Luxemburgische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Luxeburgisch (Lëtzebuergesch)
Verbreitig: Luxeburg, Frankrych, Dütschland, Belgie
Sprecher: ~300'000
Linguistischi
Klassifikation
:
Offizieller Status
Amtssprooch vo: Luxemburg Luxeburg
Sproochchürzel
ISO 639-1

lb

ISO 639-2

ltz

ISO 639-3

ltz

Schild uff Frànzeesch un Luxeburjerisch

Luxeburjerisch, lux. Lëtzebuergesch, ésch e moselfränkisch'r Dialekt un de Nàtionalsproch vum Grossherzogtum Luxeburi - newe Frànzeesch un (Hoch-)Ditsch de offiziell Sproch vum Ländel. Luxeburjerisch od'r eng v'rwàndti moselfränkischi Dialekte redd' m'r öi én de Nochber'sregione, b'sundersch ém Oschte vun de belgisch Provinz Luxembourg, én de Nordwescht-Moselle, Lothringe, Frànkrich, un ém Nordwescht-Saarlànd un de oweri ditschi Moselländ'r.

Klassifikation[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Sproch ghört zu de West-Germanische Sproche und isch eini vo de vyle Variante vom Moselfränkische. Säll ghört zämme mit em Ripuarisch und em Rhyfränkisch zu de Westmitteldütsche Dialekt. Im Oste wird d'Gränze zwüschem Luxeburgisch un de Triererische Mundarte entlang de Linie zwüsche op (Lux.) of (Triererisch) zoge; im Süde un Weste sin di romanische Sproche Lothringisch bzw. Wallonisch d'Nochbere.

Mer cha s Luxeburgisch nit eidütig als e eigeständigi Sproch klassifiziere; es gitt (abgseh vu-n-ere größere Zahl an französische Lähnwörter) kei klari Abgränzig zù de moselfränkische Dialäkt im benochberte Dütschland, dass mer vu-n-ere Abstandsproch chönnt schwätze. Viilmol wird sogar zwüsche Luxeburgisch un Hochdütsch e nöcheri Verwandtschaft gseh wie zwüsche Hochdütsch un de oberdütsche Dialäkt (Alemannisch un Bairisch).

Wiil linguisdisch gseh nit allewiil e Gränze zwüsche Sproch un Dialäkt cha zoge were, stützt sich d'Bezeichnig als Sproch meh uff soziolinguisdischi Froge. So isch s Luxeburgisch e wenig umstrittene Bstanddeil vu de Identitet vu de Iiwohner un hät au in de Eigeständigkeit vu Luxeburg als Staat e Rolle gspilt, im bolitische wie au im kulturälle Sinn. Dezüe chunnt, dass es e luxeburgischi Standardsproch gitt un sälli au meh un meh verwändet wird, sodass e Entwicklig zur Usbousproch chönnt aagnuu were. Nit zletscht det für de Status als eigeni Sproch au d'Erhebig zur Nationalsproch un zur dritte Amtssproch (1984) spräche. Trotz dass es e Amtssprooch vo Luxeburg isch, wird Luxeburgisch all no meh gschwätzt wie gschribe, während Französisch un Dütsch in Zitige un als (schriftligi) Schüelsproche vorherrsche; Gsetz were sit 1944 numme uff Französisch verfasst.

Di Europäischi Union definiert's als Minderheitesproch.

Wäge sällem Widerspruch zwüsche de linguisdische un de soziolinguisdische odder au bolitische Aspäkt wird s Luxeburgisch au als Kulturdialäkt bezeichnet, e Begriff, wu linguisdisch allerdings wenig bruucht wird.

Verbreitig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mer nimmt a, dass wältwit rund 300'000 Persone Luxeburgisch schwätze, dodevo 250'000 z Luxeburg sälber, wo's näbe Französisch und Dütsch d Amtssprooch devo isch. Üsserhalb vo Luxeburg wird's au in de Gmeinde vo Tintange bis uff Athem (Belgie) gschwätzt, z Arlon (wo aber zu me große Deil französiert worre isch) und in de Umgebig vo Beho. Z Frankrych isch's vo 1871 bis 1919 i me große Deil vom hüttige Département Moselle im Umchreis vo Diedehofe (frz. Thionville) e Regionalsprooch gsi. Au z Dütschland wird's gschwätzt, nämlig in de Landchreis Bitburg und Daun, genauso i me Deil vom Moseldal.

Durch Uswanderige am Änd vom 19. und am Afang vom 20. Johrhundert wird Luxeburgisch au z Nordamerika gschwätzt, vor allem im Norde vo de USA und z Kanada.

D Fassade in de Luxeburger Altstadt

Wenn d Sprooch au in de Länder, wo an Luxeburg agränze, zruckgange isch, isch se während de beide Wältchrieg e Deil vo de Luxeburgischi Identität gsi; d Bevölcherig hät sällemols trotz em Druck vo de Nazis Dütsch nit als ihri Müetersprooch akzeptiert. Vo dört chunnt d Nationaldevise Mir welle bleiwen wat mer sinn (mr wän blybe was mr sin), wo in de Frontgiebel vom luxeburgische Gmeindehus ygraviert isch. Mr findet sälle Satz au a-n-re Fassade in de Altstadt vo de Stadt Luxeburg (lüeg Bild), woby si dört e bitz vo säller uff em Gmeindehus abwycht: Mir wölle bleiwe wat mir sin.

Uff de Wikisite uff Luxeburjerisch steht: "Dofir, fir et als eege Sprooch ze gesinn, schwätzt ënnert anerem, datt een, deen Héidäitsch als Mammesprooch huet, Méi huet, fir Lëtzebuergesch ze verstoen." - àlso ass f'r de Eijeständigkeit "unt'r àndri Sache spricht, ass ebb'r, wo Hochditsch àls Mued'rsproch redd, Miejh het," 's ze vrstehn. Un öi, ass 's én "viil meh Situatione gebrücht wurd, wie's bi'me Dialekt de Fall war." (-'s langt, de Gebrüch vum Schwiz'rditsch ànzelöje, fer um ze sehn, dass diss nix mit de Fröj "Dialekt" od'r "Sprooch" ze duen het!) Drgege wurd grachnet, ass's zue de "Dialekte, wo àn's Luxeburjerisch àngrenze, keng däitlech Sproochgrenz gëtt". Diss sin àww'r àlls ken Kriterie f'r de Untrscheidung vun e Sprooch un e Dialekt. Wichtij'r ésch, wie sich de Sprooch àls e offiziell Sprooch mit Regle un e Norméerung jetz zue de „Hochsproch“, `m Standardditsch, entwickle wurd.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S erscht schriftlig Zügnis chunnt uss em Johr 963, wo Luxeburg "Lutzelburg" ghieße hät. Je noch sozialer oder geografischer Herchunft schwätzt z Luxeburg jeder sy Dialäkt, e bitz "ghobeneri" Sproche sin Französisch und Dütsch. Säll chunnt doher, dass es z Luxeburg im 12. Johrhundert e französischs und e wallonischs Quartier ge hät. Sit 1443, wo d Burgunder Luxeburg chauft hän, isch Französisch Amtssproch gsi. Durch de Wiener Kongräss (1815) isch Luxeburg unabhängig worre; 1839 hät mer's zweideilt.[1]

Alphabet ùn Usssprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Luxeburgisch wird mit em latynische Alphabet gschrybe. Näbem Grundalphabet sin d Sunderzeiche <ä, é, ë> i Verwändig. D Büechstabe <c, q, x, y> und de Diagraph <eu> chömme numme in Främdwörter vor.

  • Digraphe und Trigraphe, wo verwändet werre: aa, äe, ch, ee, (eu), ii, oe, oo, uu, sch
  • Witeri Büechstabeverbindige: äi, ei, éi, ou, sp, st, ue

Entstehig vù de Rächtschribig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als Ergääbnìs vù-n-ere Reihe vù Versüech hät e ministeriälli Verordnig e eiheitligi Schribig iigfiehrt. D'Reegle sìn 1999 durch e grooßhèrzoogligs Reglemänt verändert worre, bìs hǜtt underrichte di lùxeburgische Schüele si abber all nò nìt. Wäge dem sìn näbe de offiziälle au pèrsöönligi Schribbwise ìn Verwändig. Sitt 2006 gìt's e Rächtschribbbrogramm mìt em Namme Spellchecker, wùù under ere fräie Lizänz stoht ùn mìt gängige Open-Source-Brogrämm funktioniert (u. a. OpenOffice, Mozilla Thunderbird).

Ussproch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Büechstabe Lutwert Bemerkig
Vokal
a ʌ, a ʌ - wie s churz a in ängl. "cut"
a - wie hochdütschs a
aa langs a wie uff Hochdütsch
ä ɛ wie s churzë e uff Hochdütsch
äe wie langs alemannischs e in "See"
e ɛ, ə ɛ - wie s ä
ə - Schwa (unbedoont)
ee wie s äe
eu œ offes, langs ö wie in mänke schwöbische Dialäkt
é e, œ wie im alemannische "See", aber churz
œam Wortänd vor ch und g
ë ə wie s eu
i ɪ, i ɪ - offes, churzes i
i - wie ie/ih uff Hochdütsch, aber churz
ii langs i wie uff Alemannisch
o o churzes, gschlosses o
oe ɔː langs, offes o (im Alemannische zum Deil ô gschrybe)
oo langs, gschlosses o wie uff Hochdütsch
u u churzes, gschlosses u wie z. B. uff Idaliänisch oder Spanisch
uu wie s lange u uff Hochdütsch
Diphthong
äi ɛ̯i offes e + gschlosses i
au a̯u wie uff Alemannisch un Hochdütsch
ei/ai a̯i wie uff Alemannisch un Hochdütsch
éi e̯i Diphthong uss é und gschlossem i
ou ə̯ʊ wie in "no" im britische Änglisch
ue ʊ̯ə wie de Diphthong ue in guet
Konsonante
c s, k vor e/i e stimmloses s, sunscht e k wie uff Dütsch
ch ɕ, x noch me e zwüsche sch un hochdütschem ich-Lutt, sunscht wie ch uff Alemannisch
f v wie s w uff Alemannisch
g ɕ, ʒ, g noch me e am Wortänd zwüsche sch un hochdütschem ich-Lutt, ansunschte wie s alemannisch g
In mänke Främdwörter wie e stimmhafts sch
r (ɑ)ʁ wie s französisch r; vor Konsonante und am Wortänd [ɑʁ] (verglychbar mit de Entsprächig in de vyle badische, schwöbische und ostschwizerische Dialäkt)
q k wie s dütsch k
sp, st ʃp, ʃt wie s(ch)p/s(ch)t uff Alemannisch
v f wie s f uff Dütsch
x z stimmhafts s
y j wie s j uff Alemannisch
z z stimmhafts s (glych wie s x
Bemerchige
  • Wo in de Tabälle nüt anders stoht, entspricht d Ussproch derre vom Dütsche.
  • D Büechstabe c, eu, q, x, y chömme numme in Främdwörter vor.
  • D Ussproch vo französische Lehnwörter cha abwyche.

Gebruch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Staat[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gsetztekscht sin uff Französisch gschrybe. Uss em Parlamänt isch s Französisch aber meh und meh verschwunde und isch jetz gegenüber em Luxeburgische numme no sälte bevorzugt. Jede Politiker cha aber wähle, welli Sproch er bevorzugt. Im administrative luxeburgische Staat git's e "Glychgwicht", wo s Französisch eher gschrybe und s Luxeburgisch eher gschwätzt wird. Im Johr 1996 hät aber de erscht Präsidänt d Johresasproch uff Luxeburgisch ghalte.[2]

Schüel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im zweijöhrige Vorschüelunderricht, vo z Luxeburg obligatorisch isch, schwätze d Lehrer so vyl wie möglig Luxeburgisch mit de Chinder. S Zyl isch, d Sprochkapazität vo-n-ne uszpräge, was vor allem bi de Chinder vo Usländer wichtig isch. In de erschte Klass wird agfange, Dütsch z underrichte, in de zweite chunnt Französisch dezüe. D Verchehrssproch isch normalerwis Dütsch, je noch Zämmesetzig vo de Klass abe au Französisch oder Luxeburgisch.

In de Sekundarschüel isch deno meistens Dütsch d Underrichtssproch (usgnoh Sprochunderricht). Spöter wird's im klassische Underricht Französisch, im technische aber Französisch.[3]

Alldag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am Arbetsblatz schwätze 56 Prozänt vo de Luxemburger verschydeni Sproche, mit ihre Kollege 53% und mit ihre Chinder 17%. Im Alldag "überlappe" sich di einzelne Sproche: d Lüt wechsle je noch Situation zwüsche ne.

In de Stadt Luxeburg macht s Luxeburgisch 45 Prozänt vo de Sproche us, wo mer im Alldag verwändet; in de Umgebig vo de Stadt 54 und im Norde 68 Prozänt. Bi de Bure isch praktisch numme Luxeburgisch d Arbetssproch, bi de Lehrer zu 75 Prozänt. Nit-spezialisierti Lüt verwände im Brüef aber ehner Französisch.[4]

Präss[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zitige sin normalerwis uff Dütsch; 's chönne aber au französischsprochigi Mäldige erschyne. D Wahl vo de Sproch hängt oft au vom Journalist, em Thema und em Zylpublikum ab - e Minderheit vo de Journaliste schribt sogar in mehrere Sproche; regionali Theme sin eher uff Dütsch, während Artikel über d Wirtschaft oder d Kultur öfter uff Französisch gschrybe werre. Mänkmol wird über e Thema au am eine Dag uff Dütsch, am nächste uff Französisch gschrybe bzw. anderschtumme.

Im Fernseh wird sit 1991 uff Luxeburgisch gsändet. Sit 2001 git's au e französischi Version, wo glychzitig uff re andere Frequänz lauft.

S Radio isch s Medium, wo am meiste uff Luxeburgisch gsändet wird. S chönne aber au Progrämm uss em Usland, so vo Frankrych oder Dütschland, empfange werre.[5]

Lùxeburgisch am Ussstèrbe?[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ìm Johr 2009 hät d'Unesco s Lùxeburgisch ìn ihr Wältatlas vù de gfèhrdete Sprooche ùfgnùù. Sinni Lebändigkeit wird als ùùsicher iigstùùft, genau wie die vùm Alemannisch odder em Bairisch. Die Usssaag isch z Lùxeburg ùmstrìtte, soo verdrättet de Soziolog Fernand Fehlen vù de Universiteet Lùxeburg d'Meinig, dass sich s Lùxeburgisch sogar güet deet entwìckle.[6] D'Iistùfig als ùùsicher chönnt au mìt de Bedüttig vù de Bräss z düe haa: dass d'Verwändig vù-n-ere Sprooch ìn de Bräss fǜr d'Unesco e wichtige Faktor daarstellt ùn s Lùxeburgisch ìn de Zittige gegenǜbber Düttsch odder Französisch wenig verdrätte-n-isch, zieht d'Situation vùm Lùxeburgische abe.

Au s Lùxeburgisch Linguistik- ùn Kulturlabor (Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises) zeichnet e anders Bild vùm Lùxeburgisch: vergliche mìt de 70er- ùn 80er-Johr hätt Lùxeburgisch an Bedüttig gwùnne ùn deet vù all meh Lütt gschwätzt ùn gschrìbe wèrre. Au ìn neue Beriich wie de elektronische Bost ùn em Internet findet's hüffiger Verwändig. Zùdem säi d'Landessprooch, wie de Fernand Fehlen z bedänke gìt, no ìn de Entwìcklig ùn ihr Blatz ìn de kulturälle ùn soziokulturälle Landschaft vù Lùxeburg chönnt sich erhalte.

Grammatik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Bildig vo Wörter basiert oft uff re systematische Veränderig vo de Phonetik vom dütsche oder französische Wort. Eso wird zum Bispyl s dütschë Suffix -heit immer zu -heet (die Schönheit > d'Schéinheet), d Ändig -ion uss em Französische wird zu -ioun (la direction > d'Directioun.

Pronome[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Artikel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nominativ/Akkusativ Dativ
  männlig wyblig sächlig männlig wyblig sächlig
bstimmt de(n) d'/déi, di d'/dat dem der dem
unbstimmt e(n) eng e engem enger engem
Plural
d'/déi
den

S n am Änd vo de Wörter den und en verschwindet vor re Paus oder, wenn s Wort, wo druff folgt, nit mit me Vokal oder me d, h, n, t, z afangt.

Wie's in vyle Alemannische Dialäkt mit em Artikel d' bassiert, verändert sich de wyblig, sächlig und Blural-Artikel, wenn e Adjektiv zwüsche-n-em und em Nome stoht: d' [wyblig] wird zu di oder déi, d' [sächlig] zu dat und d' [Blural] zu déi.

Personalpronome[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi de Personalpronome git's betonti und unbetonti. Di unbetonte sin in de Tabälle jewyls in Chlammere gschrybe; wo's numme ei Form hät, git's kei unbetonti Form.

  Person Nominativ Akkusativ Dativ
Singular 1. ech mech mir (mer)
2. du (de) dich dir (der)
3. m
hien (en)
him (em)
3. f
si (se)
hir (er)
3. s
hatt (et)
him (em)
Plural 4. mir (mer)
äis/eis
5. dir (der)
iech
6.
si (se)
hinnen (en)

Di zweiti Person Plural cha au als Höfligkeitsform brucht werre.

Verbe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Person regelmäßigi
Konjugation
Usnahme
Inf. wunnen drénken sinn hunn
ech wunnen drénken sinn hunn
du wunns drénks bass hues
hien, si, hat wunnt drénkt ass huet
mir wunnen drénken sinn hunn
dir wunnt drénkt sidd hutt
si wunnen drénken sinn hunn

Au do entfallt e n am Wortänd, wenn s nächstë Wort nit mit me d, h, n, t, z oder me Vokal afangt bzw. am Wortänd stoht.

Adjektiv[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie im Alemannische und Dütsche werre d'Adjektiv numme dänn an s Nome abasst, wenn si attributiv brucht werre, d.h. vor em Nome stönn. D'Deklination folgt sällem Muster, woby d'Ändige nit devo abhänge, ob de Artikel devor bstimmt oder unbstimmt isch:

  Nominativ/
Akkusativ
Dativ
m -e(n) -e(n)
w -er
s -t
bl -e(n)

Bispyl[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Französisch Dütsch Luxeburgisch Ussproch
(Standard)
la terre d Erde d'Äerd ɛət
le ciel de Himmel den Himmel ˈhɪməl
l'eau s Wasser d'Waasser ˈvaːsɐ
le feu s Für d'Feier ˈfaiɐ
l'homme de Ma de Mann mɑn
la femme d Frau d'Fra fʁaː
manger ässe iessen ˈiəsən
boire drinke drénken ˈdʁeŋkən
grand groß grouss gʁəus
petit chlei kleng klɛŋ
la nuit d Nacht d'Nuecht nuəɕt
le jour de Dag den Dag daːx

Quälle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. (fr) www.uoc.es
  2. (fr) www.eu2005.lu#2
  3. (fr)www.eu2005.lu#3
  4. (fr) www.eu.2005.lu#4
  5. (fr) www.eu2005.lu#5
  6. Fehlen, Fernand, 2009. BaleineBis : Une enquête sur un marché linguistique multilingue en profonde mutation - Luxemburgs Sprachenmarkt im Wandel. RED N° 12, SESOPI Centre Intercommunautaire.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Luxeburgerisch – Sammlig vo witere Multimediadateie

Wikipedia-logo-v2.svg D Wikipedia uff Luxeburgerisch
Wiktionary-logo-de.png S Wiktionary uff Luxeburgerisch — e freis Wörterbüech
Wikiquote-logo.svg Wikiquote uff Luxeburgerisch — Zitate