Prättigau

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Saas im Prättigau – Richtig Chüblisch

Ds Prättigä old Prättegä old Prättig, uf Hoochtüütsch und bi dn Underländer Prättigau, rätoromanisch Partenz?/i, ischt äs Bäärgtaal im Bündnerland.

Land und Lüüt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di Brugg im Salgina-Tobel

Ds Taal ischt ättä viärzg Kilometer lenngs. Dr Taalfluss ischt d Landquart, wa bim Oort Landquart in Rhii flüüsst. Nördli vam Prättigä ärhebt schich ds Chalchmassiv vam Rätikon. Di Salginatobel-Brugg, wa ufm Wääg va Schiärsch uf Schuudersch liit, ischt äs international anärchennts architektonischs Wääldmonument.

D Iiwohner redend zäm grööschtä Täil Walser­tüütsch (nun di Seewiser-Mundaart ischt im Übergang zäm Rhiitaalertüütsch) und sind traditionell reformiärt. Schi läbend vam Wintertourismus, vam Chläigwäärb und vam Puurä. Bäkannt ischt ds Taal im Sumer zum Wanderä oder zum Bäiknä.

Di wichtigschtä Ortschaftä im Prättigä sind Chlooschtersch und Schiärsch (ds äinzigä Schattädorf näbä Chüblisch). Bis var churzem heds – va undä ufä uufgäzellt – diä Gmäindä ggään:
Seewis, Valzäinä, Grüsch, Fanòòs, Schiärsch, Furnä, Jenaz, Fiderisch, Luzäi, Santantöniä, Chüblisch, Guntersch, Saas und Chlooschtersch-Serneus. Jetz aber fusioniärt naadinaa äini nach dr andrä.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ds Waggsä van dä Bünd

D Habsburger händ bis 1496 acht Gricht im Prättigä gchauft ghan, und anderi Gäbiät im Bündnerland händ au inä ghöört. Wäge däm hed schich dr Bischof va Chur mit dn Habsburger vrstrittä, und us denä Händel ischt dr Schwaabächriäg ussärgwaggsä. Im Fridä va Basel sind di Prättiger Bsitz van dn Habsburger bi inä plibä, händ aber wiiterhi zum Zehengrichtbund ghöört und sind mid dr Schwiizer Äidgnossäschaft vrbündet plibä.

Im Spaatmittelalter sind alemannischi Walser in ds Prättigä iigwanderet. Ächt walserisch sind Chlooschtersch, Santantöniä, Furnä und Valzäinä; di anderä Lüüt, wo früener rätoromanisch gredt ghan händ, sind bis zum 17. Jaarhundert germanisiärt choon.

Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di richtigä Prättiger händ än Dialäkt, wa mä fascht ni vrschtäid, wenn mä schi ni dran gwöönt ischt.
Ä paar Bischpiil:

Subschtantiv:

  • Ätti = Vater
  • Bräntä = dichter Nebel
  • Britt = Brett
  • Büntä, Bünti = Hauswiese
  • Fuggs = Anschnitt beim Brot
  • Gonggä = Schnabel des Milchkrugs
  • Graagg = Krähe
  • Güdel = Gülle, Jauche
  • Heusträffel, -straffel = Heuschrecke
  • Hotsch = Schwein
  • Hung = Konfitüre
  • Immi = Biene
  • Immihung = Bienenhonig
  • Jöscher = Schluckauf
  • Lattuoch(j)i = Eidechse
  • Rolli = Kater
  • Schnuuzneedli, Schnuderblachä = Nastuch
  • Waldschriitä(r) = Weberknecht, «Zimmermann»
  • Wiichel = Winkel
  • Zmaränd = Mittagessen

Verb:

  • färggä, ferggen = bringen
  • fredjä, fredjen = tragen
  • hüüschä, hüüschen = mit Spielzeug spielen
  • schguffä, schguffen = stupfen
  • schmäizä, schmäizen = werfen
  • zuächeerä, zuocheeren = besuchen
  • zuäzä, zuozen = schaukeln

Adjektiv:

  • astrant = unnachgiebig, widerspenstig
  • luomächt, lüömächt = schmächtig, schwächlich
  • reess = heftig

anderi Wöörtläni:

  • abaus = weg, fort
  • äsiä = früher; manchmal
  • äswas = etwas
  • fäärä = letztes Jahr
  • gnarret = sehr
  • hüür = dieses Jahr
  • lütschel = wenig
  • nottä = dennoch
  • old = oder
  • ünsch = uns
  • schi = sie
  • zäb = dieses, jenes, das

Wiiters luäg daa:

  • [Arbeitsgruppe:] Prättigauer Mundartwörterbuch. Redaktion: Jakob Casal. Schiers 1991. – 3., überarbeitete und erweiterte Aufl. unter dem Titel: Prättigauer Dialekt. Wörter – Geschichten. Hrsg. von der Kulturkommission des Regionalverbands Pro Prättigau; Redaktion Marietta Kobald, Lukretia Sonderegger, Luzius Thöny. Küblis 2014.

Egschterni Siitä[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Prättigau – Sammlig vo Multimediadateie