Orthal

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Elsassisch

Da Wikipedia-Àrtìkel ìsch gschrìwa ìn Orthal.


Orthal ìsch a nèia Methoda fer güet Elsassisch schriwa.
's ìsch s Ergebnis vu-n-era Gmeinsàmàrwet wo vìl Dialektkenner mìtgmàcht han, unter dr Leitung vum Profasser Edgar Zeidler. Sa han nohdankt, wia ma àm beschta d verschìdena elsassischa Mundàrta kännt schriwa.


Zil vu Orthal[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dialektfàmìlia ìm Elsàss

D Hàuiptidee vu Orthal ìsch àss dia Schribempfehlunga fer àlla Elsasser eifàch zum Versteh sotta sìì. Àlla verschìdena Dialekta, vu Norda bis Süda vum Elsàss, känna dia Methoda benutza, obwohl àss sa nìt gliich üssgsprocha wara.
D Referanz vum Elsassischa ìsch s Hochditscha ; àlso s gschrìwena Elsassischa müeß, wenn meeglig, ìm Ditscha gliicha. So ìsch's eifàcher zum Lasa, un kààt ìn da zweischprochiga (Frànzeesch / Ditsch) Klàssa unterrìchta wara. Dia Methoda hàt zìmlig Erfolg, zum Beispil ìn da régionàla elsassischa Blättla (Zittung "L'ALSACE", "Haut-Rhin Magazine") oder uff zweisprochiga Schìlder wia ìm Elsassischa Ecomusée oder àm Nèiweiher-Stàuidàmm. S OLCA, s elsassischa Sprochàmt, hàt sa aui ààgnumma.

Uffbàuiung vu dr Methoda[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ànna 2003 hàt's a erschta Version gaa, wo "Graphal"[1] gheißa hàt. Zwìscha 2003 un 2008 ìsch d Methoda noch verbessert worra, un heißt jetzt "Orthal". Ìn dara Zitt sìn ìm gànza Elsàss ungfahr 400 "dictées" gmàcht worra fer ze sah, wàs geht un wàs nìt funktioniart. Vìl Litt han do dràà mìtgmàcht: dr Profasser Edgar Zeidler, s Verein AGATE (dàs heißt Académie pour une graphie alsacienne transfrontalière), sina Schialer, sina Studanta un àlli Dialektkenner wo zitter mehreri Johra àn dr Volkshochschüel z'Milhüsa sini elsassischi Schribwarikstàtt bsüecha.

Dr Edgar Zeidler un d Danielle Crévenat-Werner, beidi Sprochwìssaschàftler un Mundàrtforscher, han a Büech gschrìwa: "Orthographe alsacienne – Bien écrire l'alsacien de Wissembourg à Ferrette" (elsassischa Orthographie – Güet Elsassisch schriwa vu Weißabürri bis Pfìrt).[2]

Ànna 2016 ìsch a verbesserta Fàssung vu Orthal üssakumma.[3]

Prinzip[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ìn dara Methoda gìbt's a Zeicha fer jeder Lütt, oder mankmol zwei zur Üsswàhl.

Beispil vun'ma a Fàll mìt zwei Meegligkeita: dräi oder drèi, güet oder güat

Ma sott ìmmer schriwa wia ma d Sproch üsssprìcht un heert. Obwohl àss ma s Hochditscha garn àls Referanz nìmmt, sìn dia àlla Meegligkeita rìchtig:

klein oder glein
trürig oder drürig
Knopf oder Chnopf

Wenn zwei Wärter gliich üssgprocha wara und doch àndra Beditunga han, noh sott ma wìrklig s Hochditscha àls Referanz namma.

Zum Beispil:
 kehra - gheera (Hochditscha: kehren - gehören)
 kenna - känna (Hochditscha: kennen - können)
 Hàg   - Hàck  (Hochditscha: Hag    - Hacke)
 retta - redda (Hochditscha: retten - reden)

A Büechstàb ohna Akzant wìrd üssgsprocha wia uff Hochditsch.

Zum Beispil: Markt, ditsch, renna, Ohr, rutscha

Nàtiirlig ìwernìmmt Orthal d Büechstàwa mìt Umlàut vum Hochditscha

Zum Beispil: Vöjjel, Hüss, Äpfel

un àui die Diphtonga.

Zum Beispil: Sundgäu, beleuchte, Kaiser, Heimet, Frau

Fer d Fall, wo's ìm Hochditscha nìt gìtt, kombiniart Orthal logischerwiis ditschi Büechstàwa.

Zum Beispil: liab, güet (oder güat), blöi, Bàuim, fräi (oder frèi)

Wenn's nìt ànderscht geht, halfa àls àui frànzeescha Zeicha üss.

Zum Beispil fer dr Diphtong è+i: frèi, drèi, nèi
un fer é+i: fréi, dréi


Orthal benutzt bsundra Akzanta. A Büechstàb mìt'm a Akzant wìrd ànderscht üssgsprocha àls uff Hochditsch, uff'ra elsassischa Àrt.

  • mìtem sehr offena i, wo nooch àn é steht. (IPA: [e])
Zum Beispil: Kìnd, dìck, Frìnd, hìtta
  • mìtem dunkla a, wo sìch fàscht wia ìm Frànzeescha en àheert.
Zum Beispil: làng, tànza, Mànn
  • mìtem offena u, wo sìch fàscht wia s Frànzeescha on àheert.
Zum Beispil: Lùscht, Wùnder, dùmm, nùi (Hochditscha: neu)


S Hochditscha ìsch àui d Referanz fer d Konsonant àschriiwa. Wenn s Elsassischa wia s Hochditscha üssgsprocha wìrd, wìrd's gliich gschrìwa. Wenn's ànderscht üssgsprocha wìrd, müeß s Gschrìwena dr Unterschìd màcha.

Zum Beispil: Sport (IPA: [ʃp]), Stüehl (IPA: [ʃt]) àwer: bescht, erscht

ss un ß làuifa wia uff Hochditsch zitter dr Rachtschriiwungreform: "ss" noh'ma kurza Vokàl, "ß" noh'ma lànga Vokàl.

Zum Beispil: Wàsser, Stroß


Normàlawiis sott ma d Wärter schriiwa wia me sa heert...

Àlso: Bàim, Pàis, Frài, Làich ìn Milhüsa
oder: Boim, Pois, Froi, Loich ìn Colmer

...doch d Erfàhrung vu 5 Johr Unterrìcht zeigt, àsses besser ìsch, wenn ma d Referanz ìm Hochditscha seht, drum dr Kompromiss fer Milhüsa un Colmer:

Bàuim, Pàuis, Fràui, Làuich (Hochditscha: Baum, Pause, Frau, Lauch)

A Rot fer Orthal z'erkenna[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Àlla Schrìftàrta han ìhra Bsunderheita. Orthal ìsch zìmlig witt har vu dr Dieth-Schrìftàrt, d Hàuiptregel vu Orthal hanka àn dr Verwàndschàft mìt em Hochditscha.

  • Dr „ì“ ìsch a „e“ (IPA:[e]) wo verwanda wìrd àm Plàtz vu'ma „i“ ìm Wort uff Hochditsch.
  • D Lütt „a“ un „à“, un Diphtong „aui“, sìn ànderscht às ìn da tràditionnella Schrìftàrta.
Vergliich vu Orthal mìt àndra Schrìftàrta
Lütt (uff Orthal) IPA Orthal Nathan Katz Auguste Lustig André Nisslé Dieth Hochditsch
à ɑ Wàsser Wasser Wasser Wàsser Wasser Wasser
a a Gald Gàld Gàld Gald Gäld Geld
à /a ɑ / ɐ màcha, sàga mache, sage mache, sage màcha, sàga mache, saage machen, sagen
ì e ìn, Frìnd in, Frind in, Frind en, Frend ìn, Frìnd in, Freund
e, ä ɛ fremd, Ärmel fremd, fremd främd, Ärmel Èèrmel fremd, Ärmel
ia
(ìm Owerelsàss)
ɪ̯ɐ oder ɪ̯ə Liad Lied Lied Liad Lied Lied
àui ɑɪ̯ kàuifa käufe kfe kàuifa kaife kaufen
lànger ì nìder, sìht , sieht neder, seht nììder, sììt nieder, sieht
sp / st
àm Ààfàng vum Wort
ʃt / ʃt spot, steh spot, steh schpot, schteh spoot, stee spät, stehen
schp / scht
ìn dr Mìttla vum Wort
ʃt / ʃt luschtig, Waschpa luschtig luschtig, Waschpa luschtig, Wäschpe lustig, Wespe

Wia d bsundra Kàràkter uffem Komputer typa[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mìt'ma Edit-Warkzig gìt's meischens a Meegligkeit fer d bsundra Kàràkter vu Orthal iz'fiahra.

A pààr Beispìler:


Un sunscht, wenn me's a betsi gweehnt ìsch, typt ma eifàch d <Alt> Tàschta un ìn dr gliicha Zitt dr ASCII Code vum Kàràkter uff da Nummer-Tàschta.

ì <Alt> 0236
À <Alt> 0192
Ì <Alt> 0204
ß <Alt> 0223

Lüeg àui[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Referanz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Charte de la graphie harmonisée des parlers alsaciens (fr)
  2. S Büech (fr)
  3. Le système ORTHAL 2016 (fr)

Externa Links[ändere | Quälltäxt bearbeite]