Malizi

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
de PUGNUS-mili opferet em Wettergott Tarhunza und a de Chrieggöttin Sauska.

Malizi (assyr. Melid; hethit. Malitiya; altgriechΜελιτηνή, Melitēnē) isch e neohethitische Stadtstaat vom 12. bis 8. Jh. v. Chr. gsii. Die erste Könige sind e Sekundogenitur vo de Grosskönige vo Karkamis.

Laag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Malizi isch identisch mit de Uusgrabig Arslantepe („Loiehügel“), wo sechs Kilomeeter nordöstlich vo de ostanatolische Stadt Malatiya i de Törggai litt.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de Bronzezeit isch Malitiya e hethitischi Stadt gsii. Nochdem s Hethiterriich um 1180 v. Chr. undergangen isch, hend vili chlinneri Stadtstaate s Eerb vom Groossriich öbernoo. Zo dere Zitt isch de Kuzi-Tessub de Vizekönig vo Karkamis gsii, wo anere Sittelini vom hethitische Königshuus aghört hett. Er hett den de Titel Grosskönig öbernoo, nochdem d Hoptlini undergangen isch. Si Soo, de PUGNUS-mili I. (velicht as Muwatalli z lese, PUGNUS maint, as di luwischi Hieroglyphe e Fuust darstellt, asmer aber de Luutwert nöd chennt), isch denn de erst „Landherr“ vo Malizi wore. De Titel hend au sini beed Söö, de Runtiya, und de Arnuwanti I. trait, und au dene sini Noofaare und Noofolger.

Um 1100 v. Chr. het de assyrisch König Tiglatpilesar I. (1114–1076 v.Chr.) Malizi aagriffe und hett de König Allumari zwunge, em Tribut z zale. De König Lalli het i de Joore 853, 844, 836 und 835 v. Chr. em assyrische König Salmanessar III. ebefalls müese Tribut zale. Spööter hett denn de Menua vo Urartu (810–786 v. Chr.) Malizi underworfe. Ane 743 het de König Sulumal vo Malizi mit Urartu gege d Assyrer kämpft. Er isch bisigt wore und hett ab denn müese a de Assyrer Tribut zale. De Sargon II. (722–705) hett de König Gunzinanu vo Malizi abgsetzt und de Tarhunazi iigsetzt, wo bis 711 v. Chr. gherrscht hett. Til-Garimmu, im Hinderland vo Malizi glege, isch denn mit Deportierte kolonialisiert wore und as König vo Malizi isch de Mutallu vo Kumaha iigsetzt wore, de het aber ane 708 müese flüche, wel de Sargon en bischuldigt het, illoyal z sii. Druf aber isch Malizi zode assyrische Provinz Melid wore. Wo de Sargon aber gstorben isch, het sich Til-Garimmu und vermuetli au Malizi vo Assyrie loosgsait. De Sennacherib (705–681 v. Chr.) isch denn ane 695 geg Til-Garimmu zoge, wo de König Gurdi gherrscht hett. 675 v. Chr. isch de Mugallu König vo Malizi und Tabal. Well aber d Kimmerier en bidroot hend, hett er em Assurbanipal (669–627) sini d Töchter und Ross gschickt, demit de en understützi. Si Soo …ussi, de erst Tail vom Name isch nöd erhalte, hett sich aber mit em Kimmerierkönig Dugdamme (Λύγδαμις) verbündet. Drumm hett en, so stoot da i de assyrische Annale, de Gott Assur erschlage.

König vo Malizi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v.Chr.

Landherr vo Malizi

  • PUGNUS-mili I. (12.Jh.), Soo vom Groosskönig Kuzi-Tessub vo Karkamis, möglicherwiis cha de Name as Muwatalli glese were.
  • Runtiya (12.Jh.), Soo vom PUGNUS-mili I.
  • Arnuwanti I. (12.Jh.), Brüeder vom Runtiya
  • PUGNUS-mili II. (12.Jh.), Soo vom Arnuwanti I.
  • Arnuwanti II. (12.Jh.), Soo vom PUGNUS-mili II.
  • Allumari (um 1100)
  • CRUS-ra (11.Jh.), möglicherwiis cha de Name as Tara glese were.
  • Wasu-Runtiya (11.Jh.), Soo vom CRUS-ra.
  • Halpasulupi (11.Jh.), Soo vom Wasu-Runtiya.
  • Zuwarimi (10.Jh.)
  • Mariti (10.Jh.), Soo vom Zuwarimi.
  • Lalli (853-835)
  • Sahwi (urart. Saḫu)
  • Satiruntiya, Soo vom Sahwi
  • Ḫilaruada (ca 780/760), Soo vom Saḫu.
  • Sulumal (743-732
  • Gunzinanu (720)
  • Tarḫunazi (bis 712)
  • Mutallu vo Kumaha (712-708)

assyrischi Provinz Melid sitt 708

uufständischi König

  • Gurdi vo Til-Garimmu (695)
  • Mugallu vo Malizi und Tabal (675-651)
  • …-ussi (um 640), Soo vom Mugallu

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Usgrabige vom Arslantepe, wo identisch mit de Hoptstadt Malizi isch, hett vill wertvolli spoothethitischi Monument as Tagesliecht gförderet. Bikannt sind vor alem d Relief vom König PUGNUS-mili, wiener a verschidnige Gotthaite opferet (12. Jh. v. Chr.). Die spoothethitische Relief sind recht äänlich zu Relief us de Bronzezitt im Chernland vom Hethitische Riich.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Trevor Bryce: The World of the Neo-Hittite Kingdoms; A Political and Military History. Oxford, New York 2012, ISBN 978-0-19-964667-8
  • John Garstang: Šamuḫa and Malatia. Journal of Near Eastern Studies, 1942, Nr. 1, Vol 4, S. 450–459.
  • John David Hawkins: Hieroglyphic Hittite Inscriptions of Commagene. Anatolian Studies, 1970, Nr. 20, S. 69–110.