Luxemburgisch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Luxeburjerisch, lux. Lëtzebuergesch, ésch e moselfränkisch'r Dialekt un de Nàtionalsproch vum Grossherzogtum Luxeburi - newe Frànzeesch un (Hoch-)Ditsch de offiziell Sproch vum Ländel. Luxeburjerisch od'r eng v'rwàndti moselfränkischi Dialekte redd' m'r öi én de Nochber'sregione, b'sundersch ém Oschte vun de belgisch Provinz Luxembourg, én de Nordwescht-Moselle, Lothringe, Frànkrich, un ém Nordwescht-Saarlànd un de oweri ditschi Moselländ'r.

Inhaltsverzeichnis 1 Klassifikation 2 Verbreitig 3 Gschicht 4 Alphabet 5 Ussproch 6 Gebruch 6.1 Staat 6.2 Schüel 6.3 Alldag 6.4 Präss 7 Grammatik 7.1 Pronome 7.1.1 Artikel 7.1.2 Personalpronome 7.2 Verbe 7.3 Adjektiv 8 Bispyl 9 Quälle 10 Netzgleicher

[ändere] Klassifikation

D Sproch ghört zu de West-Germanische Sproche und isch eini vo de vyle Variante vom Moselfränkische. Sälle ghört zämme mit em Ripuarisch und em Rhyfränkisch zu Westmitteldütsche Sproche. Obwohl's e germanischi Sproch isch, cha mer's nit zum Dütsche zälle, do's sini Bsunderheite in de Syntax und im Vokabular hät. So hät d Sproch zum Bispyl öbbe 5000 Wörter uss em Französische übernoh.

[ändere] Verbreitig

Mer nimmt a, dass wältwit rund 300'000 Persone Luxeburgisch schwätze, dodevo 250'000 z Luxeburg sälber, wo's näbe Französisch und Dütsch d Amtssproch devo isch. Usserhalb vo Luxeburg wird's au in de Gmeinde vo Tintange bis uff Athem (Belgie) gschwätzt, z Arlon (wo aber zu me große Deil französiert worre isch) und in de Umgebig vo Beho. Z Frankrych isch's vo 1871 bis 1919 i me große Deil vom hüttige Département Moselle im Umchreis vo Diedehofe (frz. Thionville) e Regionalsproch gßi. Au z Dütschland wird's gschwätzt, nämlig in de Landchreis Bitburg und Daun, genauso i me Deil vom Moseldal.

Durch Uswanderige am Änd vom 19. und am Afang vom 20. Johrhundert wird Luxeburgisch au z Nordamerika gschwätzt, vor allem im Norde vo de USA und z Kanada.

Wenn d Sproch au in de Länder, wo an Luxeburg agränze, zruckgange isch, isch si während de beide Wältchrieg e Deil vo de Luxeburgische Identität gßi; d Bevölcherig hät sällemols trotz em Druck vo de Nazis Dütsch nit als ihri Müetersproch akzeptiert. Vo dört chunnt d Nationaldevise Mir welle bleiwen wat mer sinn (mr wän blybe was mr ßin), wo in de Frontgiebel vom luxeburgische Gmeindehus ygraviert isch. Mr findet sälle Satz au a-n-re Fassade in de Altstadt vo de Stadt Luxeburg (lüeg Bild), woby si dört e bitz vo säller uff em Gmeindehus abwycht: Mir wölle bleiwe wat mir sin.

Uff de Wikisite uff Luxeburjerisch steht: "Dofir, fir et als eege Sprooch ze gesinn, schwätzt ënnert anerem, datt een, deen Héidäitsch als Mammesprooch huet, Méi huet, fir Lëtzebuergesch ze verstoen." - àlso ass f'r de Eijeständigkeit "unt'r àndri Sache spricht, ass ebb'r, wo Hochditsch àls Mued'rsproch redd, Miejh het," 's ze v'rstehn. Un öi, ass 's én "viil meh Situatione gebrücht wurd, wie's bi'me Dialekt de Fall war." (-'s langt, de Gebrüch vum Schwiz'rditsch ànzelöje, fer um ze sehn, dass diss nix mét de Fröj "Dialekt" od'r "Sproch" ze duen het!) D'rgeje wurd g'rachnet, ass's zue de "Dialekte, wo àn's Luxeburjerisch àngrenze, keng däitlech Sproochgrenz gëtt". Diss sin àww'r àlls ken Kriterie f'r de Unt'rscheidung vun e Sproch un e Dialekt. Wichtij'r ésch, wie sich de Sproch àls e offiziell Sproch mit Regle un e Norméerung jetz zue de "Hochsproch" entwickle wurd.

[ändere] Gschicht

S erscht schriftlig Zügnis chunnt uss em Johr 963, wo Luxeburg "Lutzelburg" ghieße hät. Je noch sozialer oder geografischer Herchunft schwätzt z Luxeburg jeder sy Dialäkt, e bitz "ghobeneri" Sproche ßin Französisch und Dütsch. Säll chunnt doher, dass es z Luxeburg im 12. Johrhundert e französischs und e wallonischs Quartier ge hät. Sit 1443, wo d Burgunder Luxeburg chauft hän, isch Französisch Amtssproch gßi. Durch de Wiener Kongräss (1815) isch Luxeburg unabhängig worre; 1839 hät mer's zweideilt.^[1]

[ändere] Alphabet

Luxeburgisch wird mit em latynische Alphabet gschrybe. Näbem Grundalphabet ßin d Sunderzeiche <ä, é, ë> i Verwändig. D Büechstabe <c, q, x, y> und de Diagraph <eu> chömme numme in Främdwörter vor.

• Digraphe und Trigraphe, wo verwändet werre: aa, äe, ch, ee, (eu), ii, oe, oo, uu, sch
• Witeri Büechstabeverbindige: äi, ei, éi, ou, sp, st, ue

[ändere] Ussproch

Büechstabe	Lutwert	Bemerkig
Vokal
a	ʌ, a	ʌ - wie s churz a in ängl. "cut" a - wie hochdütschs a
aa	aː	langs a wie uff Hochdütsch
ä	ɛ	wie s churzë e uff Hochdütsch
äe	eː	wie langs alemannischs e in "Se"
e	ɛ, ə	ɛ - wie s ä ə - Schwa
ee	eː	wie s äe
eu	œ	offes, langs ö wie in mänke schwöbische Dialäkt
é	e, œ	wie im alemannische "See", aber churz œam Wortänd vor ch und g
ë	œ	wie s eu
i	ɪ, i	ɪ - offes, churzes i i - wie ie/ih uff Hochdütsch, aber churz
ii	iː	langs i wie uff Alemannisch
o	o	churzes, gschlosses o
oe	ɔː	langs, offes o (im Alemannische zum Deil ô gschrybe)
oo	oː	langs, gschlosses o wie uff Hochdütsch
u	u	churzes, gschlosses u wie z.B. uff Idaliänisch oder Spanisch
uu	uː	wie s lange u uff Hochdütsch
Diphthong
äi	a̯i	ähnlig wie ei uff Hochdütsch, aber mit e me gschlossene i
éi	e̯i	Diphthong uss é und gschlossem i
ou	ə̯ʊ	wie in "no" im britische Änglisch
ue	ʊ̯ə	wie de Diphthong ue in guet
Konsonante
c	s, k	vor e/i e stimmloses s, sunscht e k wie uff Dütsch
ch	ʃ, x	vor me e wie s sch, sunscht wie ch uff Alemannisch
f	v	wie s w uff Alemannisch
g	ʃ, ʒ, g	vor me e am Wortänd wie s sch, ansunschte wie s alemannisch g In mänke Främdwörter wie e stimmhafts sch
r	(ɑ)ʁ	wie s französisch r; vor Konsonante und am Wortänd [ɑʁ] (verglychbar mit de Entsprächig in de vyle badische, schwöbische und ostschwizerische Dialäkt)
q	k	wie s dütsch k
sp, st	ʃp, ʃt	wie s(ch)p/s(ch)t uff Alemannisch
v	f	wie s f uff Dütsch
x	z	stimmhafts s
y	j	wie s j uff Alemannisch
z	z	stimmhafts s (glych wie s x

Bemerchige

• Wo in de Tabälle nüt anders stoht, entspricht d Ussproch derre vom Dütsche.
• D Büechstabe c, eu, q, x, y chömme numme in Främdwörter vor.
• D Ussproch vo französische Lehnwörter cha abwyche.

[ändere] Gebruch

[ändere] Staat

Gsetztekscht ßin uff Französisch gschrybe. Uss em Parlamänt isch s Französisch aber meh und meh verschwunde und isch jetz gegenüber em Luxeburgische numme no sälte bevorzugt. Jede Politiker cha aber wähle, welli Sproch er bevorzugt. Im administrative luxeburgische Staat git's e "Glychgwicht", wo s Französisch eher gschrybe und s Luxeburgisch eher gschwätzt wird. Im Johr 1996 hät aber de erscht Präsidänt d Johresasproch uff Luxeburgisch ghalte.^[2]

[ändere] Schüel

Im zweijöhrige Vorschüelunderricht, vo z Luxeburg obligatorisch isch, schwätze d Lehrer so vyl wie möglig Luxeburgisch mit de Chinder. S Zyl isch, d Sprochkapazität vo-n-ne uszpräge, was vor allem bi de Chinder vo Usländer wichtig isch. In de erschte Klass wird agfange, Dütsch z underrichte, in de zweite chunnt Französisch dezüe. D Verchehrssproch isch normalerwis Dütsch, je noch Zämmesetzig vo de Klass abe au Französisch oder Luxeburgisch.

In de Sekundarschüel isch deno meistens Dütsch d Underrichtssproch (usgnoh Sprochunderricht). Spöter wird's im klassische Underricht Französisch, im technische aber Französisch.^[3]

[ändere] Alldag

Am Arbetsblatz schwätze 56 Prozänt vo de Luxemburger verschydeni Sproche, mit ihre Kollege 53% und mit ihre Chinder 17%. Im Alldag "überlappe" sich di einzelne Sproche: d Lüt wechsle je noch Situation zwüsche ne.

In de Stadt Luxeburg macht s Luxeburgisch 45 Prozänt vo de Sproche us, wo mer im Alldag verwändet; in de Umgebig vo de Stadt 54 und im Norde 68 Prozänt. Bi de Bure isch praktisch numme Luxeburgisch d Arbetssproch, bi de Lehrer zu 75 Prozänt. Nit-spezialisierti Lüt verwände im Brüef aber ehner Französisch.^[4]

[ändere] Präss

Zitige ßin normalerwis uff Dütsch; 's chönne aber au französischsprochigi Mäldige erschyne. D Wahl vo de Sproch hängt oft au vom Journalist, em Thema und em Zylpublikum ab - e Minderheit vo de Journaliste schribt sogar in mehrere Sproche; regionali Theme ßin eher uff Dütsch, während Artikel über d Wirtschaft oder d Kultur öfter uff Französisch gschrybe werre. Mänkmol wird über e Thema au am eine Dag uff Dütsch, am nächste uff Französisch gschrybe bzw. anderschtumme.

Im Fernseh wird sit 1991 uff Luxeburgisch gsändet. Sit 2001 git's au e französischi Version, wo glychzitig uff re andere Frequänz lauft.

S Radio isch s Medium, wo am meiste uff Luxeburgisch gsändet wird. S chönne aber au Progrämm uss em Usland, so vo Frankrych oder Dütschland, empfange werre.^[5]

[ändere] Grammatik

D Bildig vo Wörter basiert oft uff re systematische Veränderig vo de Phonetik vom dütsche oder französische Wort. Eso wird zum Bispyl s dütschë Suffix -heit immer zu -heet (die Schönheit > d'Schéinheet), d Ändig -ion uss em Französische wird zu -ioun (la direction > d'Directioun.

[ändere] Pronome

[ändere] Artikel

Nominativ/Akkusativ				Dativ
	männlig	wyblig	sächlig	männlig	wyblig	sächlig
bstimmt	de(n)	d'/déi, di	d'/dat	dem	der	dem
unbstimmt	e(n)	eng	e	engem	enger	engem
Plural	d'/déi			den

S n am Änd vo de Wörter den und en verschwindet vor re Paus oder, wenn s Wort, wo druff folgt, nit mit me Vokal oder me d, h, n, t, z afangt.

Wie's in vyle Alemannische Dialäkt mit em Artikel d' bassiert, verändert sich de wyblig, sächlig und Blural-Artikel, wenn e Adjektiv zwüsche-n-em und em Nome stoht: d' [wyblig] wird zu di oder déi, d' [sächlig] zu dat und d' [Blural] zu déi.

[ändere] Personalpronome

Bi de Personalpronome git's betonti und unbetonti. Di unbetonte ßin in de Tabälle jewyls in Chlammere gschrybe; wo's numme ei Form hät, git's kei unbetonti Form.

	Person	Nominativ	Akkusativ	Dativ
Singular	1.	ech	mech	mir (mer)
	2.	du (de)	dich	dir (der)
	3. m	hien (en)		him (em)
	3. f	si (se)		hir (er)
	3. s	hatt (et)		him (em)
Plural	4.	mir (mer)	äis/eis
	5.	dir (der)	iech
	6.	si (se)		hinnen (en)

Di zweiti Person Plural cha au als Höfligkeitsform brucht werre.

[ändere] Verbe

Person	regelmäßigi Konjugation		Usnahme
Inf.	wunnen	drénken	sinn	hunn
ech	wunnen	drénken	sinn	hunn
du	wunns	drénks	bass	hues
hien, si, hat	wunnt	drénkt	ass	huet
mir	wunnen	drénken	sinn	hunn
dir	wunnt	drénkt	sidd	hutt
si	wunnen	drénken	sinn	hunn

Au do entfallt e n am Wortänd, wenn s nächstë Wort nit mit me d, h, n, t, z oder me Vokal afangt bzw. am Wortänd stoht.

[ändere] Adjektiv

Wie im Alemannische und Dütsche werre d'Adjektiv numme dänn an s Nome abasst, wenn si attributiv brucht werre, d.h. vor em Nome stönn. D'Deklination folgt sällem Muster, woby d'Ändige nit devo abhänge, ob de Artikel devor bstimmt oder unbstimmt isch:

	Nominativ/ Akkusativ	Dativ
m	-e(n)	-e(n)
w	—	-er
s	-t	—
bl	—	-e(n)

[ändere] Bispyl

Französisch	Dütsch	Luxeburgisch	Ussproch (Standard)
la terre	d Erde	d'Äerd	ɛət
le ciel	de Himmel	den Himmel	ˈhɪməl
l'eau	s Wasser	d'Waasser	ˈvaːsɐ
le feu	s Für	d'Feier	ˈfaiɐ
l'homme	de Ma	de Mann	mɑn
la femme	d Frau	d'Fra	fʁaː
manger	ässe	iessen	ˈiəsən
boire	drinke	drénken	ˈdʁeŋkən
grand	groß	grouss	gʁəus
petit	chlei	kleng	klɛŋ
la nuit	d Nacht	d'Nuecht	nuəɕt
le jour	de Dag	den Dag	daːx

[ändere] Quälle

• Französischi Wikipedia

1. ↑ (fr) www.uoc.es
2. ↑ (fr) www.eu2005.lu#2
3. ↑ (fr)www.eu2005.lu#3
4. ↑ (fr) www.eu.2005.lu#4
5. ↑ (fr) www.eu2005.lu#5

[ändere] Netzgleicher

D Wikipedia uff Luxeburgerisch — e freii Enzyklopädy
S Wiktionary uff Luxeburgerisch — e freis Wörterbüech