Blechblasinstrument

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Blèchblõsinschtrumänt

È Blèchblõsinschtrumänt isch è Blõsinschtrumänt, bi dèmm d Döön mit èm Kessel- odder Trichtermundschtugg nõch èm Brinzyp vo dè Polschterpfyfè aablõsè wörd. Diè schwingendè Lippè vom Musiker erzüüged durch Aakopplig an è konisch-zilindrischi Röörè èn Dòn, derrè iri Luftsüülè als Resonator diènt. Terminologisch korrekter isch dè Begriff „Lippèdòninschtrumänt“, welles entschprèchend dè Hornboschtel-Sachs-Sischtematik zu dè Klassè vo dè eigentlichè Blõsinschtrumänt i dè Gruppè vo dè Aerofòn zellt.

Bedütig vom Matriaal vo dè Grundröörè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dè übberwigendè Mehrheit vo dè Blèchblõsinschtrumänt wörd uss Blèch vo Metalllegyrig wiè Messing odder Neusilber hèrgschtellt. Well dè Begriff „Blèchblõsinschtrumänt“ a sich èn Trivialnammè isch, sin somit au anderi Matrialiè möglich.

Bi großè Inschtrumänt wiè m Susafòn kömmed mitunter moderni Faservobundwärchschtoff zu dè Gwichtserschparnis zum Ysatz, diè neuzitlichi Vuvuzela wörd uss Blaschtik gfertigèt. Hölzerni Inschtrumänt wiè s Alphorn odder s Didgeridoo funktionyred zwar nõch èm glychè Brinzyp, wörred abaer im allgemeinè Sprõchgebruuch gnauso wiè diè mit Dònlöcher uusgschtattetè Serpènt un Zinkè hischtorisch nit zu dè Blèchblõsinschtrumänt, woll abber zu dè Lippèdòninschtrumänt zellt.

S Klappèhorn un d Ophikleidè zellèd dõgegè allgemein anerkannt im Hybligg uff iri Entwickligsgschichtè zu dè Blèchblõsinschtrumänt, au si wörred mit èm Kesselmundschtugg aablõsè.

S Saxophon un d Querflötè dõgegè ghöred uffgrund vo irer Dònerzüügig zu dè Gruppè vo dè Holzblõsinschtrumänt, obwoll dennè iren Korpus oft uss Metall hèrgschtellt wörd.

Brinzyp vo dè Dònerzügig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Diè meischtè Musiginschtrumänt bschtônn us ènèm Schwingigserzüüger (Generator) un èm Schwingigsvoschtärker (Resonator). D Bsunderheit vo dè Blèchblõsinschtrumänt lyt dõdrin, dass d Schwingigserzüügig durch d Lippè vom Blôser erfolget un somit è menschlichs Organ Deil vom Inschtrumänt wörd. D Luft wörd dõdezuè glychmäßig durch diè gegè d Strömig lycht vorgschpanntè Lippè blõsè. Bi uusreichender Strömigsgschwindigkeit grõtet s Lippègweebe durch dè Widderschtand vo dè Muskulatur in Schwingig. Dè Übbergang vo dè Schwingig vo dè Lippè zu dè Donsüülè wörd durch d Mundschtugg bewärchschtelligt.

Phûsik vo dè Donerzüügig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stehendi Wellè (vo unnè nõch obbè dè èrschti bis füüfte Naturdon) im eisitig offenè konischè Roor; dunkel = Maximum, hell = Minimum vo dè Druggamplitudè. Wegè dè konischè Form[1] sin d Abschtänd vo eim zum nôchschtè Maximum nit unterènand glych un sin au kei Maß für d Wellèlängi vom abgeschtraaltè Don

È Blèchblõsinschtrumänt funktionyrt als Polsterpfeife/Polschterpfyffè. Dè Don entschtòt, idem d Schwingig vo dè Lippè vom Blõser sich uff eini vo dè durch d Roorlängi bschtimmtè Eigèfrequènz vo dè Luftsüülè im Inschtrumänt yschtellt. Durch d Resonanz mit dè Luftsüülè im Roor grõted selli in Schwingung un s entschtòt è stehendi Wellè. Derrè iri Schwingig wörd am offenè Roorènd übber m Schallbecher a d Umgebigsluft übberdrait. Um s beschtmögliche Klangresuldat (möglichscht vill Teiltöne/Obberdöön) z erzylè, muè d Lippèfrequènz deggigsglych mit dè Frequènz vom jewyligè Naturdon sy. Isch, ooni dè Naturdon z volò, diè initialisyrendi Frequènz vo dè Lippè z hooch odder z düèf, wörd diè stehendi Wèllè vokürzt odder volängerèt, wodurrè d Frequenz vom Don höcher odder düèfèr „vofälscht“ wörd. S Inschtrumänt isch zwar meischtens uss voschidnè konischè un zilindrischè Stugg zämmègsetzt, wûrkt abber phûsikalisch im wesèntlichè wiè è konisches, am engè Ènd durch s Muul vom Spiller abschlossenes Roor.[1] Dè düèfschte erzüügbare Don hèt dõher è Wèllèlängi, wo öppè s Doppelte vo dè Inschtrumentèlängi bedrait. Bi dè nägschsthöcherè Eigèfrequènz, also èm zweitè Naturdon, isch d Wellèlängi glych dè Inschtrumentelängi, dè Don lyt also è Oktavè höcher.

Insgsamt ergäbet d Eigèfrequènzè diè bekannti Naturdonreiè. Si isch identisch mit dè Deildonreiè vom Grunddon. Durch Aabassig vo dè Schwingigsfrequènz mittels Beschlüünigung vo dè Strömigsgschwindigkeit vo dè Luft durch dè Lippèschpalt übberblõsè Blèchblõsinschtrumänt jewyls zu dèm Don, dem sini Frequènz s nägschte ganzzaalige Vylfache vo dè Frequènz vom Grunddon bildet. Zwei, drei, vir odder mee Halbwèllè entschtônn im Roer. Ob dè Grunddon pragtisch bruuchbòr isch, hängt unter anderem vo dè Bauart un vo allèm vo dè Mensur (s. unnè) vom Inschtrumänt ab (luèg unnè, Halbinschtrumänt/Ganzinschtrumänt).

Dè högschste spylbare Don isch vom Könnè vom Blôser abhängig; s Mundschtugg hèt allerdings èn starkè Yfluss druff. Chlyneri Mundschtügg mit engerer Boorig begünschtiged d Aaschprõch vo höchèrè Döön, füüred abaer zuè n`m schärferè Klang vo allem i dè düèfèrè Laagè.


Grifflöcher un Ventyl[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uss dè Familliè vom Zinkè, wo i dè Renaissance vobreitet gsi isch und nõch hütiger Terminology zu dè Blèchblõsinschtrumänt ghört, hèn sich witeri Formè vo Grifflochhörner entwicklèt. D Tonhöchèvoänderig vom Grifflochhorn erfolgt analog zuè nèm Holzblõsinschtrumänt: Übber Grifflöcher odder Klappè erreicht dè Blõser è Vokürzig vo dè schwingendè Luftsüülè. Dè Klangcharakter vo dè erzüügtè Tön isch nõch dè Maßschtäb vom 19. Johrhundert abber nit so befridigend wiè dè von èm natürlichè Dòm. Trotzdèmm hèn sich Serpent, Basshorn un diè modernerè Ophikleidè bis wit is 19. Johrhundert iè ghaaltè. Mit dè Ophikleidè un dè Tuba sin Inschtrumänt entwickelèt worrè, so au im Bassberych chromatisch z spillè gai sin. Uss èm italienischè Raum sin Klappèhörner un Klappèdrumbeetè uffchõ, wo sich als volkstümlichi Inschtrumänt langi Zit ghaaltè hèn.

D Erfindig vo dè Ventyl sit dè 1810er-Johr hèt d Bedütig vo dè Blèchblõsinschtrumänt un dennè iren Stellèwärt i dè Musig. D Operè Rienzi vom Richard Wagner (UA 1842 z Dresdè) hèt schu Ventildrumbeetè vowendet, nõch èm Vorbild vom Cornets à pistons i dè französischè Operè. S chromatisch spillbare Kornett, im dütschè Sprõchgebièt oft „Poschthorn“ benamst, isch zum belièbtè Soloinschtrumänt worrè.

Halbinschtrumänt/Ganzinschtrumänt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Übber Halbinschtrumänt hèt dè Karl Emil vo Schafhäutl 1854 berichtet[2] in èm Bericht von èrè Induschtryuusschtellig z Münchè:

„Enge Mensuren begünstigen die hohen [Töne], weite die tiefen. So spricht z. B. der Grundton [Pedalton bzw. erste Naturton] auf Trompeten und Kornett nicht an, wohl aber auf Tuben. […] Im übrigen entscheiden über die Grenzen nach oben und unten die Fähigkeit des Bläsers und die Form des Mundstücks.“

Als Halbinschtrumänt hèt er somit 20 Johr nõch Erfindig vo dè Ventyl è engmensuryrts Blèchblõsinschtrumänt bezeichnèt, bi wellem dè Pedaldon (bzw. erschtè Naturdon) schlècht aaschprèchè duèt, nit spillbar un somit normal nit bruuchbar isch. Im Gegèsatz dezuè git s Ganzinschtrumänt, bi dennè dè Pedaldon guèt bruuchbar issch. D Begriff Halbinschtrumänt/Ganzinschtrumänt hèn inschtrumemtèbaupragtisch sit öppè 1900 kei Relevanz mee, wòrschinlich sin si i dè Aafangsjohr vo dè Blèchblõsinschtrumäntèèntwicklig nu entschprèchend zityrti Werbeattribùt gsi.

S Phänomen vom extreem schlècht stimmendè (also „fäälendè“) Grunddon begründet sich uss dè akustischè Eigèschaftè vp dè Instrumentèform. Èn stark konischè Volauf vom Hauptroer, also è witi Mensur unterschtützt s gwünschti Frequènzvohältnis vo 1:2 (Oktavè) vo dè èrschtè zwei Naturdöön, wôrend è witgehend zilindrischi Mensur (glychblybendè Innèdurchmesser vom Roor ooni Schallschtugg) sell Vohältnis zu öppè 1:2,5 voschièbt. Dè gwünschte Don isch füüf Halbdöön z düèf, abaer trotzdèmm (we au schwirig) erzüügbar.

Grundschtimmig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sellè Begriff bezeichnèt i dè Braxis bi Blèchblõsinschtrumänt dè Notènammè vom (1.,) 2., 4., 8., usw. Naturdon, unabhängig vo dèm sinèrè absolutè Oktavlaag. Blõst byschpillswys è B-Drumbeetè un è B-Tenorhorn dè 3. Naturdon, klinged beidi Inschtrumänt im Oktavabschtand. Dè Gsamtklang wörd allgemein als aagneem empfundè, well d Oktav im Idealfall (wenn beidi Inschtrumänt glych gschtimmt sin), kei Rybig un kei Schwebig uffdrèttè duèt. Blõst è B-Drumbeetè un è C-Drumbeetè byschpillswys dè 2. Naturdon, klinged beidi Inschtrumänt im Sekundabschtand. Dè Gsamtklang wörd normalerwys als unaagneem empfundè, well d Sekund vom menschlichè Ghör als unreine Intervall taxyrt wörd, un sich i dè Obberdonreiè zaalrychi Schwebigè un Rybigè ergää könned.

D Grundschtimmig wörd feschtglait durch d Längi vom Grundroer

  • bi Bosuunè: Dè Zug isch komplètt ygschobè.
  • bi Ventylinschtrumänt: Kei Ventyl isch betätigèt.

D Grunddònhöchi f in Hertz isch phûsikalisch abhängig vo dè Inschtrumäntèroorlängi l in Meter un dè Schallgschwindigkeit c vo dè Luft.

Mit der Formlè: \mathrm{l} = \tfrac{c}{2f} ka näherigswys d Längi odder i dè Umkeerig au d Frequènz berechnet wörrè.

Alli Inschtrumänt mit èm glychè Grunddòn hèn deshalb au öppè diè glych Roerlängi. Byschpillswys isch d Roorlängi vom Waldhorn in B (274 cm), vo dè Bosuunè (270 cm), vom Tenorhorn (266 cm) un vom Baridonhorn bezièigswys Euphoniums in B (262 cm) fascht glych. S Waldhorn in F isch mit 370 cm öppis länger als d Tuba in F (354 cm). Selli Längèdifferènz innerhalb vo dè glychè Grundschtimmig hängt vo dè Bauwys vom Inschtrumänt ab, bsunders vo dè Mensur un èm Öffnigswinkel un Durchmèsser vom Schallschtugg.

S kürzeschte gebrüüchliche Blèchblõsinschtrumänt isch d B-Piccolodrumbeetè mit èrè Grundroarlängi vo 65 cm. D B-Tuba mit vir Ventyl isch s üblicherwys düèfschte Inschtrumänt mit èrè Grundroorlängi vo 541 cm, wörred no d Volängerigè vo normalerwys vir Ventyl dezuègrechnet, ergit sich deby è Roorlängi vo 930 cm.

In èm normalè separatè F/B-Doppelhorn sin 704 cm Roor vobaut, dõby wörred èm B-Horn bim Umschaltè i d F-Stimmig zuèsätzlich 96 cm hinzuègfüègt. Um Intonationskorrekturè vornää z könnè, wörred d F-Ventylzüüg (Gsamtlängi 102 cm) unabhängig vo dè B-Ventylzüüg vowendet.

Luèg au: Grundschtimmig.

Einzeldeil un Baugruppè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Umgangssprõchlich hèn moderni Blèchblõsinschtrumänt unabhängig vo irer Größi übberwigend diè glychè Baugruppè:

Einzeldeil von èm Waldhorns: 1 Mundroor; 2 Stimmbogè; 3 Aaschtoß; 4 Zwingè; 5 Stängel; 6 Voschruubig; 7 Schallbecher; 8 Maschinnè; 9 Ventylbögè; 10 Fingerhôkè

Stimmzùg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dè Stimmzug beyflusst d Gesamtlängi vom Inschtrumänt un bschtòt uss zwei barallel volaufendè Teleskoproor, vobundè durch ènn Bogè. Deshalb isch au d Bezeichnig Stimmbogè gebrüüchlich. Zièt mò dè Stimmbogè witer usè, also volängerèt mò d Gesamtlängi vom Inschtrumänt, denn wörred d Döön düèfer. Schièbt mò dè Stimmbogè demèntschprechend witer iè, wörred d Töön höcher.

Wasserklappè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wôrend èm Musigmachè cha in kurzè Pausè s Kondenswasser uss èm Inschtrumänt durch eini odder meereri Wasserchlappè (wenn vorhandè) schnèll èntfernt wörrè. D Bosition vo dè Wasserklapp(è ist so gwäält, dass si sich in Blõshaltig am düèfschtè Punkt von èm Röörli befindet.

Fèrtigung[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Blèchblõsinschtrumänt wörred normalerwys uss Messingblèch un -röörli mit èrè Wandschtärki vo 0,4 bis 0,6 mm gfèrtigt. Schallschtugg un großi konischi Röörli wörred uss Blèch mit silberhaltigem Hartlòt zämmèglötet un mit entsprèchendè Wärchzüüg i diè gwünschte Form druggt. Zilindrischi Röörli wörred nòòtlos induschtrièll gfertigèt. Diè einzelnè eventuell bogenè Roordeil wörred mit kurzè Roorschtüggle („Zwingè“) übberlappend mit Weichlot volötet.

Traditionèll wörred von èm Metallblõsinschtrumentèmacher Röörli fürs Biègè mit flüssigem Blei gfüllt un nõch Erkaaltè „vo Hand“ bogè. Mit spezièllè Techniggè wörd d Obberflächi glättet, dõby vodichtet un ghärtet. Aaschlièßend wörd s Blei voflüssigt un reschtlos entfèrnt. Sellèn Biègevorgang cha au mit extreem nidrigschmelzendèm Metall odder mit voflüssigbarèm Kunschtharz erfolgè.

I dè modernè induschtrièllè Massèbroduktion wörd dè Schallbecher uss einèrè Rondè düèfzogè un bündig mit entsprèchend konischem Stängel hartvolötet. Bogè wörred Röörli oft mit Wasserys-Füllig, glättet wörred selli denõch hûdraulisch i èrè deilbarè Matrizèform. Sell erfordert fèrtigungstechnisch größeri Matriaalschtärkè (bis 1 mm), d Haltbarkeit vo fèrtigè Inschtrumänt isch mitunter extreem gring: Durch extremes „Uffblõsè“ voryßed homogeni Krischtallschtrukturè un chriègèd Kapillarriss, durch diè bi nèm fèrtigè Inschtrumänt unabdingbar Kondenswasser diffundyrt. Lackyrti Obberflächè vohinderè s Verdunschtè, es chunnt zu irreversiblè Schäddè am Inschtrumänt.

Fèrtiggschtellti Einzeldeil wörred oftmòls schu vor èm Zämmèbau gschliffè un polyrt. S fèrtige Inschtrumänt cha abschlièßend lackyrt odder galvanisch vosilberèt, vonickelt bezièhigswys vogoldet wörrè.

Inschtrumänt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zeichnig von èm Ventylhorn um 1900

Moderni Bauformè gordnet in uffschtygender Tonhöchi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hèrschteller un Markè[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wiè diè meischtè Musiginschtrumänt wörred Blèchblõsinschtrumänt nit nu vo großè Unternemmè hèrgschtellt, sondern au vo chlynè, handwerchlich hoch spezialisyrtè Fachbetrièb, wo mitunter nu uss eim einzigè Metallblõsinschtrumäntèmachermeischter beschtòt.

Luèg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Literadur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Curt Sachs: Handbuch der Musikinstrumente. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1930/Reprint 1980 Lizenznummerè 472-155/A 104/80
  • Bahnert, Herzberg, Schramm: Metallblasinstrumente. Fachbuchverlag Leipzig/Florian Noetzel Volaag 1986. ISBN 3-7959-0466-8
  • Herbert Heyde: Das Ventilblasinstrument. VEB DVfM 1987. ISBN 3-370-00159-4
  • Günter Dullat: Metallblasinstrumentenbau. PPV Medien GmbH. ISBN 3-923639-79-1

Weblinggs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Blèchblõsinschtrumänt – Sammlig vo witere Multimediadateie

Einzelnõchwys[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. 1,0 1,1 J. Wolfe: Brass instrument (lip reed) acoustics: an introduction, http://www.phys.unsw.edu.au/jw/brassacoustics.html
  2. Curt Sachs: Handbuch der Musikinstrumentenkunde. 2. Ufflaag, 1930, Volaag Breitkopf & Härtel/Leipzig, S. 248
Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Blechblasinstrument“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.