Notenschlüssel

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dè a-Moll-Dreiklang a–c′–e′, notyrt in füüf voschidnè Schlüssel

Notèschlüssel (lat. clavis, pt. clave, ital. chiave, engl./frz.: clef = „Schlüssel“) diènet i dè Musig dezuè, im Notèsischtem feschtzlegè, welli Tonhöchi diè füüf Notèlinniè repräsentyrè düèn.. Jedè Schlüssel hèt dofür èn Referenzton, a dem sinerè Position sich d Laag vo dè anderè Töön ableitè duèt. D Bedütig vo dè Notèlinniè ergit sich erscht durch dè Schlüssel. Diè voschidenè Notèschlüssel repräsentyret unterschidlichi Toonlaagè, für jedes Inschtrumänt un jeddi Stimmlaag git s èn geignetè Schlüssel.

Diè hüt gebrüüchlichè Schlüssel un iri Aawendig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Violynschlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Violynschlüssel


Dè hütt allgemein gebrüüchlichi Violynschlüssel (engl. treble clef) isch èn G-Schlüssel, wo s g′ uff dè zweitè (vo unnè zellt) Notèlinniè feschtglait. Er würd für Frauèschtimmè, Violynè, hochi Blõsinschtrumänt, s Sopran-Inschtrumänt vo dè Viola-da-gamba-Familliè (Diskant-Gambè) un diè rächti Hand bi Taschtèinschtrumänt vowendet, mengmoll au für d Notation vo extreem hochè Laagè bi düèfè Inschtrumänt. Ferner wörd dè Violynschlüssel bi è baar düèfè Blõsinschtrumänt, wo mit èm Sopraninschtrumänt vowandt sin, transponyrend vowendet: bi dè Familliè vo dè Saxophon, dè Klarinettè, bim Tenorhorn un partiell au bim Baritonhorn, um ohni Umdenkè s Inschtrumänt wechslè z könnè. So lièst un gryft èn Tenorhornischt z. B. glych wiè uff èm Flügelhorn in B, dè Ton klingt nu statt èrè Sekund è Nonè düèfer. Für Männer notyrti Stimmè wörred grundsätzlich è Oktavè düèfer gsungè, als si notyrt sin.

I dè sogenanntè Schwizer Notation für Posaunèchör un Blōsmusig i dè Schwiz wörd dè Violynschlüssel für alli Inschtrumänt einheitlich in B transponyrend ygesetzt, also au für Tuba, Baritonhorn un Posuunè. I dè blōsmuigtechnisch seer aktivè Gränzregion zu dè Schwiz, in Süèdbadè wörd mit d Schwizer Notation ebbèfalls vowendet, macht also vor de Gränz kein Halt. Einzigs Zuègschtändnis a diè dütschi Notation isch dè Posuunèschtimm im Bassschlüssel.

Dè im Barock au gebrüüchlichè Französische Violynschlüssel wyst èm g′ diè unterschti Linniè zuè.

Altschlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Altschlüssel

Für d Braatschè (Viola), s Altinschtrumänt vo dè Viola-da-gamba-Familliè (Altgambè) un Altposuunè wörd dè oft au „Bratschèschlüssel“ benamste Altschlüssel vorgschribbè. S c′ lyt dört uff dè drittè Linniè.

Tenorschlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tenorschlüssel

Dè Tenorschlüssel wörd für Passagè in höcherè Laagè bi düèfè Strych- un Blõsinschtrumänt wiè dè Tenorposuunè, èm Violoncello (welles s Tenor-Bass-Inschtrumänt vo dè Viola-da-braccio-Familliè darschtellt) un èm Fagott vowendet. Orientyrigspunkt isch s c′ uff dè virtè Linniè.

Bassschlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bassschlüssel

Dè Bassschlüssel isch èn F-Schlüssel, wo s chlyne f uff dè virtè Linniè vo unnè (also uff dè Linniè zwischè dè beide Pünkt) feschtliit. Sellen vowendet mo bi düèfè Männer- un au Frauèschtimmè un düèfè Strycher (Violoncello, Kontrabass, E-Bass un Bassinschtrumänt vo dè Viola-da-gamba-Familliè), düèfè Blōser (Fagott, Tenor- un Bassposuunè, Tuba, Baritonhorn, Euphonium) un mengè Schlaginschtrumänt (Paukè). Bi Taschtèinschtrumänt isch diè link Hand meischtens im Bassschlüssel notyrt, bi dè Orgel au s Pedaal.

Historischs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als Guido vo Arezzo um 1025 s Linnièsischtem für d Notation vo Musig erfunde hèt, hèt er für d Kennzeichnig vo dè Halbtonschritt è c odder è f, mit dem er diè meischt farbigè Linniè markyrt hèt, unter wellè sich dè Halbtonschritt befundè hèt. Je nõch Melodyvolauf hèt mo selli Notèschlüssel i dè Quadratnotation spõter uff eini vo dè vir vorgsennenè Notèlinniè glait, um d Notwendigkeit vo Hilfslinniè z vomydè.

Notèschlüssel i dè Quadratnotation vom Gregorianischè Choral
C-Schlüssel
F-Schlüssel

C-Schlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dè so entschtandnè C-Schlüssel isch au spõter witervowendet un werden bis hütt nõch dè Gsangsschtimmè benamst, für diè si geignet sin. Lediglich irè Uusää hèt sich voränderet. Uff dèe Abbildig sièt mo: (a) Altè C-Schlüssel; (b) Sopran- odder Diskantschlüssel; (c) Mezzosopranschlüssel; (d) Altschlüssel; (e) Tenorschlüssel (f) Baritonschlüssel.

aalti un neui C-Schlüssel

F-Schlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Für düèferi Stimmè isch fascht zitglych mit èm C-Schlüssel dè F-Schlüssel entschtandè, dè s chlyne f aazeigt hèt un dèmm sini Form si uff èm Großbuèchschtabbè F zruggfüürè lôtt (a). Diè erschtè F-Schlüssel sin no uff dè Mittellinniè gläggè, sin also eigentlich Baritonschlüssel (b) gsi. Spòter hèt sich dè hütt gebrüüchliche Bassschlüssel durrègsetzt, wo diè zweit Linniè vo obbè als F-Linniè feschtlait (c). Allgemein wörd s aazzeigende f vo dè beidè Querschtrich vom F flankyrt. Selli Querschtrich wörred bim F-Schlüssel uff jewyls ein Punkt reduzyrt, dè Ton f lyt dèmmnõch zwischè dè beidè Pünkt.

aaltè un neuè F-Schlüssel

G-Schlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mit dè Witerentwicklig vo dè Musig, vo allem mit dè Notation vo Inschtrumentalmusig, diè zum Deil ußerhalb vom menschlichè Stimmraum glègè isch, hèt mo èn neuè, höcherè Schlüssel bruucht, dè G-Schlüssel (erfundè um 1200). Diè Bezeichnig „Sopranschlüssel“ sött vermiddè wörrè, well èn C-Schlüssel mit èm glychè Nammè exischtyrt un well dè G-Schlüssel in erschter Linniè für d Notation von Violynschtimmè vowendet wörd. Au d Gschtaalt vo sellem „Violynschlüssel“ hèt sich entwicklet uss èm handschriftlichè Buèchschtabbè G vom aazeigtè Ton g′, wo mo èn Hôkè draaghängt hèt, dè uss èm kursivè d uff dè zuèghörigè Linniè (èm d″) hervorgangè sy könnt, odder i dè Tradition vo aaltè Handschriftè als Vozyrig diènt.

Entwicklig vom Violynschlüssel

Γ-Schlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uff aaltè Notè für Taschtèinschtrumänt findet mo oft è Linnièsischtem mit acht odder mee Linniè, i dem alli Schlüssel yzeichnet worrè sin, uugfähr asè wiè d Abbildig zeigt. S unterschte Zeichè isch è griechischs Gamma, mit dèm zitwys s große G markyrt worrè isch. Sellè Γ-Schlüssel für bsunders düèfi Laagè hèt sich nit ghaaltè.

Notèsischteem mit meerèrè Linniè

19. Johrhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dè Violynschlüssel setzt sich mit dè Zit als universalè Notèschlüssel für hochi Laagè durrè un löst i dè meischtè Fäll dè C-Schlüssel ab. Nu für d Notation vo Gesangsschtimmè sin Sopran-, Alt- un Tenorschlüssel nõ bis wit i d zweiti Hälfti vom 19. Johrhundert dè Standard, wiè dè Uusschnitt von èrè reproduzyrtè Chorpartitur vom Johannes Brahms zeigt.

J. Brahms: Aafang vom Chorlièd "Rosmarin"

Chiavettè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Notèschlüssel, wo uff èrè anderè Linniè wiè üblich liget, wörred als Chiavetten benamst. Diè voschidnè C-Schlüssel hèn sich us sellerè Tradition entwicklet, abber au bi dè anderè Schlüssel isch d Versetzig früèner üblich gsi. So isch üsè modernè Bassschlüssel eigentlich us èrè Chiavettè vom Baritonschlüssel hervorgangè. I dè französischè Barockmusig findet mo oft dè G-Schlüssel uff dè unterschtè Linniè (französischè Violynschlüssel).

Bim J. S. Bach findet mo Chiavettè mengmoll au als Hülfeschtellig für Transpositionè, wiè im folgendè Usschnitt us sim „Magnificat“, i demm è Oboe d’amore, wo è Terz düèfer klingt, im französischè Violynschlüssel notyrt isch (b), womit sich, vo dè Vorzeichè abgsää, s glyche Bild ergit wiè bi dè klingendè Notation (a):

Chaviettè

Oktavyrendi Schlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nõch unnè oktavyrtè Violynschlüssel Violynschlüssel oktavyrt Violynschlüssel doppelt oktavyrt

Wo mo früèner Chiavettè vowendet hèt, um Hülfslinniè z vomydè, bruucht mo hüt è kursivi, chly gschribbenes 8 übber odder unter m Schlüssel, um è Oktavyrig i diè jewyligi Richtig aazzeigè. Dè nõch unnè oktavyrende Violynschlüssel byschpillswys isch vo allem für d Tenorschtimm üblich. Oft wörd abber d 8 dôdeby nimmi aagää, d Tenorschtimmè, wo mit èm Violynschlüssel notyrt sin, üblicherwys ohnehin è Oktavè düèfer gsungè wörred als notyrt. Seltener wörred selli Schlüssel au für Inschtrumänt vowendet, wo ohnehin um è Oktavè transponyret, z. B. Giitarrè (nôch unnè oktavyrendè Violiyschlüssel), Piccoloflötè un Sopranblockflötè (nõch obbè oktavyrendè Violynschlüssel) odder Kontrabass (nõch unnè oktavyrendè Bassschlüssel). Biswylè findet mo au è 15, wo s Vosetzè um zwei Oktavè volangt (bi dè erschtè Oktavè zellt dè erschti Ton mit, bi dè zweitè Oktavè kömmet denn nõ sibbè Töön dezuè).

Tabulaturè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tabulatur-Notèschlüssel

Bi Giitarrè un anderè Zupfinschtrumänt git s d Möglichkeit, anschtell vo herkömmlichè Notè Tabulaturè z notyrè. I sellem Fall wird meischtens è vertikals „TAB“ statt èm Schlüssel gschribbè. S wörred denn nit zwangsläufig füüf Notèlinniè vowendet, sondern è Linniè für jedi Sitè vom Inschtrumänt (bi dè Giitarrè also sechs Linniè). Mit Zaalè uff dè Linniè wörd aagää, i wellem Bund diè betrèffend Sitè z gryfè isch.

Iren Urschprung hèt diè Tabulatur-Schrybwys i dè aaltè Wärk für Lautè im Mittelaalter un dè Renaissance. Bis hüt spillet Lautenischtè oft nit nch modernen Notè, sondern nõch – aaltè odder bearbeitetè – Tabulaturè.

Notèschlüssel für diatonischi Handharmonika[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Harmonikaschlüssel für diatonischi Handharmonika

Diè diatonischi Handorglè hèt als wechseltönigs Inschtrumänt è spezielli Notation. Dezuè ghört èn eigenè Notèschlüssel, wo zum Byschpill ähnlich uussièt wiè è chly gschribbenes h. Dè Notèschlüssel un d Notation für Zug un Druck sin vom entsprechendè Instrumäntètùp un vom Volaag abhängig.

Schlagzüügschlüssel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Rächteckigi Notèschlüssel Zweistrichigè Notèschlüssel

Für Schlaginschtrumänt wörd meischtens ein vo dè beide abbildetè Schlüssel vowendet. S git voschidi Konventionè, welli Zeilè welles Inschtrumänt repräsentyrt. Nöcheres dezuè im Artikel Schlagzüüg-Notation.

Darschtellig bi Unicode[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Unicode-Codyrigè für d Notèschlüssel findet sich im Unicode Notèschriftzeichè

Literadur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblinggs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Notenschlüssel – Sammlig vo witere Multimediadateie
Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Notenschlüssel“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.