Toggeburger Pflanzenäme
Erscheinungsbild
Die Liste zällt Näme vo Pflanze uuf, wo im Toggeborg bruucht weret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch - bsunders bi de Quelle 1 und 2 (lueg une), wo d Näme i phonetische Schrifte aggee weret, wo nöd glöifig sind. Wenns nöötig isch, d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vokaal schrääggstellt werd.
Obwoll d Quelle zum Tail gnaueri Ortsagoobe gend, werd do nume underschide zwösched:
- uT: Undertoggeborg (Jonschwil, Ozwil, Oberozwil, Floowil, Tegersche, Mogelschperg, Ganterschwil
- aT: Alttoggeborg: Chirchberg, Moslig, Lütischborg, Bötschwil
- nT: Nöütoggeborg: Hëlffetschwil, Brunòòdere, Hëmbëërg, Petsëll, Chrinòu, Liestig, Wattwil
- oT: Obertoggeborg: Ebnet-Chappel, Nesslau-Chrummenäu, Santihan, Willhuus
| Toggeburgerisch | Hochtütsch | Botaanisch Name | Quelle |
|---|---|---|---|
| Mies n. | Moos | Bryophyta | 1 |
| Faarn m. | Farn | Polypodiaceae | 1 |
| Chatzeschwanz m. | Schachtelhalm | Equisetum sp. | 3 |
| Iibe f.; Èije f.; Ilbe (oT) f. Sòòme mit Arillus: Schnoderbeeri n. |
Eibe | Taxus baccata | 1 |
| Tane f. Narrenast: Häxebèse m. |
Weiss-Tanne | Abies alba | 1 |
| Roottane Zapfe: Tanezapfe m. |
Fichte | Picea abies | 5 |
| Lèèrche f. | Lärche | Larix decidua | 2 |
| Fòre f. Holz: Chienes Zapfe: Fòremòuch m. |
Wald-Kiefer | Pinus silvestris | 1,5 |
| Chrommholz, Legföre | Berg-Kiefer | Pinus mugo | 5 |
| Rèckolder m. Frucht: Rèckolderbeeri n. |
Wacholder | Juniperus communis | 1,2 |
| Kanoonebùtzer m. | Rohrkolben | Typha sp. | |
| Boorst m. | Borstgras | Nardus stricta | 3 |
| Haber m. | Hafer | Avena sativa | 1 |
| Gèèrste f. | Gerste | Hordeum sp. | 1 |
| Rògge m. | Roggen | Secale cereale | 1 |
| Wääze m. | Weizen | Triticum vulgare | 1 |
| Türgge m. | Mais | Zea mays | 2 |
| Böle m. | Zwiebel | Allium cepa | 1 |
| Lòuch m. | Lauch | Allium porrum | 2 |
| Chnoblech m. | Knoblauch | Allium sativum | 1 |
| Schnìdlòuch m. | Schnittlauch | Allium schoenoprasum | 1 |
| Rämsel m.; Rämschele f. | Bärlauch | Allium ursinum | 3 |
| Hùntshode, Hùntsoose, Bùntsoode, Bùntsfùde f. | Herbstzeitlose | Colchium autumnale | 1 |
| Mèieriisli n. | Maiglöckchen | Convallaria majalis | |
| Ilge f. | Lilie | Lilium sp. | 1 |
| Bergilge f. | Feuerlilie | Lilium bulbiferum | 3 |
| Germaage m. | Weisser Germer | Veratrum album | 3 |
| Chrottebeeri n. | Einbeere | Paris quadrifolia | 3 |
| Schneeglöggli n. | Schneeglöckchen | Galanthus nivalis | |
| Oosterglogge f. | Gelbe Narzisse | Narcissus pseudonarcissus | |
| Safra (uT aT) m.; Safert (nT oT) m. | Safran | Crocus sativus | 1 |
| Fròueschue m. | Frauenschuh | Cypripedium calceolus | 1 |
| Chante-, Chammblueme f. | Männertreu | Nigritella nigra | 3 |
| Mùschgetnùss, Moschgetnoss f. | Muskatnuss | Myristica fragrans | 1 |
| Albere f. | Weiss-Pappel | Populus alba | 1 |
| Papple f. | Schwarz-Pappel | Populus nigra | 5 |
| Espe, Äspe | Zitter-Pappel | Populus tremula | 5 |
| Wide f. Blüete: Chätzli n. |
Weide | Salix sp. | 1,2 |
| Pfiiffestude f.; Sale Blüete: Chätzli n. |
Sal-Weide | Salix caprea | 1,5 |
| Nùssbòmm m. Frucht: Nùss f. |
Walnuss | Juglans regia | 1,5 |
| Eerle f. | Schwarz-Erle | Alnus glutinosa | 1,5 |
| Troos f. | Grün-Erle | Alnus viridus | 5 |
| Bìlche, Bìleche f. | Birke | Betula sp. | 1 |
| Hasle f. Frucht: Haselnùss f. |
Haselnuss | Corylus avellana | 5 |
| Chistele; Mare | Edelkastanie | Castanes sativa | 2 |
| Bueche f. | Rotbuche | Fagus silvatica | 1 |
| Ääche, Èiche f. Frucht: Aächle, Èichle |
Eiche | Quercus sp. | 1, 5 |
| Elme (nT), Ilme (oT) | Berg-Ulme | Ulmus glabra | 5 |
| Haaf m. Haschisch: Grääs n. |
Hanf | Cannabis sativa | 1 |
| Hòpfe m. | Hopfen | Humulus lupulus | 1 |
| Mìsple f. | Mistel | Viscum album | 1 |
| Brènessle f. | Brennnessel | Urtica dioeca | 1 |
| Gotterebotzer m.; Stropfeblacke m. | Schlangen-Knöterich | Polygonum bistorta | 3 |
| Rebarber m. | Rhabarber | Rheum rhabarbarum | 1 |
| Suurhampfle f. | Sauer-Ampfer | Rumex acetosa | 1 |
| Blagge (uT), Blacke f. | Alpen-Ampfer | Rumex alpinus | 2,3 |
| Schwiblacke f. | Stumpfblättriger Ampfer | Rumex obtusifolius | 3 |
| Chrut n. | Mangold | Beta vulgaris ssp. cicla | 2 |
| Randech (uT aT), Rande (nT) m. | Rote Rübe | Beta vulgaris ssp. conditiva | 2 |
| Runggle f. | Runkelrübe | Beta vulgaris ssp. rapacea | 2 |
| Spinòòt m.; Binätsch m. | Spinat | Spinacia oleracea | 1,2 |
| Nègeli, Nägili n. | Nelke | Dianthus sp. | 1 |
| Stèinègeli n. | Steinnelke | Dianthus caryophyllus | |
| Bueberoose f. | Pfingstrose | Paeonia officinalis | 3 |
| Bettsèicherli n. | Buschwindröschen | Anemone nemorosa | 3 |
| Oostereblueme f. | Sumpfdotterblume | Caltha palustris | 2 |
| Bueberole (uT oT), Bachrole (aT) f.; Roleblueme (nT) f. | Trollblume | Trollius europaeus | 2,3 |
| Niele f. | Waldrebe | Clematis vitalba | 1,5 |
| Altmaa m.; Speerchutz m. | Alpenanemone | Pulsatilla alpina | 3 |
| Butterblueme f.; Glinze (oT) f. | Hahnenfuss (geeli Arte) | Ranunculus sp. | 3 |
| Spitzbeeri n. | Sauerdorn | Berberis vulgaris | 5 |
| Obercholrèèbli n. | Kohlrabi | Brassica oleracea var. gongylodes | 2 |
| Bluemechööl m. | Blumenkohl | Brassica oleracea var. botrytis | 2 |
| Chabis m. | Kohl | Brassica oleracea var. alba | 1,2 |
| Blòuchrut n.; Blòuchabis m. | Rotkohl | Brassica oleracea var. rubra | 2 |
| Chööl m. | Wirsing | Brassica oleracea var. sabauda | 1,2 |
| Rääbe f. | Weisse Rübe | Brassica rapa | 1 |
| Schummchrut n. | Wiesen-Schaumkraut | Cardamine pratensis | 3 |
| Räättech m. | Rettich | Rhaphanus sativus | 1 |
| Radiisli n. | Radieschen | Rhaphanus sativus var. sativa | |
| Sempf m. | Ackersenf | Sinapis arvensis | |
| Santihansbeeri (uT nT oT), Santjohansbeeri (aT) n.; Trübli (oT) n. | Johannisbeere | Ribes sp. | 2,3 |
| Chruselbeeri (uT) n.; Chrusle f. | Stachelbeere | Ribes uva-crispa | 1,2,3 |
| Dorne (nT) | Zweigriffliger Weissdorn | Crataegus laevigata | 5 |
| Biilichrut n. | Echtes Mädesüss | Filipendula ulmaria | 3 |
| Kchwìtte f. | Quitte | Cydonia oblonga | 1 |
| Èèrpeeri n. | Erdbeere | Fragaria vesca | 2 |
| Kchapuziinerli n. | Bach-Nelkenwurz | Geum rivale | |
| Öpfelbòmm m. Frucht: Öpfel m. |
Apfelbaum | Malus domestica | 1 |
| Holzöpfeli m. | Holzapfel | Malus sylvestris | 5 |
| Wildi Chriesi | Wilde Vogel-Kirsche | Prunus avium subsp. avium | |
| Chriesibòmm m. Frucht: Chriesi n. |
Kirschbaum | Prunus avium ssp. juliana | 1 |
| Wiechsle f. | Sauer-Kirsche | Prunus cerasus | 1 |
| Zwètschgebòmm m. Frucht: Zwètschge f. |
Zwetschge | Prunus domestica | 1 |
| Mandle f. | Mandel | Prunus dulcis | |
| Pfluume, Pflume f. | Pflaume | Prunus insititia | 1 |
| Hageldorn | Schwarzdorn, Schlehe | Prunus spinosa | 5 |
| Berebòmm f. Frucht: Bere f. |
Kultur-Birne | Pyrus communis | 1 |
| Holzbere f. | Holz-Birne | Pyrus pyraster | |
| Schwii-Esche f.; Fogelbeeribòmm m. Beeri: Schwibeeri n. |
Vogelbeerbaum | Sorbus aucuparia | 3,5 |
| Wildi Röösli n. Frucht: Tèighüüffeli n.; Hüffelibeeri (aT), Tornbeeri (oT) n. |
Wilde Hecken-Rose | Rosa sp. | 2,3 |
| Roose f. | Garten-Rose | Rosa centifolia | 1 |
| Brubeeri (uT aT), Bròmbeeri n.; Bròme f. (oT) | Brombeere | Rubus fruticosus agg. | 1,2,3,4 |
| Muetterbeeri (uT nT oT); Höndelbeeri (uT); Hündlibeeri (aT) n.; Hǜmpele f. (aT) | Himbeere | Rubus idaeus | 1,2,3 |
| Èsper f. | Saat-Esparsette | Onobrychis viciifolia | 1 |
| Bòòne f. Arte: Stangebòòne - Hö`ckerli n.; Hocker (nT) |
Garten-Bohne | Phaseolus vulgaris | 1,2,3 |
| Äärps f.; Poweer | Garten-Erbse | Pisum sativum | 1,2 |
| Chèfe (uT) f.; Chìfel (nT oT) m. | Zucker-Erbse | Pisum sativum L. subsp. sativum var. macrocarpon | 1,2,3 |
| Chlee m.; Buebezogger m.; Hungsügler (oT) m. | Rot-Klee | Trifolium pratense | 1,3 |
| Chlee m.; Maitlezogger m. | Weiss-Klee | Trifolium repens | 1 |
| Schtèchlòub n.; Schtèchpalme f. | Stechpalme | Ilex aquifolium | 5 |
| Pfaffechäppli n. | Pfaffenhütchen | Euonymus europaeus | 5 |
| Graanium n. | Pelargonie | Pelargonium sp. | 1 |
| Rèbe f. Frucht: Trube f. |
Weinrebe | Vitis vinifera | 1 |
| Lìnde f. Blüete: Lìndebluest n. |
Linde | Tilia sp. | |
| Zitroone f. | Zitronenbaum | Citrus media | |
| Bòmmeranze f. | Orangenbaum | Citrus aurantium | 1 |
| Bòuwele f. | Baumwolle | Gossypium barbadense | 1 |
| Chääslichruut n. | Wald-Malve | Malva sylvestris | 3 |
| Ahòòrn (uT aT), Oohòrn (aT), Ùhòòrne (nT oT) f. | Ahorn | Acer sp. | 1,2,4,5 |
| Chüestudeäbaum (oT) m. | Feld-Ahorn | Acer campestris | 5 |
| Wiiròuch m. | Weihrauch | Boswellia sp. | |
| Zilbluest (uT); Zilander (oT) | Seidelbast | Daphne mezereum | 5 |
| Chischtelebòmm m. | Rosskastanie | Aesculus hippocastanum | 4 |
| Fiööli (uT), Fiö`ö`nli (uT nT), Fèieli (aT nT) n. | Veilchen | Viola sp. | 1,2 |
| Fiöönli, Fäilchi n. | Stiefmütterchen | Viola tricolor | 3 |
| Guggummere f. | Gurke | Cucumis sativus | 1 |
| Chǜǜrpse f. | Kürbis | Cucurbita pepo | 1 |
| Cheerbel m. | Wiesenkerbel | Anthriscus sylvestris | 1 |
| Seleri m. | Sellerie | Alpium graveolus | 2 |
| Chǜmi m. | Kümmel | Carum carvi | 1 |
| Rüebli n. | Karotte, Möhre | Daucus carota ssp. sativus | |
| Fengchel m. | Fenchel | Foeniculum vulgare | |
| Öberich, Ǜǜberich m. | Bärenklau | Heracleum sphondylium | 1,3 |
| Mutteli n. | Alpen-Mutterwurz | Ligusticum mutellina | 3 |
| Peetterli n. | Petersilie | Petroselinum crispum | 1 |
| Strenze f. | Meisterwurz | Peucedanum osthrutium | 3 |
| Sefì m. | Heidekraut | Calluna vulgaris | 1 |
| Alperoose (nT oT) f.; Bergnägeli (oT) n. | Rostrote Alpenrose | Rhododendron ferrugineum | 2 |
| Haselbeeri (uT aT), Häslibeeri (nT) n. | Heidelbeere | Vaccinium myrtillus | 2 |
| Schnoderbeeri n. | Rauschbeere | Vaccinium uliginosum | 2,3 |
| Stää-, Stèibeeri (uT aT oT), Fùchsbeeri (nT) n. | Preiselbeere | Vaccinium vitis-idaea | 2 |
| Flueblueme, Flooblueme f.; Häntscheli n. | Aurikel | Primula auricula | 3 |
| Primeli n. | Garten-Primel | Primula auricula x viscosa | |
| Schlǜsselblüemli (aT) n., Trubechnö`pfli n.; Trubechnòpf m. | Hohe Schlüsselblume | Primula elatior | 2,3 |
| Badenechtli (uT), Badäneli (uT), Madäneli (aT), Madämeli (aT), Madängechli (nT), Patäneli (nT), Bòdäneli (oT) n. |
Frühlings-Schlüsselblume | Primula veris | 1,2,3 |
| Esche f. | Esche | Fraxinus excelsior | 1 |
| Èntsioo m. | Enzian | Genitiana sp. | 1 |
| Wiisenze (oT) f. Worzle: Enziooworzle f. |
Gelber Enzian | Gentiana lutea | 3 |
| Règeblueme f. | Zaun-Winde | Convolvulus sepium | |
| Zimet m. | Ceylon-Zimtbaum | Cinnamomum verum | |
| Mèijeroo m. | Majoran | Majorana hortensis | |
| Roosmarii m. | Rosmarin | Rosmarinus officinalis | |
| Müüslibläckli n. | Garten-Salbei | Salvia officinalis | 3 |
| Sälfli n. | Wiesen-Salbei | Salvia pratensis | 1 |
| Tomaate f. | Tomate | Solanum lycopersicum | |
| Hèrdöpfel, Hèrpfel (oT) m.; Hèppere (oT) f. | Kartoffel | Solanum tuberosum | 1 |
| Löüerächli, -müüli n. | Grosses Löwenmaul | Antirrhinum majus | 3 |
| Fraueträitli (oT) n. | Fingerhut | Digitalis purpurea | 1 |
| Chlaffe f. | Zottiger Klappertopf | Rhinanthus alectorolophus | 3 |
| Chatzenöügli n. | Ehrenpreis (blòui Arte) | Veronica sp. | 3 |
| Wègerech m. | Wegerich | Plantago sp. | 1 |
| Ròssrìpli n. | Spitz-Wegerich | Plantago lanceolata | 1,3 |
| Hùtsche-, Hùschebale (aT) f.; Baletätsch (nT) m. | Breit-Wegerich | Plantago major | 1 |
| Tüüfelsbeeri (oT) n. | Schwarze Heckenkirsche | Lonicera nigra | 5 |
| Chrottebeeristude f. | Rote Heckenkirsche | Lonicera xylosetum | 5 |
| Holderbòmm m.; Holder, Hushòlder (uT) m. | Schwarzer Holunder | Sambucus nigra | 1,2,5 |
| Hülftere, Hölftere (nT) | Wolliger Schneeball | Viburnum lantana | 5 |
| Bäiwide (oT) | Gemeiner Schneeball | Viburnum opulus | 5 |
| Gloggeblueme f. | Glockenblume | Campanula sp. | |
| Schòòffgaarbe f. | Schafgarbe | Achillea millefolium | 1 |
| Senechrut (oT) n. | Eberraute | Artemisia abrotanum | 3 |
| Astere f. | Alpen-Aster | Aster alpinus | 1 |
| Gäässeblüemli (aT) n.; Chatzeblueme (uT), Meerzeblueme (uT nT) f. | Gänseblümchen | Bellis perennis | 2 |
| Tìstle f. | Distel | Carduus sp. | 1 |
| Sùneblueme | Sonnenblume | Helianthus annuus | |
| Salòòt m. | Kopfsalat | Lactuca sativa | 1 |
| Margritli n. | Gemeine Wucherblume | Leucanthenum vulgare | |
| Gramile f.; Öpfelblüemli (oT) n. | Echte Kamille | Matricaria recutita | 1,3 |
| Huetblacke f. | Weisse Pestwurz | Petasites albus | 3 |
| Botzle, Bötzle f. | Alpen-Greiskraut | Senecio alpinus | 3 |
| Chetteleblueme (uT aT), Schmaalzblueme (uT nT oT) f. Fruchtstand: Blö`ö`serli n. |
Löwenzahn | Taraxacum officinale | 2 |
| Habermarch, -mälch m. | Wiesenbocksbart | Tragopogon pratensis | 3 |
| Chueblacke f.; Meerzeblüemli (oT) n. | Huflattich | Tussilago farfara | 1,3 |
Quelle
[ändere | Quälltäxt bearbeite]- 1) Wilhelm Wiget: Die Laute der Toggenburger Mundarten, Frauefeld (1916).
- 2) SDS, Band VI (u. a.)
- 3) Röbi Brunner: Hoo, aseweg!!; Neu St.Johann (2007). ISBN 978-3-033-01197-7 (Obertoggeborg)
- 4) Th. Kappler: Tòggeborger Spròòch ond Art; Wattwil, 1980
- 5) Hans Heinrich Bosshard: Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern; Züri, 1978