Appezeller Pflanzenämme
Erscheinungsbild
(Witergleitet vun Wort:Appenzeller Pflanzennamen)
Die Liste zällt Nämme vo Pflanze uuf, wo im Appezellerland bruucht weeret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch. Wenns nöötig isch, d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vokaal schrääggstellt werd.
Abchörzige:
- AI: Appezöll Inneroode
- AR: Appezell Osseroode
- H: Henderland (Herisòu, Hondwil, Uernäsch)
- M: Mittelland (Gääs, Troge, Tüüfe)
- V: Voorderland (Hääde, Reechtobel, Walzehuuse)
| Appezellertütsch | Hochtütsch | Zoologisch Name |
|---|---|---|
| Moos (AI) n.; Mies n. | Moos | Bryophyta |
| Zinnchrut n. | Schachtelhalm | Equisetum sp. |
| Chatzeschwanz m. | Acker-Schachtelhalm | Equisetum arvense |
| Schefti (AI) f. | Winter-Schachtelhalm | Equisetum hiemale |
| Bòderüüchere f. | Bärlapp | Lycopodium sp. |
| Iibe f.; Iibetanne f. Bèier: Schlimmbèier n.; Schnoderbèier n. |
Eibe | Taxus baccata |
| Tanne f. | Weiss-Tanne | Abies alba |
| Roottanne f. (AI) | Fichte | Picea abies |
| Loortanne (AI H M) f.; Leerche f. | Lärche | Larix decidua |
| Fòre (M), Före, Rootföre (AI) f. Holz: Chieholz, Cheeholz; Zapfe: Fòrezapfe |
Wald-Kiefer | Pinus silvestris |
| Legföre, Chreesföre (AI) | Berg-Kiefer | Pinus montana |
| Reckholde (AI), Rèckolder (M) m.; Rèckholderebòmm m. Gompfi: Latwääri f. |
Wacholder | Juniperus communis |
| Kanoonebotzer m. | Rohrkolben | Typha sp. |
| Grääs n. Sòòme: Höüblueme |
Gräser | Graminae |
| Beese m. | Binse | Juncus sp. |
| Chemifègerli n. | Frühlings-Segge | Carex caryophyllea |
| Vögelibroot n.; Wäntelegrääs n. | Zittergras | Briza media |
| Haber m. | Hafer | Avena sativa |
| Wölde Habe (AI) m. | Weiche Trespe | Bromus hordeacus |
| Gèèrste f. | Gerste | Hordeum sp. |
| Chorn (V) n. | Weizen | Triticum vulgare |
| Töörgge m. | Mais | Zea mays |
| Bölle f. | Zwiebel | Allium cepa |
| Chnoblech (AI H), Chnoblì (M), Knubli (V) m. | Knoblauch | Allium sativum |
| Schnedlech (AI H), Schnedlì (M), Schnidli (V) m. | Schnittlauch | Allium schoenoprasum |
| Schnedlechbluest | Alpen-Schnittlauch | Allium scorodoprasum |
| Hòndshòde, Hòndsoode f. | Herbstzeitlose | Colchium autumnale |
| Ilge f. | Lilie | Lilium sp. |
| Bèrggülgene f. | Feuerlilie | Lilium bulbiferum |
| Kèiserchroone f. | Türkenbund | Lilium martagon |
| Tulipaane | Tulpe | Tulipa gesneriana |
| Geemedere (AI) f.; Geermäder m. | Weisser Germer | Veratrum album |
| Meerzesteerne m. | Gelbe Narzisse | Narcissus pseudonarcissus |
| Himmelsteerne m. | Weisse Gartennarzisse | Narcissus poeticus |
| Safferet | Safran | Crocus sativus |
| Mannströü n. | Männertreu | Nigritella nigra |
| Chueschüeli n. | Fliegen-Orchis | Ophrys muscifera |
| Imper m. | Ingwer | Zingiber officinale |
| Albere f. | Weiss-Pappel | Populus alba |
| Pappele, Paple f. | Schwarz-Pappel | Populus nigra |
| Zwaslistuude (AI) f.; Espe | Zitter-Pappel | Populus tremula |
| Pfiiffeholz (H) Blüete: Chätzli n. |
Sal-Weide | Salix caprea |
| Nossbòmm m. Frocht: Noss f. |
Walnuss | Juglans regia |
| Èile (AI) f. | Schwarz-Erle | Alnus glutinosa |
| Bölche (AI), Bilche (M) f. | Birke | Betula sp. |
| Haslruete (AI) f.; Haselnoss | Haselnuss | Corylus avellana |
| Chistenebòmm m. (AI); Marebömmli n. Maroni: Mare (AI) f.; Chistene f. |
Edelkastanie | Castanes sativa |
| Bueche f. | Rotbuche | Fagus silvatica |
| Äächlebomm m. (AI); Ääche f. Frocht: Äächle f. |
Eiche | Quercus sp. |
| Wöldi Lende (AI), Stèilende (H) f. | Berg-Ulme | Ulmus glabra |
| Haaf, Hampf m. | Hanf | Cannabis sativa |
| Brenessle f. | Brennnessel | Urtica dioeca |
| Gotterebotzer m.; Zaaböörsteli n.; Essigblueme f. | Schlangen-Knöterich | Polygonum bistorta |
| Rabarber, Rabarbere | Rhabarber | Rheum rhabarbarum |
| Ampfere, Hampfere f. ; Huus-, Luusampfere (AI) | Sauer-Ampfer | Rumex acetosa |
| Ròssampfere f. | Wasser-Ampfer | Rumex aquaticus |
| Blacke f. Blätter: Blotzeblacke f. |
Alpen-Ampfer | Rumex alpinus |
| Ròssampfere (AI) f.; Spetzblacke (AI) f. | Stumpfblättriger Ampfer | Rumex obtusifolius |
| Randech m. | Rote Rübe | Beta vulgaris ssp.conditiva |
| Binätsch m.; Spinaat | Spinat | Spinacia oleracea |
| Negili n. | Nelke | Dianthus sp. |
| Ròssnegeli n. | Kuckucks-Lichtnelke | Lychnis flos-cuculi |
| Schlòtterhòse f. | Rote Waldnelke | Melandrium rubrum |
| Hennetarm | Vogelmiere | Stellaria media |
| Wolfswöörze f. | Blauer Eisenhut | Aconitum napellus |
| Bettsäächerli n.; Gäässeglöggli n. | Buschwindröschen | Anemone nemorosa |
| Bachbommele f.; Chròtteblueme f.; Èierblueme f.; Oostereblueme f. | Sumpfdotterblume | Caltha palustris |
| Bueberòlle (AI), Bèrgròlle (AI) f. | Trollblume | Trollius europaeus |
| Niele f. | Waldrebe | Clematis vitalba |
| Aaltmaa, Aalte Maa m. | Alpenanemone | Pulsatilla alpina |
| Goldblüemli n. | Hahnenfuss (gèèli Aarte) | Ranunculus sp. |
| Suumöpsli n. (AI); Spetzbèier n. | Sauerdorn | Berberis vulgaris |
| Semed (AI), Zimet, Zemet (H), Zemmet (M, V) m. | Ceylon-Zimtbaum | Cinnamomum verum |
| Moschgetnoss (AR), Nospetnoss f. (AI) | Muskatnuss | Myristica fragrans |
| Pfèffer m. | Pfeffer | Piper nigrum |
| Schèllechruut, Waarzechruut n. | Schöllkraut | Chelidonium majus |
| Cholrääbli n. | Kohlrabi | Brassica oleracea var.gongylodes |
| Chabes m. | Kohl | Brassica oleracea var.alba |
| Rööslichööl m. | Rosenkohl | Brassica oleracea var.gemmifera |
| Chööl m. | Wirsing | Brassica oleracea var.sabauda |
| Rääbe f. | Weisse Rübe | Brassica rapa |
| Landsgmèndsblüemli n.; Bettsäächerli n. | Wiesen-Schaumkraut | Cardamine pratensis |
| Boonefieli, Boonefèieli (M) | Goldlack | Cheiranthus cheiri |
| Räättech m. | Rettich | Rhaphanus sativus |
| Husroose f. | Dach-Hauswurz | Sempervivum tectorum |
| Santjohannsbèistòck (AI) m.; Santjohannsbèi (AI) n.; Santihansbèier (H M) n.; Zanthansbeer, Zantjohansbeer (V) f. | Johannisbeere | Ribes sp. |
| Stachelbèier | Stachelbeere | Ribes uva-crispa |
| Mèèlbèier (H) n.; Wiisdoone (AI) | Weissdorn | Crataegus sp. |
| Eepèi (AI), Èppeeri n. | Erdbeere | Fragaria vesca |
| Bluetworzle f. | Gemeiner Tormentill | Potentilla erecta |
| Silbermäänteli n. | Alpen-Frauenmantel | Alchemilla alpina |
| Bachglöggli n.; Chueschèlle f.; Kafibeckeli n.; Kapezinneli (AI), Kapuzinerli n. | Bach-Nelkenwurz | Geum rivale |
| Epfelbòmm m. Frocht: Epfel (AI H M), Öpfel (V) m. |
Apfelbaum | Malus domestica |
| Holzepfel m. | Holzapfel | Malus sylvestris |
| Amerille, Marille | Aprikose | Prunus armeniaca |
| Wölde Chriesibòmm (AI) m. | Wilde Vogel-Kirsche | Prunus avium subsp.avium |
| Chriesibòmm m. Frocht: Chriesi (AI H M), Kriesi (V) n. |
Kirschbaum | Prunus avium ssp.juliana |
| Wiechsle f.; Ämerli, Aamli | Sauer-Kirsche | Prunus cerasus |
| Zwèschge f. | Zwetschge | Prunus domestica |
| Pflumme f. Arte: Kriecheli n. |
Pflaume | Prunus insititia |
| Schleehe (AI) | Schwarzdorn, Schlehe | Prunus spinosa |
| Berebòmm m. Frocht: Bere (AR H M), Biere (V) f. |
Kultur-Birne | Pyrus communis |
| Moosèisch (AI) m.; Vogelbèibòmm (AI) m.; Vogelbèier n. Frochtstand: Tralle, Trattle f. |
Vogelbeerbaum, Eberesche | Sorbus aucuparia |
| Wöldi Röösli n. Frocht: Täghüüffeli; Täghüffli n.Pl. (AI) |
Wilde Hecken-Rose | Rosa sp. |
| Roose f. | Garten-Rose | Rosa centifolia |
| Brobèi (AI) n.; Brobèier, Bruubèier (H M) n. | Brombeere | Rubus fruticosus agg. |
| Imbèistuude (AI) f.; Imbèi, Himbèi (AI) n.; Ööntebèi (AI), Èntelibèier (H), Öntebèier, Èntebèier (M) n.; Èntebeer (V) f. | Himbeere | Rubus idaeus |
| Spanisch Noss f. | Erdnuss | Arachis hypogaea |
| Schlössli n. | Hufeisenklee | Hippocrepis comosa |
| Schlössli n. | Hornklee | Lotus corniculatus |
| Liistechruut n. | Hauhechel | Ononis repens |
| Bòòne f. Arte: Höggerli n. |
Garten-Bohne | Phaseolus vulgaris |
| Èpse, Äbse (AI), Èrbs (H), Ärbs(e) (M), Ierbs (V) f. Bowèèli (AI), Powèèrli (H), Poweer (M), Buwèrli (V); Röndeli (M V) n. |
Garten-Erbse | Pisum sativum |
| Schefe (AI); Chèfe | Zucker-Erbse | Pisum sativum L. subsp. sativum var. macrocarpon |
| Chlee m.; Süügeli n., Sügel m.; Hungsügl (AI) m.; Buebezocker (V) m. | Rot-Klee | Trifolium pratense |
| Chlee m.; Hungsügl (AI) m.; Maatlezocker (V) m. | Weiss-Klee | Trifolium repens |
| Isechruut n. | Wald-Storchschnabel | Geranium sylvaticum |
| Graanium | Pelargonie | Pelargonium sp. |
| Guggerchääs m.; Guggerchlee m.; Guggesch-Chääs-ònd-Brood (AI) n. | Gemeiner Sauerklee | Oxalis acetosella |
| Guggerblueme f.; Marreschlössli n. | Buchs-Kreuzblume | Polygala chamaebuxus |
| Baalme (AI), Stechpalme (M) m.; Stechlaub (AI, M) n. | Stechpalme | Ilex aquifolium |
| Ohorn m. Frocht: Nase f. (AI) |
Ahorn | Acer sp. |
| Rebe f. Frocht: Truube f.; Truubebèier n. |
Weinrebe | Vitis vinifera |
| Lendebomm (AI) m.; Lende f. Blüete: Lendebluest m. |
Linde | Tilia sp. |
| Bòuel (AI) m.; Bòuwele (AR) f. | Baumwolle | Gossypium barbadense |
| Chääslichruut n. | Wald-Malve | Malva sylvestris |
| Bumeranze, Bommeranze f. | Orangenbaum | Citrus aurantium |
| Hartheu | Johanniskraut | Hypericum sp. |
| Fiööli, Fèieli, Figeli n. | Veilchen | Viola sp. |
| Gässläätere f. | Waldweidenröschen | Epilobium angustifolium |
| Chreser (AI) m. | Efeu | Hedera helix |
| Bòmmtròpfe m. | Geissfuss | Aegopodium podagraria |
| Buggele f.; Höüstèngel m. | Wiesenkerbel | Anthriscus sylvestris |
| Zèllere f. | Sellerie | Alpium graveolus |
| Chemi (AI), Chümi (H), Chümmi, Chemmi (M), Kemmi (V) m. | Kümmel | Carum carvi |
| Èmtboggle f. | Berg-Kälberkopf | Chaerophyllum hirsutum |
| Chörnli: Pöpperli n. | Koriander | Coriandrum sativum |
| Rüebli n. | Karotte | Daucus carota ssp.sativus |
| Vogelnestli n. | Wilde Möhre | Daucus carota |
| Iibrig (AI), Iiberi, Iiberech m.; Eemtstengel (AI), Èmtstèngel (AR) m. | Bärenklau | Heracleum sphondylium |
| Peeterli, Beeterli n. | Petersilie | Petroselinum crispum |
| Enes m. | Anis | Pimpinella anisum |
| Hagstude (AI) | Hartriegel | Cornus sanguinea |
| Sefi n. | Heidekraut | Calluna vulgaris |
| Alperoose f.; Alpenegeli, Haarznegeli n. | Rostblättrige Alpenrose | Rhododendron ferrugineum |
| Stèèroose (AI) f. | Bewimperte Alpenrose | Rhododendron hirsutum |
| Häslbèi (AI) n.; Häslibèier (H M) n.; Haselbeer (V) f. | Heidelbeere | Vaccinium myrtillus |
| Schwindlbèi (AI) n.; Schwindelbèier, Schwingelbèier n. | Rauschbeere, Moorbeere | Vaccinium uliginosum |
| Fochsbèi (AI) n.; Fòchsbèier (H M) n.; Fuxbeer (V) f. | Preiselbeere | Vaccinium vitis-idaea |
| Himmelsschlösseli n.; Truubetechnöpfli (H) n.; Tuubeschèlleli n.; Zitloose (AI), Zitterloose f. | Hohe Schlüsselblume | Primula elatior |
| Hennenöügli (AI), Chròttenöügli n. | Mehlprimel | Primula farinosa |
| Badenechtli n. | Frühlings-Schlüsselblume | Primula veris |
| Èisch (AI) m.; Esch (AR) m.; Esche (AR) f. | Esche | Fraxinus excelsior |
| Chèrngèiert (M) | Rainweide, Liguster | Ligustrum vulgare |
| Muettergòtteschruut n. | Tausendgüldenkraut | Centaurium erythraea |
| Entsioo m. | Enzian] | Gentiana sp. |
| Becherenzioo m. | Stengelloser Enzian | Gentiana acaulis |
| Himmelblöüeli n., Himmelblüemli n.; Tinteblüemli (AI) n. | Frühlings-Enzian | Gentiana verna |
| Isechruut n. | Eisenkraut | Verbena officinalis |
| Törnli | Kriechender Günsel | Ajuga reptans |
| Maseroo m. | Majoran | Majorana hortensis |
| Chuemönz f. | Wasser-Minze | Mentha aquatica |
| Bäsilge f. | Basilienkraut | Ocimum basilicum |
| Roosemarii m. | Rosmarin | Rosmarinus officinalis |
| Sälbli, Sälfli n. | Garten-Salbei | Salvia officinalis |
| Löütschebere (V) f. | Melonenbirne, Pepino | Solanum muricatum |
| Hèdepfl (AI), Hèrdepfel (H), Èrdepfel (M), Hèrdöpfel (V) m.; Gròmpere (V) f. | Kartoffel | Solanum tuberosum |
| Hennenöügli n. | Augentrost | Euphrasia rostkoviana |
| Chlatte f., Chlaffe f. | Zottiger Klappertopf | Rhinanthus alectorolophus |
| Chatzenöügli n. | Ehrenpreis | Veronica sp. |
| Chròttechresse f. | Bachbunge | Veronica beccabunga |
| Häälbläckli n. | Fettblatt | Pinguicula sp. |
| Ròssrippe f. | Spitz-Wegerich | Plantago lanceolata |
| Balleblacke f.; Floosòòme, Wägelisòòme m.; Wägelichruut n.; Höüschelme; Höüdieb m. Blätter: Balleblacke (AI) f. |
Breit-Wegerich | Plantago major |
| Chrottebèi (AI) n.; Chrottebèier (H M) n. | Rote Heckenkirsche | Lonicera xylosetum |
| Holdebomm (AI) m.; Hòlder, Holder m. Bèier: Holdebèi (AI) n.; Frochtstand: Tralle f. |
Schwarzer Holunder | Sambucus nigra |
| Schwölche (AI) | Wolliger Schneeball | Viburnum lantana |
| Guggummere f. | Gurke | Cucumis sativus |
| Chöörpse f. | Kürbis | Cucurbita pepo |
| Tüüfels-Chralle f. | Kugelige Teufelskralle | Phyteuma orbiculare |
| Chatzetööpli (AI) n. | Katzenpfötchen | Antennaria dioeca |
| Ròòmblüemli (AI) n. | Arnika, Wohlverleih | Arnica montana |
| Wormet (H M), Wuermet (V) f. | Wermut | Artemisia absinthium |
| Muumeli n.; Monetsblüemli n.; Chääsblüemli (AI) n. | Gänseblümchen | Bellis perennis |
| Tistle f. | Distel | Carduus sp. |
| Chääsdistle (AI) f. | Silberdistel | Carlina acaulis |
| Gässzötteli n. | Flockenblume | Centaurea jacea |
| Epfelblüemli n. | Mutterkraut | Chrysanthenum parthenium |
| Soldaate m.Pl.; Kapezinnestrick (AI) m. | Kohldistel | Cirsium oleraceum |
| Häädere f. | Einköpfiges Ferkelkraut | Hypochaeris uniflora |
| Salòòt m. | Kopfsalat | Lactuca sativa |
| Edelwiis | Edelweiss | Leontopodium nivale |
| Margrite (AI) n.; Margritli n. | Gemeine Wucherblume | Chrysanthemum leucanthenum |
| Gramülle (AI), Gramille, Kchamille f. | Echte Kamille | Matricaria recutita |
| Födlebotzblacke (AI), Huetblacke (AI) f. Blätter: Huetblacke, Chrotteblacke |
Weisse Pestwurz | Petasites albus |
| Spiisechrut n. | Hasenlattich | Prenanthes purpurea |
| Blotze f. | Alpen-Greiskraut | Senecio alpinus |
| Chetteleblueme, Chueblueme (AI), Mèieblueme (AI), Schmalzblueme, Tüüfelsblueme f.; Chlepfere; Chrottepösch; Sònnwèndlig (AI) m.; Blätter: Hòndszunge (AI) f.; Suküechli n.; Frochtstand: Mèiestüübe (AI) m.; Stüüber m. |
Löwenzahn | Taraxacum officinale |
| Häädebòck (AI) m.; Habermaarchle f. | Wiesenbocksbart | Tragopogon pratensis |
| Schlipfblueme f. (AI); Schlipfblüemli, Leemblüemli, Theeblüemli (AI) n. Blätter: Chrottetach, Chrotteblacke, Huetblacke |
Huflattich | Tussilago farfara |
Quelle
[ändere | Quälltäxt bearbeite]- Hans Heinrich Bosshard: Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern in der deutschsprachigen Schweiz und im Fürstentum Lichtenstein; Zöri 1978.
- Joe Manser: Innerhoder Dialekt; Appezöll 2008. ISBN 3-9520024-9-6.
- Stefan Sonderegger: Appenzeller Sprachbuch; Herisou 1999. ISBN 3-85882-310-4
- Jakob Vetsch: Die Laute der Appenzeller Mundarten; Huber & Co., Frouefeld (1910).
- Rudolf Widmer: Die Pflanzenwelt des Appenzellerlandes; Appenzeller Hefte, Herisou; 1975.
- SDS, Band VI (u. a.)