Kleinasien

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Chläiasie und Mesopotamie in dr Antike.

Chläiasie (latiinisch Asia minor, altgriechisch Μικρά Ἀσία Mikra Asia) oder Anatolie (von altgr. ἀνατολή anatolē ‚Oste‘; türkisch Anadolu; osmanisch اناطولی‎, İA Anaṭolı) isch dä Däil vo dr hütige Türkei, wo zu Vorderasie ghöört. Dr Naame „Chläiasie“ läitet sich historisch vo dr römische Browinz Asia ab, wo aber nume dr westligst Däil vo dr hütige Türkei bildet het.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Regioon isch im Lauf vo dr Gschicht von e Hufe verschidnige Völker besiidlet oder beherrscht worde. Öbbe 2000 vor dr Zitwändi häi d Hethiter in Däil vo Chläiasie gläbt und e Groossköönigriich gründet, wo vo öbbe 1600 bis 1190 vor dr Zitwändi existiert het. Näben Egüpte und dr jewiilige Groossmacht in Mesopotamie isch s die dritte Groossmacht im östlige Middelmeerruum gsi. D Westküste vo Chläiasie isch in de Händ vo de Mükener gsi. Wo Hatti verschwunde isch, isch im 9. Joorhundert im spöötere Armenie s Riich Urartu entstande.

Vo 700 aa häi sich griechischi Ionier und Dorer an dr Küste vo dr Egeis niidergloo und Stadtstaate gründet. In dr Middi vom 6. Joorhundert het dr persisch Groossköönig Kyros II. Lydie, Lykie und die griechische Stedt an dr Küste erooberet. Um 500 vor dr Zitwändi isch Südanatolie Däil vom Perserriich worde, noch de Perserchrieg isch d Westküste wider vo de Grieche beherrscht worde, und noch em Peloponnesische Chrieg wider vo de Perser. Dr Alexander dr Grooss isch im Joor 334 mit siner Armee über s Marmarameer und het d Perser vernichtend gschlaage. Won er gstorbe isch, isch dr grösst Däil vo Chläiasie an Lysimachos und an Seleukos I. gfalle. Pergamon het sich unabhängig gmacht, isch zum iiflussriichste hellenistische Staat in Chläiasie worde und isch spööter im Joor 133 vor dr Zitwändi zu Rom cho, wo us em d Browinz Asia gmacht het. Kelte aus Thrakie häi zerst Zentralanatolie blünderet und sich denn vo 275 aa dört niidergloo und s Riich Galatie gründet.

Bis 60 vor dr Zitwändi si d Küsteregione zum Römische Riich cho. In dr früeje Kaiserzit (Prinzipat) isch au s Landesinnere schrittwiis vo Rom annektiert worde und um s Joor 65 si die Browinze iigrichdet worde: Pontus im Norde, Asia im Weste, Lycia et Pamphylia im Südweste und Cilicia (Kilikie) im Südoste. Wo s Riich däilt worde isch, isch Chläiasie zu Ostrom cho. Wo d Araber im Lauf vo dr Islamische Expansion dr Nooch Oste und Nordafrika de Byzantiner wäggnoo häi, isch Chläiasie zum Zentrum vo dr byzantinische Macht worde. Noch dr Schlacht vo Manzikert (1071) si groossi Däil vo Inneranatolie vo de seldschukische Türke erooberet worde. In dr Zit vo de Chrüzzüüg het Byzanz s mäiste zerst zrugggnoo, denn häi d Türke Chläiasie no äinisch erooberet und 1453 isch Konstantinopel an d Osmane gfalle. Lang häi denn e Hufe verschidnigi Völker dört gläbt, bis die nazionalistische Türke im Erste Wältchrieg aagfange häi, d Armenier z ermorde, noch em Griechisch-Türkische Chrieg 1919-1922 Millione vo Grieche z verdriibe und noch em Zwäite Wältchrieg e Hufe vo de Grieche und Juude, wo no bliibe si, z drangsaliere und uusezekle.

D Bevölkerig hüte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hüt lääbe z Anatolie 55 bis 58 Millioone Lüt, die mäiste von ene Türke, Kurde und Aaghöörigi vo andere türkische Stämm. Es git Minderhäite wie d Zaza, Albaner, Araber, Armenier, Aramäer, Bosniake, Bulgare, Pomake, Georgier, Lase, Grieche, Tscherkesse, Juude und Perser.

98 % vo de Lüt si Muslime, doodrvo 70–80 % Sunnite und 20–30 % Alewite). D Christe mache no 0,2 % us, wo s 1910 no e Fümftel gsi isch. Noch dr Volkszellig het s im Joor 2000 no 20'000 Juude und 423 Jeside gee. Die mäiste Jeside si in de letschte 30 Joor usgwanderet.

Liddratuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Badisches Landesmuseum Karlsruhe (Hrsg.): Die ältesten Monumente der Menschheit. Vor 12.000 Jahren in Anatolien. Konrad Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2072-8.
  • Volker Eid: Im Land des Ararat. Völker und Kulturen im Osten Anatoliens. Wissenschaftliche Buchgesellschaft , Darmstadt 2006, ISBN 3-534-18206-5.
  • Michael Zick: Türkei. Wiege der Zivilisation, Konrad Theiss, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-8062-2110-7.
  • Media-Cultura (Hrsg.), in Zusammenarbeit mit dem Badischen Landesmuseum Karlsruhe: Die ältesten Monumente der Menschheit. Vor 12.000 Jahren in Anatolien. Konrad Theiss, Stuttgart 2007, DVD-ROM.
  • Johann Gustav Droysen, Geschichte Alexanders des Großen, DVA 1955

Weblingg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Kleinasien“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.