Schlacht am Morgarten

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Züridütsch (See)
Schlacht am Morgarten
Deil vo: Schwiizer Habsburgerchrieg
Bendicht Tschachtlan, Die Schlacht am Morgarten (c. 1470).jpg
D Schlacht am Morgarte noch ere Illustration in der Bärner Chronik, 1483
Datum 15. November 1315
Ort Morgarte in der Gmeind Oberägeri im Kanton Zug, Schwiiz
Usgang D Eidgenosseschaft het gwunne
Konfliktparteie
Austria coat of arms simple.svg Habsburg:
Dr Leopold I., Herzog vo Östriich und dr Steiermark
Die Schwiizerischi Eidgenosseschaft:

Uri-coat of arms.svg Uri
Wappen schwyz.png Schwyz
Wappen Unterwalden alt.svg Unterwalde

Befählshaber
Leopold I. vo Habsburg
Graf Otto vo Strossbärg
Truppesterki
öbbe 9000
drvo öbbe 2000 Ritter
öbbe 1500
Verlust
öbbe 2000 öbbe 12

D Schlacht am Moorgarte am 15. November 1315 isch di erschti Schlacht zwüsched de Eidgenosse und de Habsburger gsii. Öb d Schlacht überhaupt stattgfunde het und wenn in welere Form, für daas git s käini äidütige Beleeg.[1]

Nach dr historisch unverbürgte Vertriibig vo de Vögt, wo sicher nöd nur im Jahr 1291 stattgfunde hät, sind d Habsburger nach wie vor draa interessiert gsii, ihre Machtaaschpruch i dr Innerschwiiz dure zsetze. Dezue händs gegeüber em König au Pflichte z verrichte ghaa, wie zum Biischpiil de Schutz vom Chloschter Einsidle, wo üsserscht wiitläufigi Ländereie gha hät; wos aber lang nöd alli bewirtschaftet hät.

Inschrift Moorgarte Denkmal

Schwyz expandiert zu Laschte vo Einsidle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di geburteriiche Schwyzer sind wege e paar Alpweide sit längerem im Schtriit mit em Chloschter Einsidle, wo underem Schutz vo de Habsburger gschtande isch. Das isch de sogenannti Marcheschtriit. Au händ schwyzerischi Sidler im Lauf vo de Jahr i de Urwälder wo vo Einsidle nöd gnutzt worde sind Hööf pout und s Land urbar gmacht. Im Summer 1314 händ sich d Schwyzer einisch me gäge d Chloschterchnächt dure gsetzt und illegal wiiteri Alpe und Wälder wo em Chloschter ghört händ besidlet. Druuf hät si dr Abt vo Einsidle bim Bischof vo Konschtanz verchlagt. De Bischof hät dänn über d Schwyzer de Chilebann verhänkt. D Eidgenosse händ für de Gegekönig vom Habsburger Friedrich em Schöne, de Ludwig de Bayer, Partei gnaa, i dr Hoffnig, er werdi de Chilebann uuflöse laa. Us Raach händ d Schwyzer i dr Dreikönigsnacht 1314 s Chloschter überfalle, händs plünderet, händ d Chloschterchile gschändet und d Mönch für e paar Mönet gfange gnaah. Em Abt aber isch d Flucht is Schtatthalteramt Pfäffikon glunge, vo wo er de Bischof und de Schirmherr alarmiert hät. Dr Bischof vo Konschtanz hät de Chilebann dänn au über d Urner und Unterwaldner verhängt.

Dr Schirmherr griift ii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Herzog Leopold I. vo Habsburg, dr Brüeder vom Friedrich isch dänn Schirmherr vom Chloschter Einsidle verpflichtet gsii, d Schwyzer für dä Frevel z beschtrafe. I dr ritterliche Überzüügig, dass nur Ritter gäge Ritter kämpfe dörfed und wil er gwüst häd, dass s im Land Schwyz nume Buure gee häd, isch er miteme schwer panzerete Ritterheer ohni gnaui Uufklärig zu ere Schtrafaktion gäge Schwyz uufproche. De Ritter isch es klar gsii, dass si kein eigentliche Gegner händ und also nöd in en Chrieg zoge sind, sondern zunere Strafaktion gäge widerschpenschtigi und uufmüpfigi Buure.

D Schwyzer aber sind Buure gsii und händ sich nöd müesse a di ständische Regle vom Rittertum halte, wo si vermuetlich au gar nöd kännt händ. Für Habsburg häts zwei Möglichkeite geeh: Entweder Chrieg gäge anderi Edli, wobii mer sich uf em Schlachtfeld troffe hät und nach eme Signal mit dr Schlacht aagfange hät und au zwüschedure underbroche hät, zum di Tote und Verletzte z berge. Oder aber e disziplinarischi Massnaahm gäge Buure öppe, indem mer en Hof oder es Dorf plünderet oder abebrännt hät. I dr mittelalterliche Weltordnig händ di eifache Lüüt kei Kompetenz zum kämpfe ghaa - usser si sind vo ihrem Herr als Fuessvolk defür iizoge worde.

Allerdings muess mer au düütli säge, dass am Moorgarte uf Schwyzer Siite nöd nume Buure kämpft händ. Sehr wohl isch dr schwyzerischi Adel au uf em Schlachtfeld verträte gsii. Und under de Schwyzer häts kampferprobti Söldner und nöd nume wehrlosi Buure gha.

Au isch sich d Wüsseschaft i dr Fraag vo dr Schlachtuursach alles anderi als einig. D Haupttheorie dezue sind dr Schwyzer Freiheitsdrang, di habsburgische Huusmachtsaaschprüch i de eidgenössische Gebiet, dr Marchenschtriit mit em Chloschter Einsidle und dr düütschi Thronschtriit vo 1314/15.

D Schlacht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Schwyzer händ de Aagriff bi Arth erwartet, wo si wi bi Brunne und Richtig Einsidle Befestigunge pout händ, de Herzog Leopold isch aber vo Zug her em Ägerisee entlang zoge und hät plant über de Sattel in Talchessel vo Schwyz oder is vo Schwyz bsetzti Gebiet hinder em Sattel vorzschtosse. Nach ere Legende isch der Weg dur dr Graf Heinrich vo Hüneberg verrate worde, wo en Pfiil mit dr Botschaft "Hüetet üüch uf St. Othmar am Moorgarte" über d Letzi vo Arth zu de Schwyzer gschosse hät. Dr St. Othmar isch d Datumsaagaab. Us mittelalterlicher Sicht isch das nöd en eigentliche Verrat gsii, wil wie wiiter obe gschribe, Schlachte hüfig a me gmeinsam uusghandeletem Ort und Ziit stattgfunde händ, wil sich zwei ritterlichi Heer suscht nöd händ chönne finde.

Dr Wäg am See entlang isch en ängi Strecki zwüsched em steile Hang und em versumpfte Ufer vom Ägerisee, wo dozmal no grösser gsii isch. Deet händ d Schwyzer, zäme mit de verbündete Urner öppe 1500 Maa, en Hinderhalt iigrichtet. D Habsburger sind mit 3000 bis 5000 Maa cho, öppe en Drittel devoo panzereti Riiter, wo vorne de Zug aaffüehrt händ. Di Verbündete und Vasalle vo de Habsburger sind vor allem us de Kantön Zug, Züri, Aargau und em Thurgau gsii. Dr Zug isch dur e Schtraasseschperri bi Tschopple gschtoppt worde. Vom Hang her isch er mit Baumschtämm vo gfällte Bäum a verschidene schmale Schtelle underbroche worde. Mit fuuschtgrosse Schtei sind d Ross schüüch gmacht worde und mit Hellebarde d Ritter aagriffe worde. D Ritter händ im änge Gländ chuum Ruum zur Gägewehr glaa, und d Schlacht hät mit ere vernichtende Niderlaag für d Habsburger gändet.

D Niderlaag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gründ für die habsburgischi Niderlaag gits viili. Erschtens sinds in en Hinderhalt graate. Nach Augezüügebrichte in Chronike händ si für d Verschiebig uf de Flecke Schwyz oder de widerrechtlich grodete und bsetze Alpe uf em Sattel, d Waffe hinder sich uf em Sattel feschtgschnallt und händ Seili mit sich gfüehrt, zum s Veh vo de Buure abzfüehre. Au isch der Aagriff vo de Schwyzer (und de rund 300 Urner) vo Oschte her zum Ziitpunkt vom Sunnenuufgang gfüehrt worde. D Ritter sind bländet gsii und händ über dopplet schlächti Sicht verfüegt: en schmale Sehschlitz vom Helm und d Sunne im Gsicht. Während d Zugspitze uf es Hindernis uugloffe isch, isch dr Rückzug dur wiiteri Schtrasseschperre vo de Buure abgriglet worde. Zuesätzlich hät vo hinde s ahnigslose Fuessvolk us em Freiamt, Winterthur und Züri nachedrängt. D Ritter sind sich zum Ziitpunkt vom Aagriff uf eme schmale Pfad zwüsched Sumpf und See einersiits und anderersiits de Schwyzer, wo vo dr Bergflanke aagriife händ, i de Falle gsi.

D Schwyzer händ sich mit Schtiigiise a de Füess "wie Gämsi" im schteile Gländ bewege chönne. Zuesätzlich händs mit fuuschtgrosse Schtei, wo sie de Ross vermuetlich an Buuch gworfe händ, d Riittier schüüch gmacht, sodass die d Ritter abgworfe händ. Während d Ritter ihri Lanze (geignet für de Kampf uf em Ross uf Dischtanz) wool nöd parat ghaa händ, händ d Schwyzer mit dr Hellebarde e uusgezeichneti Nahkampfwaffe ghaa. Mit dr Hellebarde cha mer guet zieh, stäche und schlaa. Im Gegesatz zur ritterliche Ehr, Verwundeti z schone, händ d Schwyzer ihri Gegner wie imene Bluetruusch gnadelos abgschlachtet. Lueg dezue au de Chronikbricht.

D Niderlaag isch vo de Habsburger nöd anerchännt worde, wil d Schwyzer gottlos kämpft hebed. Dr folgendi Chliichrieg duuret aa bis zum Waffeschtillschtand vo 1318.

Us dr Chronik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Schlacht am Morgarte kännt mer zersch emal us de Gschichtsschriibig. Die ältischte Bricht über d'Niderlaag vom Leopold sind vom Johannes vo Viktring und vom Johannes vo Winterthur. De erscht isch 1315 Abt im Chloschter Viktring z Kärnte gsii, und der ander brichtet, wie siin Vatter mit de Truppe vom Leopold us de Schlacht zrugg cho isch. Die beede Chloschtermanne händ für iri Beschriibige von ere Schlacht numen äis Modäll kännt, nämli d'Bible. Us em alte Teschtamänt chunnt au s'Bild vo de Schtäi, wo de Hang aberugeled: De Johannes vo Viktring schriibt, d'Schwiizer sigid so sicher im Gländ umgeschtägeret wie d'Schteiböck, wo bi irem Umeschpringe d'Schtäi lösid ab de Häng abegheie. Us dem Bild hät sich dänn im Abschriibe vo schpötere Chronischte e ganzi militärischi Schtrategie entwicklet. Debi mues me nur emal i d'Gägend vo de Schlacht ga, zum merke, dass es wiit und bräit kän Hang git wo mer en groosse Schtäi so wiit chönt role laa, das er emene Ross zwüsched Bäi graated oder gar en Ritter erschlaat! Us de Ziit sälber gits jedefalls chum Detail über d'Schlacht sälber - mer wäiss, das öppis gloffe isch, aber was gnau gloffen isch, wäiss mer nöd.

E Schilderig vom Berner Chronischt Konrad Justinger (15. Jahrhundert):

Es hatten auch in der schwizer in den händen gewisse überaus furchtbare mordwaffen, die in jener volkssprache auch helnbarten genannt werden, mit denen sie die stärkst bewaffneten gegner wie mit einem schermesser zerteilten und in stücke hieben. da war nicht eine schlacht, sondern wegen der angeführten ursachen sozusagen nur ein schlachten des volkes herzogs Lüpolds durch jene bergleute, wie einer zur schlachtbank geführten herde. Niemanden verschonten sie noch auch bemühten sie sich zu fangen, sondern sie schlugen alle tot ohne unterschied.'

En Hofnarr als weise Warner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Eini vo de Eigetümlichkeite vo dr Schlacht vo Moorgarte isch d Befragig vom Hofnarr vom Herzog Leopold, Kuony vo Schtocke gsii. Wo der schpasseshalber bi de Beratige vor dr Schlacht gfragt worde isch, was er denn vo dr ganze Aaglegeheit halti, hät er siim Herr graate:

Ihr geratet wohl, wie ihr wollt in das Land Schwyz hinein kommen, jedoch geratet keiner, wie ihr wieder wollt heraus kommen.

De Kuony vo Schtocke hät also mit siinere Uussaag uf d Gfahr hiidüütet, wies dänn uusgsehi, wänn d Habsburger d Schlacht verlüüred. Siin Ratschlag isch lachend abtaa worde; nach dr Schlacht hät sich dr Herzog aber an de weisi Rat vo siim Narr erinneret und hät ihm ein Wunsch gwährt. Der hät sich s Privileg erbäte, jährlich i siinere Heimetschtadt Schtocke es Narregricht abhalte z dörfe, wo er allerdings erschtmals erscht 1351 uusgfühert hät. Der örtlichi Narreverein, s Hohe Grobgünstige Narrengericht zu Stocken, berüeft sich hüt uf die Begebeheit.

Em Kuony vo Schtocke siini Gschicht isch de meischte Chronischte bekannt gsii. Zumindest erschiint dr Hofnarr i de meischte Illuschtratione zur Schlacht. Im hiesige Biischpiil vo dr Berner Chronik isch dr Kuony am linke Bildrand im Heer vo de Öschterriicher z erkänne, schtandesgmäss inere langzipflige, rote Schelletracht, Gugel und Eselsohre.

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bundesbrief, Habsburger, Urkanton, Gschicht vo dr Schwiiz

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Morgarten – Sammlig vo witere Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Die Historiker Peter Niederhäuser und Andreas Meyerhans mit ihren Einschätzungen zur Schlacht von Morgarten. im Zämehang mit em Film «Die Schweizer» vom Schwizer Färnsee, usgstraaled am 2. Oktober 2013
Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Schlacht_am_Morgarten“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.