Zärmat

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Zermatt
Wappe vo Zermatt
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Wallis (VS)
Bezirk: Vischpw
BFS-Nr.: 6300i1f3f4
Poschtleitzahl: 3920
UN/LOCODE: CH ZER
Koordinate: 624003 / 9694346.0236047.7486071608Koordinaten: 46° 1′ 25″ N, 7° 44′ 55″ O; CH1903: 624003 / 96943
Höchi: 1'608 m ü. M.
Flächi: 242.67 km²
Iiwohner: 5759 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: gemeinde.zermatt.ch
Zärmat

Zärmat

Charte
Lac de Moiry Mattmarksee Lago di Place Moulin Italien Kanton Bern Bezirk Brig Bezirk Entremont Bezirk Goms Bezirk Ering Bezirk Leuk Östlich Raron (Bezirk) Bezirk Siders Bezirk Westlich Raron Baltschieder Baltschieder Eisten VS Embd Grächen Lalden Randa VS Saas-Almagell Saas-Balen Saas-Fee Saas-Grund St. Niklaus VS Stalden VS Staldenried Täsch Törbel Visp Visperterminen Zeneggen ZermattCharte vo Zermatt
Iber des Bild
w

Zärmat isch e Munizipalgmeind im Bezirk Vischp im Kanton Wallis i dr Schwiiz.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmeind Zärmat het e Flechi vo 243,4 Kwadratkilometer und ghört do dermit zu de gröschte Gmeinde vo der Schwiiz. Si ligt ganz oben im Mattertaal, wo au Nikolaitaal heisst, und am südleche Rand vo de Walliser Alpe. S Taal isch vo Bärgchettine mid höche Gipfel umgää. 22 dervo si mee als 4000 Meter höch. D Dufourspitze (4'634 m ü. M.) im Monte Rosa-Massiiv isch dr höchscht vo allne.

Uf dr Oschtsiite vom Mattertal schtö s Rimpfischhorn, s Strahlhorn und s Jegerhorn, im Südoschte d Dufourspitze, im Süde lauft dr Graat vom Lyskamm über de Castor und de Pollux und s Breithorn zum Chlyne Matterhorn, im Südweschte si s Matterhorn, d Dent d'Hérens und d Tête Blanche, und uf dr Weschtsiite d Dent Blanche, s Obere Gabelhorn und s Zinalrothorn.[2] Dr Gmeindbann goot uf de Bärge im Oschte und Süde bis a d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie. Uf em ene Gletscher cha me übere Theodulpass uf Valtournenche im Wälsche goo.

Zwüsche de Bärge ligge grossi Gletscher: dr Findelegletscher, dr Monte-Rosa-Gletscher, dr Gornergletscher, dr Theodulgletscher, dr Zmuttgletscher und dr Triftgletscher. Grad oben am Dorf Zärmat chöme, us de höche Bärgtääler und vo de Gletschere abe, dr Zmuttbach, d Gornera und dr Findelbach zäme und pilde d Matter Vischpa. Bim Dorf sälber chunt no dr Triftbach derzue. Oben a Zärmat hed s mänge Bärgsee: dr Grindjesee, dr Grüensee, dr Leisee, dr Mosjesee, dr Riffelsee, dr Schwarzsee und dr Stellisee.

Uf de Höchine bi Zärmat si d Bärgdörfer Findele, Tuftere, Winkelmatte, Blatte, Zum See und Zmutt.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Über de Theodulpass, wo d Lüüt scho sid dr Römerzyt könnt hei, isch im 13. Joorhundert e Soumpfaad bout worde. [3] S Biet im obere Nikolaitaal hed den bis is Middelalter Aroleit gheisse. Ane 1280 chunnt s Dorf Zärmat im ene Dokumänt mid em latynische Name Pratobornum vor, was uf Dütsch «Matte im Kwellgebiet» bedüütet.

Im 18. und denn erscht rächt im 19. Joorhundert hed dr Frömdevrcheer z Zärmat agfange. Im 1838i hed e Herbärg uftoo und im 1852i s erschte Hotäl. Wo dr Edward Whymper ane 1865 als erschte mid andere Ängländer und mid Füerer us em Dorf uf s Horu gstigen isch, hed das Zärmat bi Turischte vo Ängland und gly au wältwit berüemt gmacht. Sid em 1891i hed me mid dr Ysebaan vo Vischp s Taal uf chönne goo, und sibe Joor spöter mid ere Bärgbaan sogar ufe Gornergrat. Im 2003 hei d Furka-Oberalp-Baan und d Brig-Vischp-Zermatt-Baan fusioniert und zäme die nöji Matterhorn-Gotthard-Baan (MGB) pildet.

Bim ehemolige chlyne Bärgdorf isch im 20. Joorhundert no mängs Hotäl entstande, und es hed so vil Woonhüser und Feriesidlige ggää, ass dä Deil vom Taal jetz wie ne Turischtestadt usgseet.[4] Z Zärmat dörfe sid em 1931i keini private Auto umefaare.

Sproochgeografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Zärmat rede di Yhäimische en Tialäkt vom Walliserdütsch, wo zu de höchschtalemannische Sprooche ghört.

Im ganze zämehangende düütsche Sproochgebiet isch Zärmat hüt dä Ort, wo am wytischte im Süde ligt. No chly wyter unde si nume no die veräinzelte Sproochinsle vo de Walserdörfer im Walleschu z Greschonei und z Éischeme, wo 20 und 30 Kilometer südlech vo Zärmat ligge und wo n e Deil vo de Lüt di psundere Walsertialäkt tüe rede.

Bi Zärmat, und zwar bim Bärgmassiv mid em Mattärhoru, dr Dent d'Hérens und dr Tête Blanche, isch dä sproochgeografisch indressant Punkt, wo grossi alpini Sproochregioone zämechöme: im Nikolaitaal mid Zärmat redt me Walliserdütsch; das isch der südweschtlech Egge vom ganze dütschsproochige Biet. D Tääler südlech dervo, ännet de Bärge, ghöre meerheitlech zum romanischsproochige Gebiet, wo ofiiziell Iteliäänisch, im Alltag aber Alpetialäkt vom Frankoprowenzaalische gredt wärde. Und im Underwallis weschdlech vo Zermatt, im Eifischtaal und im Eringertaal, gilt hüt s Französische als Umgangssprooch, aber dernäbe chunt au no dr Walliser Patua vor, wo au zu dr frankoprowenzaalische Regioon ghört.

D Bärgnääme und d Fluernääme i däm Deil vo de Walliser Alpe si vo all dene verschidene Sprooche prägt, und mängi Stell i däm sproochlige Gränzruum hed sid em Middelalter Näme vo de Nochberschprooche übercho. Es baar Bischpiil:

  • Mattärhoru – Monte Cervino – Mont Cervin
  • Mont Durand – Arbenhorn
  • Groabhopt – Testa Grigia
  • Hochliecht – Alta Luce
  • Zwillingsjoch – Passo di Verra

Iwoner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Iwoner 369 424 482 492 528 741 805 740
Jaar 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iwoner 962 1148 1395 2731 3101 3548 4225 5988

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 37,8 % glägu.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

74,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 8 % evangelisch-reformierti.

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Ggmeindspresidentin va Zermatt ischt d Romy Biner-Hauser (Stant Oktober 2017).

Bilder vo Zärmat[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Architektuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Chille und Chapälle

  • di alti Pfarrchille vom häilige Mauritius isch vo 1575 gsi; di nöji isch ane 1913 bout worde
  • di Änglischi Chille, 1870
  • d Chapälle us em 17. Joorhundert uf Winkelmatte, Blatte, Findele und Ried
  • d Chapälle us em 18. Joorhundert uf Furi, Schwarzsee und z Zmutt
  • d Chapälle uf dr Riffelalp, 1880
  • d Chapälle uf em Gornergrat, 1950
  • d Chapälle vom häilige Brueder Chlaus uf em Riffelbärg

Hotäl

  • s Mont Cervin Palace, 1854
  • s Hotäll uf em Riffelbärg
  • s Monte Rosa, 1855

Bärghütte

  • d Monte Rosa Hütte
  • d Gandegghütte
  • d Rothornhütte
  • d Hörnlihütte
  • d Schönbielhütte
  • d Solvayhütte
  • s Bärghuus Trift
  • s Bärghuus Fluealp
  • d Pensioon Edelwyss uf em Alterhaupt

Säilbaane

Uf de Bärge bi Zermatt isch sit dr Mitty vom 20. Joorhundert mängi Säilbaan ygrichtet worde, nume uf dr Weschtsite bim Triftbach keini.

  • d Sässelbaan uf d Sunnegga, 1947
  • d Luftsäilbaan uf Furi und Schwarzsee ufe, 1956
  • d Luftsäilbaan ufs Stockhorn, 1958
  • d Luftsäilbahn über d Furgg uf dr Trochen Stäg, 1965
  • d Söilbaan uf Blauhärd und uf s Underrothorn, 1967
  • s Luftsäilbaan ufs Chlyne Mattärhoru, mid dr höchschte Bärgstation vo Europa, 1979
  • d Standsäilbahn uf d Sunnegga, 1980
  • d Luftsäilbahn uf di Rooti Nase, 1986
  • d Säilbaan uf s Hohtälli, 1998
  • di nöji Gondlebaan Matterhorn-Express uf Schwarzsee, 2002
  • d Gondlebaann Riffelberg Express vo Furi ufe Riffelbärg, 2006
  • dr zwöit Deil vom Matterhorn-Express uf dr Trochen Stäg, 2009

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Henri Rougier: Zermatt und seine Bergwelt. Wandel einer hochalpinen Kulturlandschaft. Züri 2003.
  • Beat P. Truffer: Neues und Altes aus Zermatt. Die faszinierende Geschichte des Weltkurortes von den Anfängen bis heute. Zärmat 2008.
  • Christian Imboden: Berge: Beruf, Berufung, Schicksal. Vischp 2013.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Zermatt – Sammlig vo Multimediadateie

Amerkige[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. A. Julen: Die Namen von Zermatt und seinen Bergen im Licht der Geschichte. In: Blätter für die Walliser Geschichte 11, 1951, S. 3–58.
  3. Alfred Lüthi: Zermatt und die Hochalpenpässe. Eine geländearchäologische Untersuchgung. o.O. 1978.
  4. e Pricht vo der ETH zu dr Sidligslandschaft vo Zermatt.