Pennsylvaniadeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
blau:d'Kreis mitem heggschte Aadeil vo Pennsylania-Ditsch;rot:d'Kreis mit dr heggschte Aazahl

Pennsylvania Deitsch oder Pennsilfaanisch Deitsch nänne diä ditschsprochige Iiwanderer vu Pennsylvania ihre Sproch. Uf amerikanischem Änglisch heißts Pennsylvania German oder, volkstimliger, Pennsylvania Dutch. Diä Iiwanderer sin im 18. Johrhundert in dr Mehrheit üs dr Pfalz kumme, diä andere üs dr Schwiz, vu Wirttebärg, Bade, Elsass, Lothringe, Hesse un Schlesiä - also alli üs em Mittel- un Oberditsche Sprochraüm. Diä Iiwanderer sin meischtens Mennonite gsii, do drunter aü Amischi.
Diä verschiidene Dialäkt sin im Laüf vu dr Zit zum e homogene neije Dialäkt zämmegschmolze, wu am meischte Ähnligkeit het mit em Fränkische in dr Pfalz, wu aber aü e unibersähbari Ähnligkeit mit em Alemannische, bsunders mit em Oberrhiinalemannische het. S Pennsylvania-Ditsch isch - wiä s Pfälzisch - neijhochditsch monophthongiärt un diphtongiärt.

Gedichter un Liäder (Textprobe)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

[Hiwwe wie Driwwe], Titelsitte

Erscht anderthalb Johrhundert noch em Afang vu dr massehafte Iiwanderung isch e Dichter unter dr Pennsylania-Ditsche an d Effentligkeit drätte. Bis dert isch d hochditsch Luther-Bibel s A un s O vu dr Literatür gsii biinene. 1870 isch also ändlig Harfe vum Henry Harbaugh (1817-1867) erschiine. Siterhär sin viil anderi Dichter ufdrätte. Zum s alt Pennsylvania-Ditsch vorfiähre, wäre Dichter zitiärt. Bim erschte Biispiil isch e oberrhiinalemannischi Ibersetzung drbii, zum zeige, wiä nooch diä Dialäkt enander sin:

Dr Ralph S. Funk (1889–1969) schribt:

Pennsylvania-Ditsch Oberrhiinalemanisch
"Ich wott, ich waer en grosser Mann",
So saagt en kleener Bu,
"Dann kennt ich duh, so wie ich wott,
Graad wie die Eldre duh'".
Ich wott, ich wär e große Mann,
So sait e gleine Bue
No kennt ich due, so wiä ich wott
Grad wiä diä Eltre diän.'"
So deet net yeders saage: 'Bill,
Duh des' un 'Sell duh net' -
Wie sie mich driwweliere heit,
Iss mir en Lascht, you bet.
So dät nit jede sage: 'Bill,
Due des' un 'säll due nit' -
Wiä si mi drangsaliäre hit,
isch mir e Lascht, säll isch sicher.

Dr Russell W. Gilbert (1905-1985) schribt noch eme Gedicht iber dr Ho Chi Minh:

"Kazlich hemmer'n Bild vun Ho Chi Minh in der Owedszeiding gsehne, mit Kinner um en rum. Sei Gsicht waar voll Freed un Hallichkeet: er hot gelechelt. Mensche in alle Lenner hen ihre Luscht an Kinner. Des is die deitsch Waahret."

Des Knii-Ritter-Liäd, wu folgt, isch üs ere Sammlung vu 85 Pennsylvania-Ditsche Liäder. S het Ähnligkeit mit em "Hoppe Hoppe Reiter" un mit em alemannische "Ritti Ritti Ross":

"Reidi, reidi, Geili!
Alle Stunn e Meili;
Geht's iwwer der Schtumbe,
Fallt's Bobbili nunner!"

Hiwwe wie Driwwe isch da Name vun en Zeidong in Pennsylvania-Ditsch.

Hittigi Verbreitung:[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Pennsylvania-Ditsch-Sticker

Pennsylvania-Ditsch isch im Ruckgang. S wird fascht numme no vu dr Amische und dr Mennonite gschwätzt un an d Kinder witergää - diä sin ürspringlig e Minderheit unter dr Iiwanderer gsii. In dr Pennsilfaanisch-deitsch Enseiklopeedieye (lueg s Gleich unte) läse mir do driber uf Pennsylvania-Ditsch:

"Pennsilfaanisch Deitsch, ass aa Pennsylvania German, Pennsylvania Dutch odder Pennsilfaanisch genennt watt, iss en Schprooch, wu g'schwetzt watt bei verleicht 300,000 Leit in meh wie 20 Schteets in die USA un in Ontario (Kanadaa). Die meenschte Schwetzer sinn heit Amische un Fuhremennischte, wu deitsch aa heit noch schwetze zu ihre Kinner, awwer's gebt aa en latt Luthrische un Reformierte, wu die Mudderschprooch noch g'schwetzt henn, wie sie en Kind waare."

In dr hochditsche Wikipedia (Artikel Amische) wird aü d Meinung veträtte, ass s Pennsylvania-Ditsch e Zuekumpft het, wel d Geburtezahl bi dr Amische so groß isch.

Literatür[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • The Poems of Ralph S. Funk. Edited by Preston A. Barba. In: Publications of the Pennsylvania German Society, Volume II, Allentown 1968
  • Pennsylvania German Secular Folksongs. By Albert F. Buffington. Publications of the Pennsylvania German Society, Volume VIII, Breiningsville 1974
  • Bilder un Gedanke. A Book of Pennsylvania German Verse. By Russel W. Gilbert. Publications of the Pennsylvania German Society, Volume IX, Breiningsville 1975

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wikipedia-logo-v2.svg D Wikipedia uff Pennsylvania-Ditsch

Lueg aü[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tovar-Ditsch - Alemannisch z Venezuela