Toggeborger Tiernäme
Erscheinungsbild
Die Liste zällt Näme vo Tier uuf, wo im Toggeborg bruucht weret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch - bsunders bi de Quelle 1 und 2, wo d Näme inere phonetische Schrift aggee weret, wo nöd glöifig sind. Wenns nöötig isch d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vokaal schrääggstellt werd.
Tiernäme
[ändere | Quälltäxt bearbeite]Obwoll d Quelle zum Tail gnaueri Ortsagoobe gend, werd do nume underschide zwösched:
- uT: Undertoggeborg: Jonschwil, Ozwil, Oberozwil, Floowil, Tegersche, Mogelschperg, Ganterschwil
- aT: Alttoggeborg: Chirchberg, Moslig, Lütischborg, Bötschwil
- nT: Noitoggeborg: Hëlffetschwil, Brunòòdere, Hëmbëërg, Petsëll, Chrinòu, Liestig, Wattwil
- oT: Obertoggeborg: Ebnet-Chappel, Nesslau-Chrummenäu, Santihan, Willhuus
Wirbellosi
[ändere | Quälltäxt bearbeite]| Toggeborgerisch | Hochtütsch | Zoologisch Name | Quelle |
|---|---|---|---|
| Wùrm m. | Wurm | 1 | |
| Règewùrm m. | Regenwurm | Lumbricus terresteris | |
| Schnègg m. | Schnecke | 1 | |
| Chrèps m. | Krebs | Potamobius sp. | 2 |
| Schkòrpiòò m. | Skorpion | Euscorpius germanicus | 1 |
| Oorle f. | Ohrwurm | Forficula auricula | 3 |
| Heuhötzger, -stöffel (oT) m. | Heuschrecke | 3 | |
| Eggeschèère; Were (oT) f. | Maulwurfsgrille | Gryllotalpa vulgaris | 1 |
| Òugeschüüsser m. | Libelle | Odonata | 1 |
| Floo f. | Floh | Pulex sp. | 1 |
| Chèfer m. | Käfer | 1 | |
| Maiechèfer m. (Ìngele f.) |
Maikäfer (Engerling) |
Melolantha vulgaris | 1 |
| Hergottecheferli, -mogerli n. | Marienkäfer | Coccinella sp. | 3 |
| Biili, Biindli n. Biilischwarm: Iime m. |
Honigbiene | Apis melliflora | |
| Hùmel m.; Rusumel (oT) m. | Hummel | Bombus sp. | 1,3 |
| Wäspi n. | Feldwespe | Polistes gallicus | 1 |
| Hòrnussle f. | Hornisse | Vespa crabro | 1 |
| Ambäse (uT aT), Ambäisse (oT) f. | Ameise | Formicidae | 1 |
| Waldhengst m. | Rote Waldameise | Formica rufa | 3 |
| Flüge f. | Stubenfliege | Musca domestica | 1 |
| Schiissebiili n. | Schlammfliege | Eristalis tenax | 3 |
| Bräme (aT), Brème, Brèème; Rossbrèème f. | Rinderbremse | Tabanus bovinus | 1,3 |
| Schwòòb m. | Regenbremse | Haematopota pluvialis | 1,3 |
| Mùgge f.; Schnòògge f. | Stechmücke | Culuex pipiens | 1 |
| Schnòògg m. | Schnake | Tipula sp. | |
| Wäntele f. | Bettwanze | Cimex lectularius | 3 |
| Blatluus f. | Blattlaus | Aphidoidae | 1 |
| Luus f. (Nìss f.) |
Menschenlaus (Lausei, Nisse) |
Pediculus sp. | 1 |
| Sùmmerfogel m. (Ròuppe) f. |
Schmetterling (Raupe) |
Lepidoptera | 1 |
| Tüüfels-Chatz f. | Raube des Kohlweisslings | Pieris brassicae | 1 |
| Spine f. (Spìnnjùppe f.) |
Spinne (Spinnennetz) |
1 | |
| Chrützspine f. | Kreuzspinne | Aranea diademata | |
| Zìmmermaa m. | Weberknecht | Opiliones | |
| Holzbògg m. | Zecke | Ixodides |
Fisch
[ändere | Quälltäxt bearbeite]| Toggeborgerisch | Hochtütsch | Zoologisch Name | Quelle |
|---|---|---|---|
| Forele f. | Bachforelle | Salmo trutto fario | 2 |
| Grundbarbeli n. | Bartgrundel, Schmerle | Noemacheilus barbatulus | 5 |
| Hecht m. | Hecht | Esox lucius | 1 |
Reptilie & Amphibie
[ändere | Quälltäxt bearbeite]| Toggeborgerisch | Hochtütsch | Zoologisch Name | Quelle |
|---|---|---|---|
| Ädèchse, Äidèchse f. | Eidechse | Lacerta sp. | 1,2 |
| Blintschliich f. | Blindschleiche | Anguis fragilis | |
| Schlange f. | Schlange | 1 | |
| Òòttere f. | Ringelnatter | Natrix natrix | 1 |
| Mole (oT) f. | Feuersalamander | Salamandra salamandra | 3,5 |
| Mole m. | Molch | Triturus sp. | 1 |
| Brùnechüeli n.; Rootbuuch (oT) m. | Bergmolch | Triturus alpestris | 1,3,5 |
| Glögglifrosch m. | Geburtshelferkröte | Alytes obstetricans | 5 |
| Chrott f. | Kröte | Bufo sp. | |
| Frösche (aT) f.; jünger: Frosch m.; Hopsger (oT) f. (Ròss-Chòpf m.) |
Frosch (Kaulquappe) |
Rana sp. Hyla arborea |
1,2,3 |
Fögel
[ändere | Quälltäxt bearbeite]| Toggeborgerisch | Hochtütsch | Zoologisch Name | Quelle |
|---|---|---|---|
| Schtòrch m. | Weisstorch | Ciconia ciconia | 1 |
| Wildènte, Ènte f. | Stockente | Anas platyrhynchos | 1 |
| Happech m.; Hènevogel m. | Habicht | Accipiter gentilis | 1,3,4,5 |
| Spèrber m.; Wäneli (oT) n. | Sperber | Accipiter nisus | 1,3 |
| Henevogel m. | Mäusebussard | Buteo buteo | 3 |
| Adler m. | Steinadler | Aquila chrysaetos | 1 |
| Wänneli (oT) n. | Turmfalke | Falco tinnuncullus | 5 |
| Huen f. Mandli: Gùgel m., Haan m. Wiibli: Hène f. Jùngs: Hüeli n.; Függli n.; Bibeli n. |
Haushuhn | Gallus gallus domesticus | 1 |
| Uurhaan m. | Auerhahn | Tetrao urogallus | 4 |
| Pfòu m. | Blauer Pfau | Pavo cristatus | 1 |
| Taucherli n. | Blässhuhn | Fulica atra | |
| Tube f. Mandli: Chut m. |
Ringeltaube | Columba palumbus | 1 |
| Gùgger m. | Kuckuck | Cuculus canorus | 1 |
| Wigge (uT) f.; Wicker m. | Waldkauz | Strix aluco | 2 |
| Nachtüüle (uT), Nachtöüel (aT), Nachtüül, -ööl (oT) m.; Schuderöüel (aT) m. | Waldohreule | Asio otus | 1,2 |
| Spire f. | Mauersegler | Apus apus | 3 |
| Meerzeföli n. | Grünspecht | Picus viridis | 3 |
| Schwalbe (uT aT nT), Schwalme (oT) f. | Rauchschwalbe | Hirundo rustica | 1 |
| Röötteli n. | Rotkehlchen | Erithacus rubecula | 1 |
| Huusröötel n. | Hausrotschwanz | Phoenicurus ochruros | 3,5 |
| Garteröötel n. | Gartenrotschwanz | Phoenicurus phoenicurus | 5 |
| Amsle f. | Amsel | Turdus merula | 1 |
| Troostle f. | Singdrossel | Turdus philomelos | 1 |
| s Chlii Müllerli n. | Zaungrasmücke | Sylvia curuca | 5 |
| s Grooss Müllerli n. | Dorngrasmücke | Sylvia communis | 5 |
| Pfanestiili n. | Schwanzmeise | Aegithalus caudatus | 5 |
| Blöüeli n. | Blaumeise | Parus caeruleus | |
| Heregääggi m.; Hèrevogel (oT) m.; Hèregäggel m. | Eichelhäher | Garullus garullus | 1,3,4,5 |
| Ägest, Ägeste, Ägerste f. | Elster | Pica pica | 1,2,3,4,5 |
| Bergchräie (oT) f. | Alpendohle | Pyrrhocorax graculus | 3 |
| Chräie f. | Alpenkrähe | Pyrrhocorax pyrrhocorax | 3 |
| Chräie f.; Rapp (oT) m. | Rabenkrähe | Corvus corone corone | 1,3 |
| Rapp, Chograpp, Chogräpp (oT) m. | Kolkrabe | Corvus corax | 3,5 |
| Stòre f. | Star | Sturnus vulgaris | 1 |
| Spatz m. | Haussperling | Passer domesticus domesticus | 1 |
| Fingg m.; Schneegibser (oT) m.; Schneevogel (oT) m. | Buchfink | Fringilla coelebs | 1,3 |
| Rotgügger | Gimpel, Dompfaff | Pyrrhula pyrrhula | 5 |
Süüger
[ändere | Quälltäxt bearbeite]| Toggeborgerisch | Hochtütsch | Zoologisch Name | Quelle |
|---|---|---|---|
| Fledermuus f. | Fledermaus | Vespertilionidae | |
| Ìgel m. | Igel | Erinaceus europaeus | 1 |
| Schèèr m.; Schèèrmuus f.; Schèère (oT) m. | Maulwurf | Talpa europaea | 1,3 |
| Mǜtsger m. | Spitzmaus | Sorex sp. | 1 |
| Haas, Hase m. | Feldhase | Lupus europaeus | 1 |
| Chǜngeli n. | Kaninchen | Oryctolagus cuniculus | 1 |
| Ächö`rnli, -hö`rnli n.; Ächerne, Äicherne (oT) m. | Eichhörnchen | Sciurus vulgaris | 1,2,3 |
| Meersüggel m.; Meersüüli n. | Meerschweinchen | Cavia porcellus | |
| Moormeli n.; Mormeltier n.; Mungg (oT) m. | Alpen-Murmeltier | Marmota marmota | 2 |
| Biber m. | Biber | Castor fiber | |
| Muus f. | Maus | 1 | |
| Ratz m. | Ratte | Rattus sp. | |
| Wolf m. | Wolf | Canis lupus | 1 |
| Hùnd m. Mandli: Bragg, Brägg m. Wiibli: Tschöügg f., Föütsch |
Haushund | Canis familiaris | 1 |
| Fùchs, Fochs m. | Rotfuchs | Vulpes vulpes | 1 |
| Bèèr m. | Braunbär | Ursus arctos | 1 |
| Maarder m. | Steinmarder | Martes foina | |
| Härmeli n. | Hermelin | Mustela erminea | 3 |
| Wiselì, Wismelì n. | Mauswiesel | Mustela nivalis | 1 |
| Tachs m. | Dachs | Meles meles | 1 |
| Chats f. Mandli: Möüder m. Wiibli: Brìngeri f. Jùngs: Chätsli n. |
Hauskatze | Felis silvestris libyca cattus | 1 |
| Löü m. | Löwe | Panthera leo | 1 |
| Esel m. | Esel | Equus asinus | 1 |
| Ròss n. Mandli: Hèngst m.; Kastrat: Walech Wiibli: Stuete f. Jùngs: Fǜli n. |
Hauspferd | Equus ferus caballus | 1 |
| Suu f.; Schwii f. Mandli: Èber m.; Kastrat: Hess m.; Barg (oT) m. Wiibli: Loos, Fäärliloos f. Jùngs: Fäärli n. |
Hauschwein | Sus scrofa domesticus | 1 |
| Hìrsch m. | Rothirsch | Cervus elaphus | 1 |
| Ree n. | Reh | Capreolus capreolus | 1 |
| Fèèch n. Mandli: Stier m.; Hägi m.; Mùni m.; Pfar (oT) m. Kastrat: Òchs m., Häälstier m. Wiibli: Chue, Chalberchue f. Jùngs: Chalb n.; Bùsli n.; Rìnd n.; Gaaltlig n. |
Hausrind | Bos primigenius | 1 |
| Gèms f.; Gams (oT) f. | Gämse | Rupicapra rupicapra | 1 |
| Gääss f. Mandli: Bògg m.; Kastrat: Häälbògg m. Jùngs; Chìtsi n. |
Hausziege | Capra hircus | 1 |
| Schtäbòck m. | Steinbock | Capra ibex | |
| Schòòff f. Mandli: Schòòfbògg m. Wiibli: Òu f. Jùngs: Lämli n. |
Hausschaf | Ovis aries | 1 |
| Aff m. | Affe | 1 | |
| Mèntsch Mandli: Maa m. Wiibli: Fròu f. Jùngs: Chìnd n. |
Mensch | Homo sapiens sapiens | 1 |
Quelle
[ändere | Quälltäxt bearbeite]- 1) Wilhelm Wiget: Die Laute der Toggenburger Mundarten, Frauefeld (1916).
- 2) SDS, Band V (u. a.)
- 3) Röbi Brunner: Hoo, aseweg!!; Neu St.Johann (2007). ISBN 978-3-033-01197-7 (Obertoggeborg)
- 4) Th. Kappler: Tòggeborger Spròòch ond Art; Wattwil, 1980
- 5) Hans Büchler (Herausgeber): Das Toggenburg; 1993 (2. Uflaag); ISBN 3-7212-0256-2