Sichuanesischi Sprooch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Dialäkt: Dinkelbärgisch
Sichuanesisch
四川话 - Si4cuan1hua4
Verbreitig: China China, Provinze Sichuan, Chongqing, Deil vo de Provinze Hubei, Guizhou, Yunnan, Hunan ùn Shaanxi
Sprecher: öbe 120 Millione
Linguistischi
Klassifikation
:
Unterteilige:
  • Chengdu–Chongqing Dialäkt
  • Minjiang Dialäkt
  • Renshou–Fushun Dialäkt
  • Ya'an–Shimian Dialäkt
Schriftsyschtem: chinesischi Schriftzeiche, sichuanesischs Pinyin
Offizieller Status
Amtssprooch vo: niene
Sproochchürzel
ISO 639-3

keine

SIL

keine

s Sproochbiet vùm Sichuanesische

S Sichuanesisch oder Szechuanesisch (alemannischi Ussprooch: [sɪtʃuɑˈneːsɪʃ]; vereifachti chinesischi Schriftzeiche: 四川话, traditionelli Schriftzeiche: 四川話; sichuanesischi Ussprooch: Si4cuan1hua4, [sɨ˨˩˧tsʰwæ̃˦˥xwa˨˩˧]; standardchinesischi Ussprooch in Pinyin: Sìchuānhuà) isch e Varietät vùm Chinesische, wo vorallem in de Provinze Sichuan ùn Chongqing gschwätzt wird, dezue au no in Deil vo de Provinze Hubei, Guizhou, Yunnan, Hunan ùn Shaanxi, wo dra gränze. Es isch äng verwandt mit de ondre Dialäkt vo Südweschtchina, ùn wird zämme mit dänne zum südweschtliche Mandarin zäält. Mit em Standardchinesisch ùn de ondre Dialäkt vùm Mandarin isch s Sichuanesisch aber nùmme yygschränkt gägesytig verständlig, ùn au innerhalb vùm Sichuanesische verstöön sich d Lüt nit ällewell.

Näbe de Han-Chinese wird s Sichuanesisch au vo Aaghörige vo de ethnische Minderheite vo Sichuan, wie Tibeter, Yi, Qiang oder Naxi als Zweitsprooch gschwätzt, dezue au vo de nit-sichuanesischsproochige Han-Chinese vo de Provinz, wie öbe de Sichuanesische Hakka. Wemmer s Sichuanesisch als eigeständigi Sprooch würdi definiere, no wär es mit de über 100 Millione Lüt, wo es schwätze, eini vo de 10 Sprooche vo de Wält, wo di meischte Muettersproochler het.

Di alti chinesischi Sprooch vo Sichuan, s Bashu, isch öbe im 17. oder 18. Joorhùndert ussgstorbe, wo en Buureaafierer mit em Name Zhang Xianzhong Sichuan erobret het, ùn in de Chriegswirre deno öbe zwei Drittel vo de Bevölcherig vo Sichuan ùms Läbe gcho isch. Sichuan isch deno vo Zuezügler vorallem uss de Provinz Huguang (hüt die Provinze Hubei ùn Hunan), aber au uss de südöschtliche Provinze Fujian, Jiangxi ùn Guangdong, neu bsiidlet worde. Uss däm Grùnd isch di hütigi Sprooch vo Sichuan nooch verwandt mit de nordchinesische Dialäkt, au wänn di alti Bashu-Sprooch wohl en Yyflüss ùff s Sichuanesisch gha het. Vo de Hakka-sproochige Yywooner vo Sichuan, wo au zue derre Zyt zuegwandret sin au e eigni Form vùm Chinesische schwätze, wird s Sichuanesisch drùm au als Húguǎnghuà, ‚Sprooch vo Huguang‘, bezeichnet.

Im alemannische Sproochruum isch wohl de bekanntescht Sprächer vùm Sichuanesische de Deng Xiaoping, wo ussem Oschte vo Sichuan gsi isch, ùn in synre gsamte politische Laufbahn nùmme Sichuanesisch gschwätzt het.

Schryybig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Üblicherwys werde di sichuanesische Dialäkt mit de chinesische Schriftzeiche gschriibe, wo jeds Zeiche für ei Silbe stoot ùn wo verschiidni Schriftzeiche verschiidni Bedütige hen, au wänn si glych ussgsproche werde. Die Schriftzeiche sin in de 1950er-Joor in de Volchsrepublik China vereifacht worde, ùn syt däm git es die traditionelle Schriftzeiche (im Dütsche au als ‚Langzeiche‘ bekannt) ùn die vereifachti Schriftzeiche (au als ‚Chùrzzeiche‘ bekannt). Die traditionelle Zeiche werde vorallem no z Hongkong, Macau, Taiwan ùn vo viilene Überseechinese bruucht, in de Volchsrepublik aber nùmme no mangmool für Yyschrifte oder Logo ùn deno no in de traditionelle chinesische Kalligrafikùnscht. In däm Artikel werde für s Sichuanesisch die vereifachti Schriftzeiche bruucht.

Traditionellerwys git es au Schriftzeiche, wo nùmme für s Sichuanesisch bruucht werde. Meischt sin die für Wörter, wo es nùmme im Sichuanesische git. Es Byspil isch s Zeiche 𢲵 cao4, wo ‚Pfanne-riere/broote‘ heisst. Hüt sin die sichuanesische Schriftzeiche aber chuum mee bekannt ùn di meischte Lüt chönne si nit emool läse. Wänn Sichuanese ihre Dialäkt schryybe wänn, z. B. in Chatnoochrichte, no nämme si Schriftzeiche ussem Standardchinesische, wo eso ussgsproche werde wie die sichuanesische Wörter.

Zume s Chinesisch mit latyynische Buechstabe z schryybe git es verschiidni System. Friener isch viilmool d Wade-Giles-Ùmschrift bruucht worde, wo hüt aber meischt dur s Pinyin abglööst worde isch. Des isch in de 1950er-Joor entwigglet worde zume s Standardchinesisch mit latyynische Buechstabe z schryybe. Wyl di sichuanesische Dialäkt aber Luut hen, wo im Standardchinesische nit vorchömme ùn im Pinyin nit vorgsee sin, isch für verschiidni sichuanesischi Dialäktwörterbiecher in de 1980er-Joor e eigni Version vùm Pinyin entwigglet worde, s Sichuanesischi Pinyin (Si4cuan1hua4 Pin1yin1; 四川话拼音). Ei Ùnterschid zum Pinyin isch, dass d Tön mit hochgstellte Zaale gschriibe werde, statt wie für Standardchinesisch mit Akzänt-Zeiche. Usserhalb vo dänne akademische Wörterbiecher isch die Ùmschrift aber praktisch nit bekannt. In däm Artikel werde die Byspil mit em sichuanesische Pinyin gschriibe, ùn d Ussprooch devo wird im Abschnitt zur Phonologi erklärt.

Phonologi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Luutstruktur vùm Sichuanesische isch zumene groosse Deil sehr äänlig wie die vo ondre nordchinesische Dialäkt ùn vùm Standardchinesische, aber es git au Ùnterschid bi de Aazaal vo Luut ùn vorallem bi de Tön. Insgsamt isch s Sichuanesisch drùm für Standardchinesischsprächer nùmme schweer z verstoo.

Silbestruktur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie die ondre chinesische Sprooche au, hen die sichuanesischi Dialäkt e relativ eifachi Silbestruktur, vorallem vergliche mit viilene europäische Sprooche. E Silbe bestoot uss eme optionale Konsonant (声母 ‚Aaluut‘, Standardchinesisch: shēngmǔ, Sichuanesisch: sen1mu3) ùn eme Vokal mit eme optionale Nasalkonsonant oder /r/ am Schlùss (韵母 ‚Ussluut‘, Standardchinesisch: yùnmǔ, Sichuanesisch: yun3mu3). Dezue wird jeedi Silbe au no mit eme bstimme Tonmùschter ussgsproche.

Mööglichi Silbestruktuure sin:

Nùmme Vokal oder Halbvokal + Vokal:

  • o1 ‚Rolli mache‘
  • yi2 ‚eis‘
  • wu3 ‚fümf‘

Vokal/Halbvokal + /r/, /n/ oder / ŋ/:

  • er4 ‚zwei‘
  • wen4 ‚frooge‘
  • ong4 ‚Wasserspinat‘
  • yong4 ‚bruuche‘

Konsonant + Vokal:

  • da4 ‚grooss‘
  • fei1 ‚fliege‘
  • ca1 ‚Gabel‘
  • ngo3 ‚Ich‘

Konsonant + Vokal + /r/, /n/ oder / ŋ/

  • 这儿 zer4 ‚doo‘
  • ben4 ‚tollpatschig‘
  • mong4 ‚Draum‘

Im Sichuanesische git es 20 mööglichi Aaluutkonsonante, siibe Vokal, zää Diphthong ùn fümf Triphthong, ùn no zwei Nasalkonsonante /n/ ùn /ŋ/ ùn en r-Luut, wo en Ussluut chönne sy. Wyl aber nit alli devo au würkli kombiniert werde chönne, git es insgsamt nùmme öbe 300 verschiidni Silbe, wo aber au no mit eim vo de vier Tön ussgsproche werde, also insgsamt öbe 1200. Im Verglych werde im Dütsche über 5000 verschiidni Silbe bruucht. Im Sichuanesische git es drùm au e sehr groossi Zaal vo Homophon, Wörter, wo glych ussgsproche werde. Zum Byspil cha d Silbe bi2 mit mindeschtens fümf verschiidne Schriftzeiche gschriibe werde, wo alli öbis ondres meine: 鼻 ‚Noos‘, 碧 ‚grieni Jade‘, 毕 ‚fertig mache‘, 笔 ‚Bimsel,Stift‘ ùn 滗 ‚filtriere‘.

Tön[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie in de ondre chinesische Sproochvariante au, git es im Sichuanesische lexikalischi Tön, wo d Bedütig vo Wörter entscheide. Des heisst, dass d Frequänzhööchi ùn d Veränderig devo inere Silbe d Bedütig vùmene Wort cha verändre. In sonige Sprooche isch de Ton gnau eso wichtig wie d Ùnterscheidig zwüsche verschiidne Konsonante oder Vokal. Di meischte sichuanesische Dialäkt hen wie s Standardchinesisch vier Tön (wo aber ondri Tonmùschter hen ùn sich au onderscht ùff d Wörter verdeile), aber d Dialäkt im Süde ùn Weschte vo Sichuan (Minjiang-Dialäkt) ùnterscheide fümf verschiidni Tön.

Im Sichuanesische git es die vier Tonmùschter:

  • Bim erschte Ton (阴平 ‚dùnkle Ton‘, Standardchinesisch yīnpíng, Sichuanesisch yin1pin2) fangt d Stimmfrequänz hooch aa ùn blybt glych. S Zeiche im IPA defür isch ‹˥›.
  • Bim zweite Ton (阳平 ‚lychte Ton‘, Standardchinesisch yángpíng, Sichuanesisch yang2pin2) fangt d Stimmfrequänz fascht ganz dief aa ùn goot zum Änd vo de Silbe no mee abe. S Zeiche im IPA defür isch ‹˨˩›.
  • De dritti Ton (上声 ‚styygende Ton‘, Standardchinesisch shǎngshēng, Sichuanesisch sang4sen1) fangt hooch aa ùn goot deno abe. S Zeiche im IPA defür isch ‹˥˧›.
  • De vierti Ton (去声 ‚verlassende Ton‘, Standardchinesisch qùshēng, Sichuanesisch qie4sen1) fangt dief oder mittel-hooch aa ùn d Stimmfrequänz styygt zum Änd vo de Silbe aa. S Zeiche im IPA defür isch je nooch Dialäkt ‹˨˩˧›, ‹˨˨˦›, ‹˩˦› ùn äänlig.
  • De fümfti Ton (入声 ‚Yytrittston‘, Standardchinesisch rùshēng, Sichuanesisch ru2sen1), in dänne Dialäkt wo en no hen, fangt mittel-hooch aa ùn blybt glych. S Zeiche im IPA defür isch ‹˧›.

In viilene Ùmschrifte für s Chinesisch werde die Tön eifach mit Zaale hinter de Silbe aazeigt. Hüt wird des viilmool no bim Kantonesisch eso gmacht ùn bim Sichuanesische Pinyin, wo in däm Artikel bruucht wird, au. In de Ùmschrift für s Standardchinesisch, em Hanyu Pinyin, werde d Tön hüt aber mit Akzänt-Zeiche gschriibe. Zum Byspil ā, á, ǎ, à. Des het zwar de Vordeil, dass es yyprägssamer isch wie nùmme d Numerierig mit Zaale, aber leider chammer d Akzänt vùm Standardchinesische nit eso eifach ùff s Sichuanesisch übertrage, wyl d Tonmùschter dörte onderscht sin.

Die Tabelle zeigt Byspilswörter für d vier Tön vùm Chengdu-Dialäkt:

Silbe Tonkategori Schriftzeiche Pinyin IPA Audio Übersetzig
ba 1. ba1 /pa˥/ ‚Chueche uss Bäbryys‘
2. ba2 /pa˨˩/ ‚acht‘
3. ba3 /pa˥˧/ ‚hebe‘
4. ba4 /pa˨˩˧/ ‚Ebeni‘
ma 1. ma1 /ma˥/ ‚Mammi‘
2. ma2 /ma˨˩/ ‚Hanf‘
3. ma3 /ma˥˧/ ‚schimpfe‘
4. ma4 /ma˨˩˧/ ‚Ross‘
yan 1. yan1 /i̯æ̃˥/ ‚Rauch‘
2. yan2 /i̯æ̃˨˩/ ‚Salz‘
3. yan3 /i̯æ̃˥˧/ ‚Aug‘
4. yan4 /i̯æ̃˨˩˧/ ‚Wildgans‘
sa 1. sa1 /sa˥/ ‚Sand‘
2. sa2 /sa˨˩/ ‚döte‘
3. sa3 /sa˥˧/ ‚dùmm‘
4. sa4 /sa˨˩˧/ ‚was‘
si 1. si1 /sɨ˥/ ‚Syyde‘
2. si2 /sɨ˨˩/ ‚zää‘
3. si3 /sɨ˥˧/ ‚stärbe‘
4. si4 /sɨ˨˩˧/ ‚vier‘
xi 1. 西 xi1 /ɕi˥/ ‚Weschte‘
2. xi2 /ɕi˨˩/ ‚schnuufe‘
3. xi3 /ɕi˥˧/ ‚wasche‘
4. xi4 /ɕi˨˩˧/ ‚spiile‘

Historisch sin die Tön wohl entstande, wyl es in frienere Sproochstufe vùm Chinesische mee Konsonante am Änd vo Silbe gha het. Die Konsonante hen glychzytig d Tonfrequänz beyyflùsst, vo dänne Vokal vo devor gcho sin. Wo die Konsonante sich deno im Lauf vo de Zyt verändret hen ùn schliessli gar nümmi ussgsproche worde sin, isch s Tonmùschter bliibe ùn isch jetz wichtig für d Ùnterscheidig vo Wörter gsi.

Zum Byspil hen im Altchinesische (öbe bis zum 3. Joorhùndert v. Chr.) gwüssi Wörter mit eme Konsonant ùffghört, wo vilycht en Glottisschlag (/ʔ/) gsi isch. Sonigi Wörter hen im Mittelchinesische (öbe vùm 5. bis zum 13. Joorhùndert) deno kei Konsonant mee am Schlùss gha ùn bilde e eigni Tonkategori, nämli die Dritti. E Byspil isch s Wort für ‚nüün‘ 九 , wo im Altchinesische öbe /kuʔ/ ussgsproche worde isch, im Mittelchinesische deno öbe /kɨu/ ùn im hütige Sichuanesisch jiu3 (Standardchinesisch: jiǔ).

Deno het es Wörter gee, wo mit eme /s/ ùffghört hen, wo spööter zumene /h/ worde isch ùn deno ganz verschwùnde isch. Die Wörter ghöre meischt zur vierte Tonkategori. Es Byspil isch s Wort für ‚verchaufe‘ 卖. Des isch im Altchinesische /mreːs/ gsi, im Mittelchinesische deno /mˠɛH/ ùn im hütige Sichuanesisch isch es mai3 (Standardchinesisch: mài).

Wörter, wo scho im Altchinesische mit gar keim Konsonant ùffghört hen oder mit eme Nasalkonsonant oder eme /l/, sin deno au als eigni Tonkategori ùnterschiide worde, nämli die Erschti. Zum Byspil s Wort 花 ‚Blueme‘, wo im Altchinesische öbe /hʷraː/ gsi isch, im Mittelchinesische deno /hˠua/ ùn im hütige Sichuanesisch hua1 (Standardchinesisch: huā).

Im Mittelchinesische het es deno au no Silbe gee, wo ällewell no mit eme Konsonant ùffghört hen, nämli mit /p t k/. Die sin hüt no in gwüsse chinesische Sprooche, wie zum Byspil em Kantonesische oder em Hakka erhalte, in de nordchinesische Dialäkt ùn au em Sichuanesisch aber ganz verschwùnde. Silbe, wo mit dänne Konsonante ùffghört hen, sin im Mittelchinesische als e fümfti Tonkategori aagluegt worde. E Byspil isch s Wort 北 ‚Norde‘, wo im Mittelchinesische als /pək̚/ ussgsproche worde isch. In viile südchinesische Varietäte het des Wort hüt no en /k/ am Schlùss, z. B. im Kantonesisch als bak (/pɐk̚⁵/) oder im Hokkien als pok (/pɔk̚³²/).

In de meischte nordchinesische Dialäkt, vorallem au im Standardchinesische, sin die Konsonante deno verschwùnde, ùn Wörter, wo si gha hen, sin zimli zuefällig ùff die vier Tonkategorie verdeilt worde. Im Fall vùm Wort für ‚Norde‘ isch des die Dritti gsi: běi. In de sichuanesische Dialäkt werde die Konsonante zwar au nümmi ussgsproche, aber in de Minjiang-Dialäkt bilde die Wörter ällewell no e eigni Tonkategori. Die Dialäkt hen also fümf verschiidni Tonfrequänzmùschter, wo ùnterschiide werde. So isch s Wort für ‚Norde‘ im Dialäkt vo de Stadt Leshan zum Byspil be5 (/pe˧/). In de ondre sichuanesische Dialäkt aber sin die Wörter nit wie im Standardchinesische ùff alli ondre Tonkategorie verdeilt worde ùn au nit als eigni Tonkategorie erhalte bliibe, sùndern mit eme ganz bstimmte Ton zämmegfalle. Meischt isch des de zweiti Ton gsi, zum Byspil z Chengdu, wo des Wort be2 (/pe˨˩/) isch. Im Renshou–Fushun Dialäkt aber sin die Wörter mit em vierte Ton zämmefalle, zum Byspil in de Stadt Zigong als be4 (/pe˨˦/) ùn im Ya'an–Shimian Dialäkt mit em erschte Ton, so zum Byspil z Ya’an als be1 (/pe˥/).

Konsonante[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Sichuanesische git es zwänzig Konsonantephonem. Bi de Plosiv ùn Affrikate /p t k ts tɕ/ wird nit zwüsche stimmhafte ùn stimmlose ùnterschide, sùndern zwüsche behuuchte ùn nit-behuuchte, wo beidi stimmlos sin. Di sichuanesische /p/ ùn /t/ werde also öbe wie die alemannische // ùn // wie in „Baum“ oder „des“ ussgsproche, ùn /pʰ/ ùn /tʰ/ öbe wie in „Päckli“ oder „Tee“.

Im Verglych zum Standardchinesische git es in de meischte sichuanesische Dialäkt die retroflexe Konsonante /ʂ ʈʂ ʈʂʰ/ (als sh, zh ùn ch gschriibe) nit, sùndern si sin mit /s ts tsʰ/ (s, z, c) zämmegfalle. Eso sin zum Byspil d Wörter 三 ‚drüü‘ ùn 山 ‚Bärg‘, wo im Standardchinesische als sān ùn shān ussgsproche werde, im Sichuanesische glych: san1. De retroflexi Luut /ʐ/ oder /ɻ/ (r) vo de nordchinesische Dialäkt entspricht im Sichuanesische eme /z/.

Dernäbe git es im Sichuanesische e paar Luut, wo im Standardchinesische nit vorchömme. De eini isch en palatale Nasal /ɲ/ wie in 鸟 ‚Vogel‘, ùff Sichuanesisch nyiao3 ùn ùff Standardchinesisch niǎo. De zweiti isch /v/, wie im Wort 屋头 vu2tou1 ‚Huus, dehei‘.

Usserdäm chùnt de velari Nasal /ŋ/ im Sichuanesische am Aafang ùn am Änd vùnere Silbe vor, im Gägesatz zum Standardchinesische, wonner nùmme am Silbeänd cha sy. Es Byspil isch s Wort 鹌 ‚Wachtel‘, wo im Sichuanesische ngan1 luutet, im Standardchinesische aber ān.

Die Tabelle zeigt d Konsonante vùm Sichuanesische, mit em Buechstab vo de sichuanesische Pinyin-Ùmschrift drùnter in fette Buechstabe ùn en Byspilswort.

Konsonante vùm Sichuanesische
Labial Alveolar Alveolopalatal Velar
Nasal /m/
m
mao1 ‚Chatz‘
/n ~ /l/
n
鹿 nu2 ‚Reh‘
/ɲ/
ny
nyü3 ‚Frau‘
/ŋ/
ng
ngo3 ‚ich‘
Verschlussluut nit-behuucht /p/
b
be2 ‚wyss‘
/t/
d
dao1 ‚Mässer‘
/k/
g
go1 ‚Hafe‘
behuucht //
p
pao3 ‚ränne‘
//
t
tang1 ‚Sùppe‘
//
k
ku2 ‚hüüle‘
Affrikat nit-behuucht /t͡s/
z
zu1 ‚Schwyyn‘
//
j
ji1 ‚Huen‘
behuucht /tsʰ/
c
ca2 ‚Tee‘
/tɕʰ/
q
qian2 ‚Gäld‘
Frikativ stimmlos /f/
f
fan4 ‚Ryss‘
/s/
s
sou3 ‚Hand‘
/ɕ/
x
xin1 ‚neu‘
/x/ ~ /h/
h
ho1 ‚drinke‘
stimmhaft /v/
w/v
wu3 ‚fümf‘
/z/
r
re2 ‚heiss‘

Dezue git es au no d drüü Halbvokal [j], [w] ùn [ɥ], wommer aber au als Deil vo Diphthong oder Triphthong cha aaluege.

Bi /x/ cha d Ussprooch zwüsche [x] ùn [h] frei variere. In Silbe mit de Kombination hu wird /hw/ zämme als en [ʍ] ussgsproche, zum Byspil im Wort 黄 huang2 ‚gääl‘.

E ùffälligs Merchmool vùm Sichuanesische für Sprächer vo ondre Dialäkt vùm Mandarin ùn em Standardchinesisch, isch dass [n] ùn [l] nit ùnterschide werde, sùndern Allophon vonenand sin. Im Standardchinesische werde zum Byspil d Wörter 南 nán ‚Süde‘ ùn 蓝 lán ‚blau‘ verschide ussgsproche. Im Sichuanesische sin si dergäge glych nan2, wo je nooch Sprächer mit eme [l], eme [n] oder [l̃] ussgsproche wird.

Die Nasaländig /an/ entwigglet sich in de sichuanesische Dialäkt zumene Nasalvokal ([æ̃] oder [ɛ̃]), wo de Konsonant ganz abgheit isch, derwyyl Wörter mit de Ändig /aŋ/ zue [an] werde. So wird 盐 ‚Salz‘ im Standardchinesische als yán [jɛn˧˥] ussgsproche, im Sichuanesische aber als yan2 [jæ̃˨], ùn 羊 ‚Schoof, Geiss‘ isch yáng [jɑŋ˧˥] im Standardchinesische ùn yang2 [jan˨] im Sichuanesische. S glyche passiert mit de Ändige -eng ùn -ing, wo in de sichuanesische Dialäkt meischt -en ùn -in isch, derwyyl d Ändige -ong no mit eme [ŋ] ussgsproche wird. So isch s Wort 冰 ‚Yyss‘, wo im Standardchinesische bīng isch, im Sichuanesische bin1. S Wort 耕 ‚pflüge‘ isch gēng bzw. gen1, aber 红 ‚rot‘ isch hóng bzw. hong2.

Vokal[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Sichuanesische git es siibe Vokal, ùn dezue no en Vokal mit ere [ɻ]-Färbig. Die Vokal sin in derre Tabelle ùffgfiert, drùnter d Schryybig in Pinyin ùn e Byspil.

Füre Zentral Hinte
Gschlosse /i/ /y/
ibi2 ‚Noos‘
ü 绿 2 ‚grien‘
  /u/
u
du2 ‚läse‘
Halbgschlosse /e/
e
he2 ‚schwarz‘
  /o/
o
do1 ‚viil‘
Halboffe /ə/ /ɚ/
ici2 ‚ässe‘
erer4 ‚zwei‘
Offe /a/
a
da3 ‚haue‘

Näbe dänne Vokal git es im Sichuanesische e groossi Zaal vo Vokalkombinatione als Diphthong ùn sogar Triphthong. Diphthong, wo mit /i/ aafange, werde am Wortaafang mit eme <y> gschriibe, ùn sonigi, wo mit eme /u/ aafange, werde mit <w> gschriibe. D Ussprooch isch nit ällewell eso, wiemmer es vo de Pinyin-Schryybig chönnti denke.

  • Di fallende Diphthong sin:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/ai̯/ ai cai1 ‚roote‘ [t͡sʰai̯˥]
/ei̯/ ei mei4 ‚jüngri Schwöschter‘ [mei̯˨˩˧]
/au̯/ ao bao1 ‚ùmarme‘ [pau̯˥]
/əu̯/ ou zou3 ‚go‘ [t͡sou̯˥˧]
  • Di styygende Diphthong sin:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/i̯a/ ~ /ja/ ia ~ ya ya2 ‚Zaan‘ [i̯a˨]
/i̯ɛ/ ~ /jɛ/ ie ~ ye ye2 ‚Blatt‘ [i̯ɛ˨]
/u̯a/ ~ /wa/ ua ~ wa gua1 ‚Melone,Chürbis‘ [ku̯a˥]
/u̯ɛ/ ~ /wɛ/ ue ~ we gue2 ‚Land‘ [ku̯ɛ˨]
/y̑o/ ~ /ɥo/ üo ~ yuo yuo2 ‚Medizin‘ [y̑o˨]
/y̑e/ ~ /ɥe/ üe ~ yue yue2 ‚Moo‘ [y̑e˨]
  • D Triphthong sin:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/i̯ai̯/ ~ /jai̯/ iai jiai4 ‚warne‘ [t͡ɕi̯ɛi̯˨˩˧]
/i̯au̯/ ~ /jau̯/ iao ~ yao yao3 ‚schöpfe‘ [i̯au̯˥˧]
/i̯əu̯/ ~ /jəu̯/ iu jiu3 ‚nüün‘ [t͡ɕi̯əu̯˥˧]
/u̯ai̯/ ~ /wai̯/ uai ~ wai kuai4 ‚Ässtäbli‘ [kʰu̯ai̯˨˩˧]
/u̯ei̯/ ~ /wei̯/ ui sui3 ‚Wasser‘ [su̯ei̯˥˧]
  • D Kombination /an/ wird in de meischte sichuanesische Dialäkt zumene Nasalvokal [æ̃] oder bi jüngre Sprächer [ɛ̃]:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/an/ an fan2 ‚nervig‘ [fæ̃˨]
/i̯an/ ~ /yan/ ian ~ yan tian1 ‚Himmel‘ [tʰi̯æ̃˥]
/u̯an/ ~ /wan/ uan ~ wan wan3 ‚Schüssel‘ [u̯æ̃˥˧]
/y̑an/ ~ /ɥan/ üan ~ yuan yuan2 ‚Chreis‘ [y̑æ̃˨]
  • Defür wird de Nasal /ŋ/ hüt in de Kombination ang zumene /n/:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/aŋ/ ang zang1 ‚dräckig‘ [t͡san˥]
/i̯aŋ/ ~ /jaŋ/ iang ~ yang yang2 ‚Schoof, Geiss‘ [i̯an˨]
/u̯aŋ/ ~ /waŋ/ uang ~ wang wang4 ‚vergässe‘ [u̯an˨˩˧]
  • Erhalte blybt /ŋ/ aber nooch eme /o/:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/oŋ/ ong mong3 ‚Draum‘ [moŋ˥˧]
/y̑oŋ/ ~ /ɥoŋ/ iong ~ yong yong4 ‚bruuche‘ [y̑oŋ˨˩˧]
  • Au bi ondre Vokal + Nasal Kombinatione isch d Pinyin-Schryybig e chly verschiide vo de Ussprooch:
Phonemischi Transkription Pinyin-Schryybig Byspilswort Phonetischi Transkription
/ən/ en den3 ‚warte‘ [tən˥˧]
/in/ in xin1 ‚Härz‘ [ɕin˥]
/u̯ən/ ~ /wən/ un cun1 ‚Friejoor‘ [t͡sʰu̯ən˥]
/yn/ ün ~ yun yun1 ‚schwindlig‘ [yn˥]

Grammatik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie die ondre chinesische Sprooche ùn s Standardchinesisch isch s Sichuanesisch e sehr analytischi Sprooch. Des heisst, dass di grammatischi Funktion vo Wörter mit de Satzstellig ùn einzelne Wörter ussdrùggt wird, ùn nit mit de Flexion vo Wörter. Nome hen kei grammatischs Gschlächt, praktisch nie en Plural ùn es git au kei Artikel ùn grammatischi Fäll. Au Verbe hen nùmme ei Form ùn werde nit konjungiert. Di grammatischi Roll vo eme Wort wird also allei dur d Wortstellig imene Satz ussdrùggt.

In de chinesische Schrift wird in de Regel kei Abstand zwüsche Schriftzeiche gmacht, defür wird in de Pinyin Ùmschrift jeedi Silbe einzeln gschriibe. In däm Abschnitt werde aber viilmool Schriftzeiche zämmegschriibe bzw. mit Abstand, wänn eso d Struktuur vùmene Satz besser verständlig wird.

Pronome[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Sichuanesisch ùnterscheidet drüü Persone im Singular, ùn drüü im Plural. De Singular ùn de Plural ùnterscheidet sich debi nùmme dur d Ändig 们 men2, wo au eis vo de ganz wenige Flektionsmorphem isch. Bi de Pronome wird nit zwüsche Gschlächter ùnterschiide, 他 ta1, cha also entweder ‚er‘, ‚si‘ oder ‚es‘ heisse. Im Standardchinesische werde zwar mangmool verschiidni Schriftzeiche für männlig ùn wyybligi Personalpronome bruucht, aber d Ussprooch isch au do glych.

Di formelli Form vo de zweite Person, 您 nin, wird im Sichuanesische sälte bruucht.

Singular Plural
Sichuanesisch Pinyin Alemannisch Sichuanesisch Pinyin Alemannisch
1. Person ngo3 ‚ich‘ 我们 ngo3men2 ‚mir‘
2. Person nyi3 ‚du‘ 你们 nyi3men2 ‚ihr‘
3. Person ta1 ‚er/si/es‘ 他们 ta1men2 ‚si‘

Possesivpronome werde mit em Partikel 的 ni1, wo sùnscht zur Bildig vo Adjektiv bruucht wird, bildet, wo aa s Pronom draghängt wird. D Ussprooch vo däm Partikel isch im Sichuanesische sehr verschiide vùm Standardchinesische, wo er de ussgsproche wird.

ze4

des

si4

isch

我的

ngo3ni1

ich[POSS]

汽车

qi4ce1

Auto

这 是 我的 汽车

ze4 si4 ngo3ni1 qi4ce1

des isch ich[POSS] Auto

‚Des isch myn Auto.‘

Bi Sache, wo organisch zue eim ghöre (wommer also nit cha abgee oder ablege; Alienabilität), isch de Possesivpartikel optional. Byspil sin 我妈妈 ngo3 ma1ma1 ‚mys Mammi‘ oder 他头痛 ta1 tou2 tong ‚syn Chopf macht weh‘.

Au bi Froogepronome cha 的 draghängt werde:

ze4

des

si4

isch

哪个

na3go4

wer

ni1

[POSS]

su1

Buech

这 是 哪个 的 书

ze4 si4 na3go4 ni1 su1

des isch wer [POSS] Buech

‚Wem ghört des Buech?‘

Ussagesätz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Normalerwys isch d Wortstellig Subjekt-Verb-Objekt. Mer gseet des in dänne Satz wie:

ngo3

ich

kan4

gsee

nyi3

du

我 看 你

ngo3 kan4 nyi3

ich gsee du

‚Ich gsee dich.‘

nyi3

du

kan4

gsee

ngo3

ich

你 看 我

nyi3 kan4 ngo3

du gsee ich

‚Du gseesch mich.‘

Verbe hen nùmme ei Form, werde also nit konjugiert, sùndern de Sinn ergit sich ussem Kontext. Wörter, wo d Bedütig vo öbis präzisiere, sin ällewell vor em Wort, wo si sich drúff beziege.


Froogesätz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jo-oder-nei Frooge chönne ùff viili verschiidni Arte gstellt werde. Zum eine cha de Modalpartikel 吗 ma aa s Änd gstellt werde. Zum Byspil:

nyi3

du

喜欢

xi3huan1

gern ha

川菜

cuan1cai4

Sichuan Ässe

ma

[FROOG]

你 喜欢 川菜 吗

nyi3 xi3huan1 cuan1cai4 ma

du {gern ha} {Sichuan Ässe} [FROOG]

‚Hesch du sichuanesischs Ässe gern?‘

Antworte duet mer ùff sonigi Frooge meischt mit de Wiiderholig vùm Verb bzw. mit em Wort für nei ùn em Verb:

喜欢

xi3huan1

gern ha

喜欢

xi3huan1

{gern ha}

‚I ha's gern‘

bu2

nei

喜欢

xi3huan1

gern ha

不 喜欢

bu2 xi3huan1

nei {gern ha}

‚I ha's nit gern‘

Mer cha zwar au eifach mit eme 不 bu2 ‚nei‘ antworte, des wirkt deno aber änder unhöflig.

Die Art e Froog z stelle, wird im Sichuanesische im Alldaag aber änder weenig bruucht. Meischt wird e Jo-oder-nei Froog als "A-nit-A"-Froog formuliert. Devo git es rächt viili Mögligkeite. Zum Byspil:

nyi3

du

ci2

ässe

bu2

nei

ci2

ässe

苹果

pin2go3

Öpfel

你 吃 不 吃 苹果

nyi3 ci2 bu2 ci2 pin2go3

du ässe nei ässe Öpfel

‚Wottsch en Öpfel ässe?‘

Als Antwort wird deno entweder nùmme s Verb wiiderholt oder, wemmer d Froog verneint, s Verb mit 不 bu2 ‚nei‘ devor, in däm Fall also 吃 ci2 ‚ässe‘ oder 不吃 bu2ci2 ‚nit ässe‘. Wänn mit de Froog öbis aabote wird, wird viilmool au 要 yao ‚welle‘ vor s Verb gsetzt, also in däm Fall zum Byspil 要 吃 yao ci2 ‚[ich] wott [en Öpfel] ässe‘.

Wänn e Verb uss meerere Silbe bestoot, wird am Aafang nùmme de erschti Deil vùm Verb gsait. E Byspil isch s Wort 好吃 haoci2, wo wörtlig „guet ässe“ luutet, ùn ‚lecker, guet schmöcke‘ heisst:

苹果

pin2go3

Öpfel

hao

guet

bu2

nei

好吃

haoci2

guet ässe

苹果 好 不 好吃

pin2go3 hao bu2 haoci2

Öpfel guet nei {guet ässe}

‚Isch de Öpfel lecker?‘

Nùmme bim Verb 有 you3 ‚ha‘ wird statt 不 bu2 mit 没 mo2 (neueri Ussprooch: mei4) verneint. Des Verb wird vorallem für Frooge bruucht, ob öbis scho passiert isch.

en Füürtopf, e sichuanesischs Fondue, wo di meischte Sichuanese bi de Froog ci2 ho3go1 hao bu2 hao? ‚wemmer Füürtopf ässe?‘ wohl würde mit 好 hao! oder 要得 yao4de2! antworte.

E wyteri Mögligkeit isch, dass hinter e Ussag e Refrainfroog gsetzt wird (öbe wie im Alemannisch „nit/gell/oder?“) zume Zuestimmig oder Ablänig z erfrooge. Devo git es meereri Forme, zum Byspil 好不好 hao bu2 hao ‚guet nei guet‘, 是不是 si4 bu2 si4 ‚sy nei sy‘ oder 对不对 dui4 bu2 dui4 ‚woor nei woor‘.

Zum Byspil:

我们

ngo3men2

mir

ci2

ässe

火锅

ho3go1

Füürtopf

hao

guet

bu2

nei

hao

guet

我们 吃 火锅 好 不 好

ngo3men2 ci2 ho3go1 hao bu2 hao

mir ässe Füürtopf guet nei guet

‚Chùmm, mir ässe Füürtopf [e scharfs sichuanesischs Fondue], in Ornig?‘

oder:

nyi3

du

si4

sy

四川

si4cuan1

Sichuan

ren2

Mänsch

si4

sy

bu2

nei

si4

sy

你 是 四川 人 是 不 是

nyi3 si4 si4cuan1 ren2 si4 bu2 si4

du sy Sichuan Mänsch sy nei sy

‚Du bisch en Sichuanes, gell?‘

D Antwort isch deno meischt eifach 好 hao ‚guet‘, 要得 yao4de2 ‚in Ornig, OK‘ oder 可以 koyi3 ‚isch mögli, bi yyverstande‘, bzw. binere Verneinig 不可以 bu2koyi3 ‚goot nit, nit OK‘ oder 不想吃 bu2 xiang3 ‚wott nit‘ oder äänlig.

Weblinks[ändere | Quälltäxt bearbeite]