19′ 5″ N, 7° 38′ 4″ O; CH1903: 615081 / 129632
Höchi: 731 m ü. M.
Flächi: 55.3 km²
Iiwohner: 3915 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.leuk.ch
Leik

Leik

Charte
Tälliseeli Daubensee Lämmerensee Lac de Tseuzier Stausee Ferden Illsee Meretschisee Medisee Kanton Bern Bezirk Brig Bezirk Ering Bezirk Siders Bezirk Sitte Bezirk Visp Bezirk Visp Bezirk Westlich Raron Agarn Albinen Ergisch Gampel-Bratsch Guttet-Feschel Inden VS Leuk Leukerbad Oberems VS Salgesch Turtmann-Unterems Turtmann-Unterems Varen VSCharte vo Leik
Iber des Bild
w

Leik, oder mid em offizielle Name Leik-Stadt (uf französisch: Loèche), isch e politeschi Gmeind und der Houptort vom Bezirk Leik im Kanton Wallis.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zu der Gmeind Leik ghöre d Stadt Leik sälber und d Dörfer Suschte und Erschmatt. Die ehemoligi Gmeind Erschmatt isch uf Afang 2013 en Deil vo dr Gmeind Leik worde. Suschte het am meischte Ywooner vo de drü Ortschafte. Derzue hets chlyni Wyler im ganze Gmeindpiet, am Bärg gäge Norde sind das Brunne, Lichte, Rotafe, Sankt Barbara, Brentsche und Thel, am Rotte uf der rächte Syte Getwing, linggs vom Fluss uf em Leukergrund Duranne, Brianne, Feithiere, Gampine, Pullige und Pletsche und i der grosse Liechtig im Pfynwald dr Ort Pfyn. Oben a Erschmatt isch s Bärgdörfli Bachalp.

S Gländ vo der Gmeind goot im middlere Rottetaal kwer über s ganze Taal übere. Je öpe en Drittel dervo isch uf em Taalbode, am Bärghang uf der rächte Taalsyte im Norde bis zum Restipass, und linggs, gäge Süde, bis ufe Gorwetschgraat und zum Illhorn und zum Schwarzhorn. Vo Süde chöme der Illbach und syn Sytebach vom Illgrabe an Rotte abe, vo rächts a dr Gmeindgränze vo Leik zu Fare d Dala, wo vo Badu här chunt. Bi Suschte foot amene Stauweer im Rotte der Kanaal fürs Chraftwärch vo Chippis bi Siders a. Dr Kanaal goot imene erschte Kanaldunnel under em Illbach dure und im ene zwöite hinder em grosse Schuttchegel under em Gorwetschgraat dure. Im Flussbett vom Rotte isch es Chiiswärch.

Im Gmeindbann vo Leik hets ganz grossi Waldflechine.[2] Dr Pfynwald und dr Wald bi Brentjong sind Naturschutzpiet. Dr Pfynwald ghört zum Regionaale Naturpark Pfyn-Finges.[3] Vom Illgraabe chunt wäge dr Erosion immer wider vil Gstei und Schutt s Taal ab, wo mid dr Zyt dr gross Schwemmchegel im Taal ufgschüddet het.

Sproochgeografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Leik ghört zum dütschsproochige Deil vom Wallis, wo me en alemannische Tieläkt, s Walliserdüütsch, redt. D Sproochgränze isch hüt wyter im Taal unde weschtlech vo Salgesch, bim Bach Raspille. Uf de Bärge im Süde berüert au s Gmeindpiet vo Leik d Sproochgränze: ännet em Gorwetschgraat ligge dr Bärg Plaine Madeleine und d Alp Ponchet vo dr Underwalliser Gmeind Anniviers, wo me en Form vom regionale Französisch redt; sid em Middelalter isch do e lokale Tieläkt vom frankoprovenzalische Walliser Patois d Umgangssprooch gsi.

Im spoote Middelalter isch s Gebiet vo Leik vo de alemannische Oberwalliser nodisno besidlet worde. Uf em wytläufige Gländ vo Leik sind no vil Schpuure vo der eltere romanische Bevölkerig z finde; es het no jetz es baar Fluernäme mit alte Forme us dr frankoprovenzalische Sprooch. Das zeigt, ass i dere Zoone langi Zyt die elteri, romaneschi Bevölkerig näbe de alemannische Lüüt, wo neu cho sind, gläbt het, bevor do und bis uf Salgesch abe die düütschi Sprooch eleige übrig bliben isch.[4][5]

Bischpiil vo alte romanische Fluernäme z Leik sind:

  • Leigg (das isch vermuetli sogar e Name, wo us dr Zyt vor de romanische Sprooche chunt)
  • Dala
  • Brentjong
  • Pfyn
  • Meretschi

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S erschte Mol wird dr Name vo Leik in ere Kwelle us em Joor 515 erwäänt. Ane 1142 het dr Bischof vo Sitte s Land vo Leik gchouft, und für d Bischöf isch do spöter e Burg bout worde. Vom Bischof het d Gmeind Leik ane 1256 s Stadträcht übercho.

Dr Name Suschte vom Dorf am Rotte underhalb vo Leik chunt dervo, ass do im 14. Joorhundert es Gaschthuus bout worden isch, wo für d Handelslüüt uf em Wääg zu de Bärgpäss es Hoschpiz mid eme Platz zum d Sache sicher ufzbewaare botte het, eben e Suscht. Vo do us cha me uf Fuesswääg und Saumpfad über d Bärge goo, gäge Norde über d Gemmi uf Bärn, uf Süde über de Augschtbordpass uf Zermatt und wyter übere Theodulpass uf Italie und no me s Taal duruff bi Brig zum Simplonpass und is Rysstaal.

Leik het sächs Brugge übere Rotte, feuf Brugge über d Dala und zwoo Brugge über de Illbach – eini dervo heisst Bhutanbrugg –, und über ne schöni alti Bogebrugg us Stei chunt me ufem Wäg uf Erschmatt ufe.

Im Pfynwald ischs i dr Zyt vo dr Helvetik zum ene Kampf zwüsche de Walliser und de Druppe vo Frankrych und vo der helvetische Zentralregierig cho. Es Dänkmol im Wald uf em Gmeindbiet vo Leik erinneret a d Pfynschlacht.

Uf der Gländterrasse vom ehemolige Mäjesäss Brentjong stoot sid de 1970er Joore e Stazion mit grosse Antenneschüssle, wo dozmol vo dr PTT ygrichtet worden isch zum die wältwyti Kommunikazioon mid Satellite azfoo. Wo d Swisscom im Joor 2000 en Deil vo de Empfangsaalage der amerikanische Firma Verestar verchouft het, isch d Ufregig gross gsi, wil jetz vilecht der amerikanisch Gheimdienscht vo Leik us wytume Telefoongspröch hätt chönne ablose. Au dr Schwiizer Gheimdienscht bruucht Brentjong für Ufklärigsprojäkt. Die amerikaneschi Stazion isch spöter a die düütschi Firma Signalhorn verchouft worde.[6]

Iwoner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Leuk 1042 1123 1223 1329 1552 1592 1649 1885
Erschmatt 194 255 240 226 281 323 294 290
Jaar 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Leuk 1966 2242 2336 2546 2796 2983 3253 3361
Erschmatt 298 290 267 317 324 289 288 302

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,2 % glägu.

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Ggmeindspresident va Leik ischt dr Martin Lötscher (Stant Oktober 2017).

Architektur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • S alte Stadtzäntrum isch es Ortsbild, wo nazionali Bedütig het.
  • D Gmeind het di middelalterlichi Burg vom Bischof, wo scho lang der Name Schloss het, ane 1996 enere Stiftig überggä. D Stiftig Schloss Leuk organisiert Kulturprogramm a däm Platz und het der Durm vom Architekt Mario Botta lo usboue; vo denn isch die uffelligi Chuppele us Glas obedruff.
  • Under dr Pfarrchilche, wo em heilige Stefan gweit isch, hets es grosses Beihuus.
  • Z Erschmatt isch d Chilche vom heilige Michael.
  • Näbem Schloss stoot s grosse Roothuus vo Leik.
  • Bi Suschte isch uf em Fäld s Schloss Werra.
  • A dr Dala stoot näbe der alte Brugg dr Daladurm.
  • ussedra sind d Ringacherchappele und d Chappele vo dr heilige Familie

Bilder vo Leik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Leuk – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Forst Region Leuk
  3. Website vom Naturpark Wallis Pfyn-Finges
  4. Dokumentazion bim Projäkt Fluernamebuech vom Kanton Wallis.
  5. Iwar Werlen: Zur Geschichte der Oberwalliser Orts- und Flurnamenkunde. In: Vallesia, 2012, Syte 269–291.
  6. Satelliten-Anlage von Leuk. Geheimnisumwitterte Weltraum-Lauscher uf nzz.ch