Yazılıkaya

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Iigang zo Yazılıkaya mit de Ruine fo de bronzezittliche Tempel

Yazılıkaya ( Uussprooch?/i; törkisch „agmoolete Fels“) isch e wichtigs Hailigtum vo de Hethiter gsii, i de Nööchi vo de hethitische Hoptstadt Hattusa. S Hailigtum bistoot usere natürliche Felsgruppe und emene Tempel bim Iigang. In e paar Felse sind Götterbilder inegmaisslet wore, wo s spoothethitische Pantheon abbildet. Dezue chömet no Abbildige vo Schutzdämone und vom hethitische Grosskönig Tutḫaliya IV.

Sitt ane 1986 ghört Yazılıkaya zäme mit de Uusgrabige vo Ḫattuša zom UNESCO-Weltkulturerb und isch e Tail vom törkische Nationalpark Boğazköy-Alacahöyü (Boğazköy-Alacahöyük Tarihi Milli Parkı).

40.02527777777834.632777777778Koordinaten: 40° 1′ 31″ N, 34° 37′ 58″ O

Reliefkarte: Türkei
marker
Yazılıkaya

Laag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Yazılıkaya litt am Berghang östlich vo de hethitische Hoptstadt Ḫattuša bim hüttige Dorf Boğazköy. Vo de eemoolige Hoptstadt isch e Prozessionsweg zom Hailigtum ggange, wo nume ahand vo de Topographii erschlosse were cha. Deno isch er vo de Understadt vo Ḫattuša eweggange, öber de Bach, wo d Stadt im Norde abgrenzt. De Weeg goot richtig Nordoste de Hang doruuf. Halbwegs chunnt d Felsgruppe Osmankayası mitere Quelle. Do sind hethitischi Gräber gfunde wore. Südlich vo Yazılıkaya flüüst de Bach Büyükkaya.

Uufbau[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Hailigtum Yazılıkaya bistoot usere Aasammlig vo Felse us Chalchstai, wo meriri Chammere und Nische bildet und emene Tempelkomplex. D Felse bildet zwoo Hoptchammere, di „Grooss Chammere A“ und di „Chlii Chammere B“.

Di Gross Chammere A im Weste zaigt e Götterprozession (1-63) und messt öppe 30 Meter i de Längi und werd vo Chalchfelse abgrenzt, wo bi 12 Meter hööch sind. A de östliche Felse isch d Prozession vo de Göttine (43-63) inegmaisslet und a de westliche Felse d Raie vo de männliche Götter (1-42). I de hethitische Zitt isch de Bode öppe e halbe Meter hööcher glege as hütt und vermuetli isch e pflasteret gsii. Vor de Götterrelief sind 40 bis 60 Santimeter hööchi Staibänk gsii, wo hütt numeno zom Tail erhalte sind. Di Chlii Chammere B im Oste isch e schmoole lange Gang und hett nume wenig Relief (69-83). Denebet gitts no meriri chlinnere Nebetchammere ooni Relief oder Inschrifte. E Tail vo de Relief isch mit luwische Hieroglyphe bischriftet. Ali Bilder und Inschrifte hend hütt e Nummere, wo vo 1 bis 83 gönd.

Südlich vo de Chammere hend d Hethiter Tempel anebaut, wo de Iigang zom Hailigtum bildet hend und e bitzeli witerune sind zwai künstliche Wasserbecki.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di ältiste Fund vo Yazılıkaya stamed us de früene Bronzezitt (3. Joortuusig v. Chr.), die erste Hiiwiis uf e kultischi Nutzig stamed aber erst usem 15.Jh.v.Chr.

De hethtitische Groosskönig Ḫattušili III. (1265–1235 v. Chr.) und sini Frau Puduḫepa hend s Hailigtum noi uusbaue loo und Relief i d Felse maissle loo. Noch em Tood vom Ḫattušili III. (um 1235 v. Chr.) hett sii Soo, de Tutḫaliya IV. (1235–1215 v. Chr.), s Hailigtum fertig baue loo. De hett denn au e Bild vo sich selber zäme mitem Gott Šarruma (81) i de Chlii Chammere B afertige loo. Noch siim Tood isch offebar e zwaits Bild vonem (64) i de Groos Chammere A hergstellt wore und spööter, woll um 1200 v. Chr., isch i de Chlii Chammere B no e Kartusche mit em Name vom Tutḫaliya (83) in Fels inghaue wore.

Groossi Chammere A[ändere | Quälltäxt bearbeite]

d Chammere A

Di Gross Chammere A bildet de zentrali Tail vom Hailigtum. D Götterprozession wo do abbildet isch, goot wege de natüürliche Aornnig vo de Felswänd um meriri Egge. Si werd i drai Tail glideret, s Hoptbild (40-46) und links dodevoo di männlichi Raie (1-39) und rechts di wiiblichi (46a-63). Dezue chunnt e Bild vom Groosskönig Tutḫaliya IV. (64) und inere separate Nische e Götterpaar (65-66). D Numerierig vo de Bilder goot im Uurzaigersii noo und fangt im End vo de männliche Raie aa, goot öber s Hoptbild bis zom End vo de wiibliche Raie und denn no d Nebetbilder.

Mythologische und kultische Hindergund[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Pantheon vo Yazılıkaya isch e Mischig vo hethitische und hurritische religiösse Vorstelige und d Götterzeremonii folgt meerhaitlich a de hurritische kaluti-Liste, womer us de hethitische Archiiv chennt. Die kaluti-Liste sind zwaifach: d kaluti-Liste vom Wettergott Teššub zällt di männliche Götter (hurritisch: en=na turoḫe=na) uuf un d kaluti-Liste vo sinere Frau Ḫebat zällt di wiibliche Göttine (hurr: en=na aštoḫe=na) uuf. Allerdiing gitses wenigi Uusnaame, wo au e Göttin i de männliche Raie uuftauche cha und au umkeert. Au verschidnigi Ainzelhaite vo de Darstelige lönd sich us de hurritische Mythologii erchlääre; zuedem sind d Inschrifte – obwoll si mit luwische Hieroglyphe gschribe wore sind – uf hurritisch gschribe.

Zwee hethitischi Tegscht chönnt sich möglicherwiis uf Yazılıkaya bizüche, doch isch da nöd sicher, domer nöd waiss, wie da Hailigtum bi de Hethiter ghaisse het.

S erst Zügniss bihandlet kultischi Handlige vode Noijoorfiir, wo usserhalb vo de Hoptstadt Ḫattuša gfiiret woren isch:

»Und ase sait er: Em Tarḫunna werd zom Noijoor e gwaltigs Fest vom Himmel und vo de Erde gfiiret. Ali Götter versammlet sich und gönd is Huus vom Tarḫunna.« Im elfte Taag bringt denn de Palastbiamti s Joor in Tootetempel. Do d Chamere B woll de Totetempel vom Tutḫaliya IV. gsii isch, passt aso die Stell guet zo Yazılıkaya.

En anders Ritual passt au ganz guet zo Yazılıkaya:

»Und of de Siite, wo d Heerd vom Teššup sind, schlönd si en erste Pfool för de Teššup und gegenöber uf de Siite vo de Ḫebat schlönd si de erst Pfool för Ḫebat, för d Sunegötti vo Arinna, ii. En andere Pfool aber schlönd si för de Šuwaliyat und gegenöber för d Nabarbi. För de Kumarbi schlönd si e Pfool, gegenöber aber för d Šaluš Bitinḫi. Denn för de Ea e Pfool und gegenöber för d Šauška und Damkina e Pfool. För de Kušuḫ schlönd si e Pfool und gegenöber för d Umbu Nikkal e Pfool. För de Sunegott vo Arinna (sic!) schlönd si e Pfool und gegenöber för d Aiu Ikalti e Pfool. För di männliche Götter schlönd si e Pfool und gegenöber för die wiibliche Göttine e Pfool.«

Ikonographii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gotthaite vom Hoptbild und di männliche Götter sind gnauer und detaillierter uusgarbaitet, wääred di maiste Göttine äänlich ooni individuelle Züüg dargstellt wered. D Gotthaite vom Hoptbild stönd uf Berge oder Tier. Di maiste männliche Götter trääget e Waffe, wobii di wichtigste Götter e hethitisches Schwert trääged. Em hüüfigste isch aber s ägyptische Sichelschwert, wo vo de Hethiter nöd bruucht wore isch. Seltniger trait e Gott e Chüüle, e Bieli oder e Lanze. Di männliche Götter trääged i de Regle e Chnüüschurz und Schnabelschue und e Spitzhelm, mengisch au e rundi Chappe. D Berggötter wered i de typische hethitische Art dargstellt und sind ikonographisch liecht z erchene. D Göttine trääged i de Regle e lange Falterock und e Bluuse miteme Umhang, und e Polos as Chopfbideckig und Schnabelschue. Ali Göttine wered ooni Waffe dargstellt.

Meriri Gotthaite chönnt dör d Inschrifte, wo uf Hurritisch i luwischie Hieroglyphe aabroocht wore sind, identifziert were. Di männlich Raie uf de lingge Sitte werd vom Wettergott Tessub aagfüert, gfolgt vo sim Brüeder, und witter em Chorngott Kumarbi, dem Waishaitsgott Eya, de Chrieggötiin Sauska mit ere sinene zwoo Tiennerine, em Moogott, em Sunegott vom Himmel, em Astabi und em Nubadig. Noch zwee wittere Götter wered d Erde und de Himmel dargstellt, de werd vo zwee Stiermentsche trait, wo uf de Erde stönd. Denn chömed meriri Gotthaite und e paar Berggötter und im End e gschlossni Göttergruppe. Di wiiblich Prozession uf de recht Sitte werd vo de Hebat agfüert, gfolgt vo ere sim Soo Sarruma und ere sinere Töchter Allanzu, den e Grosschind vom Wettergott, d Taru-Dakitu, d Muetter- und Schicksalsgöttine und denn d Fraue oder Biglaiterine vo de männliche Götter.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Yazılıkaya – Sammlig vo Multimediadateie