1691er Wesen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Baseldütsch

S 1691er Wäse isch e abverheiti bürgerligi Revolution z Basel im Johr 1691 gsi. D Revolte isch gege dr Groossi Root grichdet gsi, wo vo de groosse Basler Patrizierfamilie dominiert worden isch.

Vorgschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Währed Johrhunderte het z Basel, wie in andere Stedt vo dr Eidgenosseschaft au, dr Chlii Root regimentiert, het dr Gross Root wies em grad basst het, iiberüeft und kontrolliert. 1690 het dä s aber fertig brocht, d Verfassig z ändere, und eso dr Chlii Root z entmachte, wo in de Händ von e baar wenige Familie vom Daig gsi isch, wie de Buurgets, de Faeschs oder de Socins, aber dr Iifluss vo de Patrizierfamilie isch au im Groosse Root überwältigend gsi.

D Revolution[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vili Zumftmitgliider si dorum nid zfriide gsi und hai dieferi Reforme welle. Si hai Uschüss bildet und aagfange, Mitgliider vo de iiflussriiche Familiene vor Gricht z verfolge. Ändi Februar 1691 het dr Chirurg und Geburtshälfer Johannes Fatio (1649-1691) si Cousin Jakob Henricpetri (1644 bis noch 1695) as Füehrer vo de Usschüss abglöst, wo dä für e Boste vom Rootschriiber kandidiert het und in Verdacht grooten isch, mit em Groosse Root gmeinsami Sach welle z mache.[1] Dr Fatio het d Uschüss bis zum Summer mit Erfolg gleitet:[2] so si am 24. Merz bewaffneti Bürger vor s Roothuus zoge und dr Root het de Forderige vo de Uschüss nochgee und 29 Säggser und Rootherre und die beide Oberstzumftmeister Christoph und Hans Balthasar Burckhardt abgsetzt. Wil d Unrueje in dr Stadt nid ufghört hai, het d Dagsatzig sich afo iimische und het droht z interveniere.[3] Am 2. Mai hai Bürger die beide Rööt im Roothuus belageret, bis si s Wahlrächt zu de bedütende Staatsämter becho hai. Am 29. Mai hai d Uschüss e demokratischi Verfassig usgarbeitet und dr Groos Root het müesse sis Siigel druf due. Am 23 Juni het dr Chliini Root dr Groossi Root as «grössti Obrigkeit» anerkennt, wo s Rächt het Staatsverdräg abzschliesse und d Verfassig z ändere. Aber d Lag in dr Stadt isch schlimmer worde und die Unzfriidene hai d Bardei vo de Rööt versterkt.[3]

S Ändi vo dr Revolution[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Denn hai sich die Ufständische aber gspalte, und dr Grossi Root het nid lang bruucht, zum wider an d Macht z cho. Er het dr Fatio ins Roothuus iiglade und ihm freis Gleit versproche, het en aber am 21. Septämber zsämme mit e baar Aahänger festgnoh. Dr Johannes Müller het en ersetzt und d Bürgerschaft het ohni Erfolg brobiert ihn z befreie. Dr Root het dr Fatio lo foltere und het agfange, d Afüehrer und Understützer vo de Revoluzzer z verfolge.[3]

Drei drvo, dr Johannes Fatio, dr Johannes Müller und dr Hans Konrad Mosis (1645-1691), wo mit em Fatio verschwögeret gsi isch, si zum Dod verurdeilt und am 28. Septämber uf em Märtblatz köpft worde. Ihri Chöpf het mä uf dr Rhiibrugg–wie s dr Jacob Burckhardt beschriibe het–uf iisigi Spitz gsteckt und dört si si bliibe, bis si verfuult si.[4] Erst 1760 het men em Fatio si Chopf vom Rhiidoor abegholt.[5]

Dr Henricpetri het us Basel müesse flüchte und isch vo dr Basler Obrigkeit für vogelfrei erklärt worde.[1] Usser für ihn het en allgemeine Amnestii gulte, wo im Früehlig 1692 verordnet worden isch.[3] Dr Groossi Root het alli Reforme, won er de Zümft het müesse zuegstoh, rückgängig gmacht, und isch so zur unaagfochtene Obrikeit worde. Dr Chlii Root isch nid ufghobe worde, sondern isch Deil vom Groosse Root bliibe und het d Funktione von ere Exekutive übernoh.

Folge[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Eini vo de Folge vom Misserfolg vo de Reforme isch gsi, ass sich Basel, wie anderi eidgenössischi Stedt au, under em Ancien Régime immer meh abgschottet het und die groosse Familie sich immer aristokratischer benoh hai. Im Johr 1700 het dr Root beschlosse, während säggs Johr niemer meh as Bürger ufzneh, e Beschluss, wo denn alli baar Johr widerholt und erst mit dr Helvetische Revolution ändgültig ufghobe worden isch.[6]

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. 1,0 1,1 Artikel Petri (Henricpetri), Jacob im Historische Lexikon vo dr Schwiiz
  2. Artikel Fatio, Johannes im Historische Lexikon vo dr Schwiiz
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Josef Rosen, Finanzgeschichte Basels im späten Mittelalter, Franz Steiner Verlag, 1989, S. 390
  4. Jacob Burckhardt, Literarische und publizistische Schriften, Band 3 vo de «Kleine Schriften», usegee vo dr Elisabeth Oeggerli, C.H.Beck, 2008, S. 197
  5. Johann Conrad Voegelin, Geschichte der Schweizerischen Eidgenossenschaft, Gessnerschen Buchhandlung, 1825, Band 3, S. 261
  6. Historische Basler Zeittafel, 4.Teil - 1692 bis 1833