Maschine

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech

E Maschine (us französisch machine, vo latinisch machina, vo griechisch μηχανή mechanē „Wärkzüüg, künstligi Vorrichdig, Middel“) isch e Gräät, wo us Däil bestoot und wo dur en Aadriibssüsteem, vilmol e Motor aber au Muskelchraft usw., bewegt wird. Au d Motör sälber, wo verschideni Energie in Beweegigsenergii umwandle, si Maschine. Mä säit ene Chraftmaschine, wääred Maschine ooni äigene Aadriib Arbetsmaschine si.

Maschine wärde as technischi Arbetsmiddel vor allem für mechanischi Arbäite verwändet. In dr Vergangehäit isch dr Fluss vo Energii und/oder Stoff im Vordergrund gstande. Dr Fluss vo Informazioon het zerst in fiinmechanische Gräät e Rolle gspiilt, isch hüte aber in fast alle Maschine vo Bedütig (Automatisierig). Was d Mensche vo Maschine häi welle, isch gsi, ass iiri Chraft vo dr Maschine versterkt wurd, as d Arbet schnäller vor sich gieng und eso Zit gwunne wurd, ass fiineri Bearbäitig mööglig und si genauer usgfüert wurd, und ass eso idäntischi Brodukt chönni hergstellt wärde. Dr Brodukzionsarbäiter isch dur d Maschine körperlig und mänggisch au gäistig entlastet worde. Modärni Maschine übernäme vor allem Rutinearbäite und Arbäite, wo gföörlig sin.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Antiki römischi Pumpi, 1./2. Jahrhundert, Museo Arqueológico Nacional de España, Madrid

Gschichtlich gseh chann me die erschte Maschine schon in de Jahrhundert vor Chrischtus uusmache. Eifachi Maschine si s Seili und d Stange, d Rolle, dr Hebel und die schiefi Ebeni gsi, und d Schruube, wo mä aber as e Kombinazioon von ere Stange und ere schiefe Ebeni cha aaluege. No komplexer si d Cholbe-Pumpi und s Pressluft-Gschütz vom griechisch-alexandrinische Mechaniker Ktesibios um 275 vor gsii. Me het si zwar noch manuell müesse aktiviere, aber dass mä e Gschoss mit Luft, wo mit Muskelchraft zämmepresst worde isch, dur d Luft cha katapultiere, bruucht scho es Mass an höcher entwickletem technischem Dänke. D Cholbe-Pumpi isch e sogenannti Suugdruck-Pumpi gsii. Ebefalls en Alexandriner isch der Heron im erschte Jahrhundert nach Chrischtus gsii. Er het au d Arbeitsfähigkeit von Wasserdampf und heisser Luft erkennt (d Chuugele vom Heron), oder en Motor entwicklet, wo durch Sand mit Hilf vo der Schwerchraft betriibe worde isch.

Die bekanntischti früehi Entwicklig von ere Maschine isch wohl d Wassermühli gsii. Erschtmals isch s Wasserrad im vordere Orient im zweite Jahrhundert vor Chrischtus angwändet worde. Es isch no liigend angordnet gsii, mit senkrächter Radwälle. Der Vitruv het denn um 30 vor Chrischtus en römischi Wassermühli beschriibe, mit waagrächter Wasserrad-Wälle, wie me sii normal kennt. Auch s Fremdenergiikriterium isch do natürlich vollumfänglich erfüllt. Allerdings het sich s Wasserrad erscht zimlich vil schpöter würklich verbreitet, will me im antike Rom noch langi Ziit Sklavearbeit verwändet het. Windmühlene wiederum sind öppis schpöter erfunde worde, erschtmals um 650 nach Chrischtus in Persie.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Friedrich Klemm: Geschichte der Technik, 1983

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Maschine – Sammlig vo witere Multimediadateie