Brusio

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
dä artikel isch vom autor absichtlig i de chliischriibig ghalte worde.
Brusio
Wappe vo Brusio
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Region: Berninaw
BFS-Nr.: 3551i1f3f4
Poschtleitzahl: 7743 Brusio
7744 Campocologno
7747 Viano
7748 Campascio
Koordinate: 807075 / 12660146.25893410.124708780Koordinaten: 46° 15′ 32″ N, 10° 7′ 29″ O; CH1903: 807075 / 126601
Höchi: 780 m ü. M.
Flächi: 46,29 km²
Iiwohner: 1135 (31. Dezämber 2017)[1]
Website: www.brusio.ch
Charte
Lago BiancoLago di GeraLago di PoschiavoItalieBezirk MalojaBrusioPoschiavoCharte vo Brusio
Iber des Bild
ww

Brusio (dytsch veraltet Brüs, rätoromanisch Brüsch) isch en gmeind im südliche Bündnerland und dodämit i dä Schwiiz. S'gmeindsgebiet deckt sech mit em gliichnamige chreis. Zämä mit dä nochbergmeind Poschiavo bildet Brusio d'talschaft Val Poschiavo (dt. Puschlav) ond dä Bezirk Bernina.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Blasonierig: In rot es durchgehends silbrigs chrüüz.

S'chrüüz wird als sigelbild sit em aafang vom 17. johrhundert bruucht, zämä mit dä devisä sub hoc signo vinces. Es send d'farbe vo dä ehemolige grichtsgmeind Puschlav.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Blick uf Brusio vo dr Alp San Romerio uus

S'gmeindsgebiet isch eigetlech s'undere Puschlav ond goht vom südlechen ändi vom Lago di Poschiavo bis zo dä italänische gränzä bi Piattamala, wo met 517 m ü. M. dä tüüfschti punkt vo dä gmeind isch. Dä höchschti isch dä 2901 m hochi Piz Combul.

Im tal unde ligged dä hauptort Brusio (780 m) ond, wiiter unde, d'dörfer Campascio (637 m) ond Campocologno (553 m) aber au dä wiiler Zalende. Uf schmale terrasse, oberhalb vo dä vo gröllhalde ond typische chäschteneselve prägte häng, findet me d'dörfli Viano (1281 m) ond – extrem schteil zwüsched 1300 bis 1550 m verstreut – Cavaione. Zo dä gmeind Brusio ghört au no en teil vo Miralago und vili chliini maiesäss ond alpe.

Im johr 1997 sind 16,6 % vo dä gmeindsflächi landwirtschaftlech gnutzt worde, wald häts 54,1 % kha, hüser schtönd uf 2,3 % vo dä flächi. Unproduktiv send ungfähr 27,0 %.

D gemeind isch uf drüü site vo italiänischem gebiet umgää. Nochbergmeinde send näbä Poschiavo diä italiänische gmeinde Grosotto, Vervio, Tirano, Villa di Tirano, Bianzone, Teglio und Chiuro, wo alli zu dä provinz Sondrio ghörid.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'chile vo San Romerio

Brusio wird im johr 1106 s'erschti mol inere urkund erwähnt, im 1222 dänn als eigeschtändigi gmeind. Sit em 14. johrhundert hät dä ort zämä mit Poschiavo diä grossi talgmeind (Cumün) bildet, wo 1408 im Gotteshuusbund biträtten isch.

En eigeti pfarrei beschtoht sit 1501. Noch dä reformation send d'katholike ond die reformierte ungfähr gliich vill gsi. Bedi konfessione händ im 17. johrhundert dänn eigeti chilene gha. Bi dä gägereformation häts dänn vili toti bi dä reformierte ggä, au send vili usgwanderet. Eso isch dänn de aateil vo de reformierte uf ungfähr 10% gsunke.

Erscht im johr 1851 hät sech Brusio usem verbund met Poschiavo glöst.

Cavaione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S'dörfli Cavaione isch erscht im johr 1867 duren schtaatsvertrag mit Italie zu dä Schwiiz cho. Es isch dänn dä gmeind Brusio zueteilt worde. D landesgrenze im "Val dal Saent" isch erscht im johr 1876 ändgültig feschtgleit worde.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevölkerigsentwicklig
Jahr Iiwohner
1850 1000
1880 1158
1900 1199
1910 1320
1941 1470
1950 1528
1980 1258
2005 1198
2010 1123

I dä hundert johr zwüsched 1850 ond 1950 isch d bevölkerig schtarch gwachse (um 528 lüüt = 52,8 %). Aber diä nochschte 30 johr händ dänn e grossi abwanderig brocht ond bis 1980 send 17,67 % weniger lüüt i dä gmeind gsi. Ond es werdet immer wenier, im johr 2005 hät Brusio gliichfill iiwohner gha wie im johr 1900.

Sproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Alltagssproch isch in Brusio dä alpinlombardischi dialäkt Pus'ciavin. Er isch im johr 1900 vo 96,16 % vo dä lüüt gredt worde. Sit däm hät sech chum öppis dra ggänderet:

Sproche z Brusio
Sproche Volkszählig 1980 Volkszählig 1990 Volkszählig 2000
Aazahl Aateil Aazahl Aateil Aazahl Aateil
tüütsch 43 3,42 % 45 3,69 % 64 5,32 %
Rätoromanisch 15 1,19 % 12 0,98 % 8 0,67 %
Italiänisch 1'191 94,67 % 1'150 94,26 % 1'111 92,43 %
Iiwohner 1'258 100 % 1'220 100 % 1'202 100 %

Einzigi amtssprooch isch Italiänisch.

Härkunft ond nationalität[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ändi 2005 send vo dä 1198 bewohner 1108 (= 92,49 %) Schwiizer gsi.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Es paar wiichällereie sind präsent, wo im nöchä italiänische Veltlin – zom teil us eigete wiibärgä – rotwii abfüllid ond i dä Schwiiz verteilet. Au gits en grosse frücht- ond gmüesimporteur. Ond imene schteibroch wärdit granit ond metabasit abbaut.

Wiiteri wichtigi arbetgäber send s chraftwärch vo de repower, die Rhätischi Bahn ond d Zollverwaltig. Dänn häts no es paar chliini gwärb- ond handwärksbetriib ond tankschtelle. Dä tourismus schpelt in Brusio kei grossi rolle ond an schmuggel vo früener (Kafi ond Zigarette) erinneret numeno s'dorfmuseum.

I dä Landwirtschaft send 166 lüüt beschäftiget, im produzierende gwärb 178 ond bi dä dienschtleischtige sends 333 (schtand 2000–2001).

Verchehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S'chreisviadukt vo dä Rhätische Bahn

Dur Brusio, Campascio ond Campocologno füert d' hauptschtrooss 29 vom Berninapass is Veltlin. Schmali kurveriichi schtrosse füehred uf die hochglägene dörfli Viano ond Cavaione.

Uf gmeindsgebiet ligged zwöi bahnhöf (Brusio ond Campocologno) ond ei halteschtell (Campascio) vo dä 1908 iigweihte Berninabahn. Campocologno hät en relativ grossi bedütig im güeterverchehr als gränzbahnhof. Sit 1998 betriibt die Rhätischi Bahn oberhalb vom bahnhof Campocologno en separate güeterbahnhof. Döt wärdit vor allem holz (baumschtämm) ond mineralölprodukt verlade.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Brusio – Sammlig vo Multimediadateie

Einzelnochwiis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach Jahr, Kanton, Bezirk, Gemeinde, Bevölkerungstyp und Geschlecht (Ständige Wohnbevölkerung). In: bfs.admin.ch. Bundesamt für Statistik (BFS), 2018-08-31. Abgrüeft am 2018-09-30.


Information icon.svg Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Brusio“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.