Gràmmatik vum Milhüüser Dialekt/Hìlf

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Hìlf

Da Text uf Milhüüser-Elsassisch ìsch gschrìewa noh-n-era àlta Version vu dr Orthal-Schrìftàrt (wo vum Edgar Zeidler grìnda worra ìsch).

Dia Schrìftàrt nìmmt s Hoochditscha àls Referanz.
('s ìsch d Stàndàrdsproch, un 's hàt mehrera Vorteila: Verwàndschàft mìt em Elsassischa, güeta Kenntnissa uf Hoochditsch ìn dr Gegend, Schrìftbìld vu da elsassischa Wärter wo àns Hoochditscha màhnt...)


Do ìsch a kleina Erklärung, fer dr Text besser känna z'versteh.

ie[Quälltäxt bearbeite]

Dr „ie“ funktionniart gàr nìt wia ìn dr Dieth-Schrìftàrt, àwer wia uf Hoochditsch.
Dr „e“ noh-n-em „i“ bedittet àss da „i“ làng üsgsprocha wìrd: (IPA: [iː])

Zum Beispiel:

  • Beispiel  DitschBeispiel  Frànzeeschexemple: wìrd ìm Elsàss meischtens üsgsprocha exàct wia uf Hoochditsch. (IPA: [ˈbaɪ̯ʃpiːl])
  • Wien  DitschWien  FrànzeeschVienne (Hàuiptstàdt vum Eeschtrich): wìrd aui wia uf Hoochditsch üsgsprocha. (IPA: [viːn])

ìe[Quälltäxt bearbeite]

Dr „e“ noh-n-em „ì“ bedittet àss da „ì“ làng üsgsprocha wìrd: (IPA: [eː])

Zum Beispiel:

  • vìel  Ditschviel  Frànzeeschbeaucoup (IPA: [feːl])
  • Spìel  DitschSpiel  Frànzeeschjeu (IPA: [ʃpeːl])
  • Mìtglìed  DitschMitglied  Frànzeeschmembre

ia[Quälltäxt bearbeite]

Vìelmols ìm Àlemànnischa gìtt's a Diphtong fer d Wärter wo uf Hoochditsch d lànga Vokàl „ie“ enthàlta. Do wìrd dia Diphtong nìt „ie“ schriiwa, ma müeß's schriiwa wia ma's üssprìcht (phonetisch): „“ oder „“, oder „ia“ z'Milhüüsa.

  • BriaDitschBrief  Frànzeeschlettre (IPA: [ˈbʀɪ̯af])
  • LiaDitschLied  Frànzeeschchanson (IPA: [ˈlɪ̯ad])
  • verdiana  Ditschverdienen  Frànzeeschgagner (un salaire)

ii[Quälltäxt bearbeite]

Vìelmol ìm Àlemànnischa gìtt's a lànger i fer d Wärter wo uf Hoochditsch a Diphtong enthàlta.
Do sott ma nìt „ie“ schriiwa, dàs schribt ma numma wenn uf Hoochditsch aui a „ie“ ìsch, fer s Schrìtfbìld z'bhàlta.
Ma müeß's „ii“ schriiwa. So bhàltet ma àm beschta s gliicha Schrìftbìld zwìscha d beida Sprocha.

  • Wii  DitschWein  Frànzeeschvin (IPA: [viː])
  • bliiwa  Ditschbleiben  Frànzeeschrester
  • Triiwel  DitschTrauben  Frànzeeschraisin
  • FiiDitschFeuer  Frànzeeschfeu
  • Giiga  DitschGeige  Frànzeeschviolon - ànderscht às - Gigabyte  DitschGigabyte  Frànzeeschgigaoctet
  • gliich  Ditschgleich  Frànzeeschpareil - ànderscht às - glich  Ditschgleich, sofort  Frànzeeschtout de suite
  • Biichta  DitschBeichte  Frànzeeschconfession - ànderscht às - Dìchter  DitschDichter  Frànzeeschpoète
  • Siida  DitschSeide  Frànzeeschsoie - ànderscht às - SIDA  DitschAIDS  FrànzeeschSIDA


Wenn uf Elsassisch a kurzer „i“ üsgsprocha wìrd, wìrd a kurzer „i“ gschrìewa (aui wenn ìm hochditscha Wort a Diphtong steht).

  • Zitt  DitschZeit  Frànzeeschtemps
  • Zittung  DitschZeitung  Frànzeeschjournal
  • Litt  DitschLeute  Frànzeeschgens
  • hìtt  Ditschheute  Frànzeeschaujourd'hui

Diphtong[Quälltäxt bearbeite]

Wenn a Wort uf Elsassisch a lànga Vokàl hàt, un s Wort uf Hoochditsch àm gliicha Plàtz a Diphtong hàt, noh ìsch's Wort uf Elsassisch mehr lasbàr wenn ma àm Plàtz vu dr ditscha Diphtong aui zwei Vokàla schribt.

  • Büüch  DitschBauch  Frànzeeschventre - ànderscht às - rüch  Ditschrau  Frànzeeschrude Anglischrough
  • Müüra  DitschMauer  Frànzeeschmur
  • MüüDitschMaus  Frànzeeschsouris
  • Hiisla  DitschHäuschen  Frànzeeschmaisonnette
  • fiicht  Ditschfeucht  Frànzeeschhumide
  • tiiDitschteuer  Frànzeeschcher
  • fiiDitschfein  Frànzeeschfin
  • LiiDitschLeim  Frànzeeschcolle
  • PriiDitschPreis  Frànzeeschprix


A Üsnàhm gìtt's fer d Wärter wo uf Hoochsitsch mìt dr Diphtong „ei“ ààfànga.

  • Iis oder Is?  DitschEis  Frànzeeschglace
  • Iigàng oder Igàng?  DitschEingang  Frànzeeschentrée
  • Iistellung oder Istellung?  DitschEinstellung  Frànzeeschréglage

Do seht ma àss „Ii“ àm Ààfàng vu'ma Wort nìt so lasbàr ìsch (amol scho fer d Elsasser). Àlso schribt ma uf Elsassisch: Is, Igàng, Istellung...
Logischerwiis müeß ma dernoh àlla àndra Forma vu dana ditscha Diphtong „ei“, wo dur a einzelta „i“ ersetzt wara, aui mìt'ma einzelta „i“ schriiwa:

  • istella  Ditscheinstellen  Frànzeeschembaucher
  • Sa stella Litt iDitschSie stellen Leute ein.  FrànzeeschIls embauchent des gens.
  • Ìch wìrr igstellt.  DitschIch werde eingestellt.  FrànzeeschJe suis embauché.

Üsnàhma[Quälltäxt bearbeite]

As gìtt noch àndra Üsnàhma, üs ésthetischa Grìnda.

Zum Beispiel, àlla Dialekt-Unterstìtzer ìm Elsàss kenna dr Sàtz:

A Friahjohr fer unseri Sproch.“  DitschEin Frühling für unsere Sprache.  FrànzeeschUn printemps pour notre langue.

Logischerwiis dat ma „fìr unseri Sprooch“ schriiwa, àwer dàs war jetzt züe ìwerràschend. Noh schribt ma hàlt witterscht „fer“ un „Sproch“, ìn àlla àndra elsassischa Text.

Un ìn jedem Fàll wo d logischa Schrìft züe unésthetisch wìrd, därf ma a Üsnàhm màcha (numma nìt ìwertriiwa).

ß[Quälltäxt bearbeite]

Meischtens, wenn zwei Konsonnànta noh-n-era Vokàl stehn, bedittet's àss d Vokàl kurz üsgsprocha wìrd.

  • Hàs  DitschHase  Frànzeeschlièvre   lànga Vokàl (IPA: [hɑːs])
  • Hàss  DitschHass  Frànzeeschhaine   kurza Vokàl (IPA: [hɑs])


S Unterschìed zwìscha „ß“ un „ss“ geht uf s gliicha Prìnzip: dr „ß“ làuift wia-n-a einzelta Büechstàwa.

  • Stroß  DitschStraße  Frànzeeschroute   lànga Vokàl (IPA: [ˈʃtʀoːs])
  • Schloss  DitschSchloss  Frànzeeschchâteau   kurza Vokàl (IPA: [ʃlos])


Noh da Diphtong wìrd aui meischtens a „ß“ verwanda.

  • heißa  Ditschheißen  Frànzeeschs'appeler (IPA: [ˈhaɪ̯sa])

sp, st[Quälltäxt bearbeite]

Exàct wia uf Hoochditsch, wenn „sp“ oder „st“ àm Ààfàng vum Wort steht, wìrd's „schp“ oder „scht“ üsgsprocha.

  • spìela  Ditschspielen  Frànzeeschjouer (IPA: [ˈʃpeːla])
  • steera  Ditschstören  Frànzeeschdéranger (IPA: [ˈʃteːʀa])


Dàs gìltet àwer numma àm Ààfàng vum Wort (wia uf Hoochditsch). Wenn „schp“ oder „scht“ noochhar ìm Wort kummt , noh müeß ma's mìt „sch“ schriiwa.

  • WaschpDitschWespe  Frànzeeschguêpe (IPA: [ˈvaʃpa])
  • koschtDitschkosten  Frànzeeschcoûter (IPA: [ˈkoʃta])