Stimmloser uvularer Frikativ

Stimmloser uvularer Frikativ
IPA-Nummere	142
IPA-Zeiche	χ
IPA-Bildli
Teuthonista	x?
X-SAMPA	X
Kirshenbaum	X
Hörbiispiil?/i

De stimmlosi uvulari Frikativ isch e Luut wo in verschideni Sprooche vorchunnt. Im Alemannische isch de Luut in freier Variation mit [x] in Wörter wie „Chind“ oder „Chuchichäschtli“. Je nooch Dialekt un Person bruucht mer also eine vo de beide Luut, oder öbis derzwüsche. Au im Hochdütsche sin die zwoo Luut in freier Variation. Im internationale phonetische Alphabet wird er als [χ] dargstellt.

In vilene Hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, gits de Luut churz (Lenis) un lang (Fortis). Im Wort „Chuchi“ chömme beidi vor: [ˈχuχːi].

Artikulation

• Es isch e Frikativ; es wird e Engi im Mund bildet, wo de Luftstrom duredruggt wird.
• De Artikulationsort isch uvular; dr hinteri Zungerugge bildet mitem Gaumezäpfli e Engi.
• D Phonation isch stimmlos; d Stimmbänder vibriere bi dr Artikulation nit.
• Es isch e orale Konsonant; d Luft entwycht durch de Mund.

Verbreitig

Sprooch		Wort	IPA-Transkription	Bedütig	Bemerkig
Hochalemannisch	Lenis	Chrut	[χrut]
	Fortis	lache	[lɑχːə]]		isch je nooch Sprecher au [x].
Dütsch		Dach	[daχ]	'Dach'	isch je nooch Sprecher au [x]; nooch Vordervokal, Konsonante un in dr -chen-Silbe isch s <ch> de Luut [ç].
Abchasisch		хпа	/χpa/	'drei'	Chunt grundet, entspannt un palatalisiert vor.
Afrikaans		goed	[χuˑt]	'guet'	In mangi Dialäkt
Aleutisch	Atka Dialäkt	hatix̂	[hɑtiχ]	'10'
Armenisch		խնդրեմ	[χndɾɛm]	'bitte'
Awarisch		орх	[orχ]	'lupfe'
Chilcotin			[ʔælaχ]	'Ich ha es gmacht'
Niiderländisch	nördlichi Dialäkt	Scheveningen	[ˈsχeːvəniŋən]	'Scheveningen'
Eyak		da.x̣	[daːχ]	'un'
Französisch		trois	[tχa]	'drei'	als Allophon vo /ʁ/.
Haida		ḵ'aláax̂an	[qʼʌlɑ́χʌn]	'Zaun'
Hebräisch		אוכל	[oχel]	'ässe'
Kabardinisch		нэхъ	[nɑχ]	'mee'	Chunt grundet un entspannt vor.
Kabylisch		axxam	[aχχam]	'Huus'
Klallam		sx̣aʔqʷaʔ	[sχaʔqʷaʔ]	'Wirbelsäule vumene Lachs'
Lakota		ȟóta	[ˈxota]	'grau'
Lesgiscg		хат	[χatʰ]	'Brot'	Chunt grundet un entspannt vor.
Ongota		[χibiɾi]		'Fledermuus'
Nez Perce		[ˈχǝχɑˑt͡s]		'Grizzlybär'
Portugiesisch	brasilianischs Portugiesisch	carro	[kaχu]	'Auto'
Salish		WEXES	[wəχəs]	'chlyni Frösch'	Chunt grundet un entspannt vor.
Seri		xeecoj	[χɛːkox]	'Wolf'	Chunt grundet un entspannt vor.
Tlingit		tlaxh	[tɬʰɐχ]	'sehr'	S Tlingit het vier verschidni Artikulationsarte vo dem Luut.
Ubychisch		[asfəpχa]		'ich muess es ässe'	S Ubychisch het 10 verschidni Artikulationsarte vo dem Luut.
Uigurisch		یاخشی	[jɑχʃi]	'guet'
Jiddisch		בוך	[bʊχ]	'Buech'

Konsonante	Lueg au: IPA, Vokale
Bilabial Labiodental Dental Alveolar Postalv. Retroflex Palatal Velar Uvular Pharyngal Epiglottal Glottal Nasal m ɱ n̪ n ɳ ɲ ŋ ɴ Plosive p b t̪ d̪ t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ ʡ ʔ  Schnalzluut  ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ Affrikat p̪f b̪v ts dz tʃ dʒ kx qχ  Implo­siv  ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ Frikativ ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ  Ejektiv  pʼ tʼ kʼ qʼ sʼ    Approximante    ʋ ɹ ɻ j ɰ andri Laterale  ɺ ɫ Vibrante ʙ r ʀ lab. Approximante ʍ w ɥ Flap/Tap ѵ ɾ ɽ co-artikulierti Frikativ  ɕ ʑ ɧ lat. Frikativ ɬ ɮ lat. Approximante l ɭ ʎ ʟ
Bi de Spalte wo grau sin, goot mer devo uss, dass si nit artikuliert werde chönne; wysi Spalte hen kei offiziels IPA-Zeiche un/oder sin uss keinere Sprooch bekannt.