Christian Schmutz

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Dialäkt: Züritüütsch
De Christian Schmutz (2014).

De Christian Schmutz (* 19. Februaar 1970 z Taafersch) isch en Schwyyzer Schurnalischt, Schriftsteler, Tialäktoloog und Kultuurtëëter.

Läbe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Schmutz isch im fryburgische Seisebizirk uufgwachse und hät a der Uniwërsitëët Fryburg Gërmanischtik und Komunikazioonswüsseschaft gstudiert. Abgschlosse hät er 1995 mit em Lizänziaat. Hütt wont er i de Stadt Fryburg.

Pruefflich isch er syt em Jaar 2000 Täilzyyt-Redakter bi de «Fryburger Naachrichte» und syt 2006 – zäme mit em Markus Gasser – Täilzyyt-Mundaartredakter bim Radio SRF. Sie sind verantwortlich für d Sändig «Schnabelweid».

Schaffe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Schmutz schryybt näbed schurnalischtische Täggscht au Büecher und Slam Poetry. Äine vo syyne Romään und zwee vo syyne Spoken-Word-Täggscht sind dezue anen uf Toonträäger usechoo.

Drüberusen isch er der Iniziaator vom Gaschtro- und Kultuurprojäkt Wier Seisler, wo 2011 de Taaferscher Gaschthoof St. Martin übernaa hät. Syt 2012 isch er de Presidänt vo dëm sym Kultuurbiräich.

Tialäktoloogischs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Schmutz isch hütt dëë Spezialischt für s Seislertüütsch, de hööchschtalemanisch Tialäkt, wo im ganze Seisebizirk, z Gurmus im Seebizirk und zum Täil i de Stadt Fryburg gredt wird. Zäme mit em Walter Haas hät er s über 700syytig Seislertüütsch Wöörterbuech uusgschaffet – s Konzäpt isch vom Haas gsyy, und de Schmutz häts dänn realisiert. S Seislertüütsch Wöörterbuech isch s wüsseschaftlichscht vo alne schwyyzertüütsche Regionaalwöörterbüecher und hät daademit en nöie Standard gsetzt. Näbed de Dissertazioon vom Walter Henzen vo 1927 isch es s wichtigscht Wëërch zu dëre Mundart. Syts im Jaar 2000 s eerscht Maal usechoo isch, häts scho zwoo Nöiuuflaage ggëë.

Syt 2010 schryybt de Schmutz all Monet für s Seisler-Museeum z Taafersch öppis über e seislertüütsches Woort, wo dänn uf de Homepage vom Museeum as «Wort des Monats» publiziert wird. Vo 2012 bis 2015 hät er au i de Fryburger Naachrichte über spraachlichi Theeme plogget. Und für d Promoting-Syyte fribourg.ch hät er en witzige Seislertüütsch-Crashkurs fabriziert.

Literaarischs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Schmutz hät zwee hischtoorischi Romään gschribe, nämli «Als die Nachtvögel kreisten» (2007 – scho i dritter Uuflaag dusse) und «Bachab. Falli Hölli verschwindet» (2012). S Materiaal für e wyyters Buech, «Spiegelbilder. Lebensgeschichten aus Freiburg» (2014), hät er zäme mit em Daniel Fasel nach de Metoode vo der Oral History zämeträit. I syneren eerschte Verzelig, D Seisler hiis böös (2017), schrybt er über d Tüütschfryburger im Seise-Bizirk, wo sich alewyyl müend weere – gäge di refermierte Bëërner und gäge di wältsche Fryburger.[1]

Dezue anen isch er Ko-Autoor vo vier Theaaterstuck (zäme mit em Mark Kessler), und au Kaländergschichte, Ggabaré- und Liedertäggscht hät er verfasst.

Slam Poetry[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Aktyyv debyy isch de Schmutz wyyters i de Slam-Poetry-Szeene. Wil syyni Täggscht uf Seislertüütsch sind, säit er vo sich sälber, er sei en Slämsler (zämezogen us Släm-Seisler). Syt 2009 schryybt und prësentiert er all Jaar äis bis zwäi söttigi Spoken-Word-Projäkt. En ganzen Aabig gfüllt hät «Senslerdeutsch soundet richtig» (2010), und e bsunderi Stoossrichtig händ dänn wider «Sprachspielereien am Röstigraben» (2014) und «Mundart für Welsche» (2015) ghaa.

Publikazioone[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tialäktoloogischs

  • (zäme mit em Walter Haas:) Senslerdeutsches Wörterbuch. Mundartwörterbuch des Sensebezirks im Kanton Freiburg mit Einschluss der Stadt Freiburg und der Pfarrei Gurmels. Paulus, Fryburg (Schwyyz) 2000, 2. Uuflaag 2004, 3. Uuflaag 2013.
  • Wort des Monats, uf: senslermuseum.ch.
  • Seislertütsch – ein Chrashkurs, uf: fribourg.ch vom 29. Septämber 2014.
  • Seislerblog i de «Freiburger Nachrichten» 2012–2015; abwächsligswyys mit de Hildegard Emmenegger.

Romään und Verzelige

  • Als die Nachtvögel kreisten. Paulus, Fryburg 2007 (und wyyteri zwoo Uuflaage); Höörbuech 2009.
  • Bachab. Falli Hölli verschwindet. Paulus, Fryburg 2012.

Verzelige

  • D Seisler hiis böös. Zytglogge, Basel 2017 (mit CD).

Oral History

  • (zäme mit em Daniel Fasel:) Spiegelbilder. Lebensgeschichten aus Freiburg. Paulus, Fryburg 2014.

Theaaterstuck

  • (zäme mit em Mark Kessler): D Hintercher-Banda. Eerschtuuffüerig 2009.
  • (zäme mit em Mark Kessler): Falli Hölli. Eerschtuuffüerig 2013.
  • (zäme mit em Mark Kessler): D Seisler. Wysoo sy si so wy si sy. Eerschtuuffüerig 2015.
  • (zäme mit em Mark Kessler): Hörti Zytte. Eerschtuuffüerig 2017.

Spoken-Word-Projäkt

  • Mundartnacht Solothurn (Soleduurn 2009)
  • Mundart. Aus 5 Jahren gägäWärt (2009, uf Toonträäger)
  • Senslerdeutsch soundet richtig (Taafersch 2010)
  • Zeitträume – 5 Sinne (Heteriet 2011)
  • Sichlete Bundesplatz (Bäärn 2011)
  • Plagiäri-Seisler (Gyyswyl 2012)
  • Aber hütt. Eine Hommage an Ernst Eggimann (2012, uf Toonträäger)
  • Sensler Sprachspielereien auf Juristisch (Fryburg 2013)
  • Sprachspielereien am Röstigraben (Fryburg 2014
  • Slämsler für Primarschüler (Heteriet 2015)
  • Mundart für Welsche (Fryburg 2015)

Quälen und anderi Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Christian Schmutz – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. D Seisler hiis böös, «Schnabelweid» vom 23. Meerze 2017.